از پرونده هسته‌ای ایران تا مذاکرات صلح روسیه - اوکراین
اروپا چگونه بازیگر حاشیه‌ای نظام بین‌الملل شد؟
علیرضا محمدی
گروه بین‌الملل
« اگر بلیت بخرند، می‌توانند به ابوظبی بیایند؛ اما کسی قصد ندارد آنها را به میز مذاکره دعوت کند.» این پیام کرملین درباره اروپایی‌هایی است که بیشترین بار مالی کمک به کی‌یف را به دوش کشیده‌اند. ۱۰ و ۱۱ نوامبر یعنی از روز سه‌شنبه نمایندگان آمریکا، روسیه و اوکراین در ابوظبی گرد هم آمدند تا درباره پایان جنگی در قلب اروپا گفت‌و‌گو کنند؛ اما در اتاقی که درباره آینده امنیت قاره سبز در آن بحث شد، برای اروپا صندلی‌ای در نظر گرفته نشده است. این فقط یک اختلاف پروتکلی نیست. از ابوظبی تا تهران، و از بحران گاز تا انتخابات ایالتی آلمان، یک الگو دیده می‌شود: قاره‌ای که روزی مقدرات جهان را رقم می‌زد، حالا هزینه‌ها را می‌پردازد و تصمیم را دیگران می‌گیرند. نشست سه‌جانبه ابوظبی در بستر وضعیت روابط بین‌الملل امروز، شاید یادآور بزنگاه‌های تاریخی بزرگ نظیر کنگره وین (۱۸۱۵)، کنفرانس یالتا (۱۹۴۵) و کنفرانس تهران (1943) است؛ نشست‌هایی که معماران قدرت جهانی در آنها نظم بین‌الملل و جغرافیای سیاسی جهان پس از جنگ جهانی را رسم کردند. اما مذاکرات ابوظبی با یک تفاوت بنیادین و عبرت‌آموز همراه است. اگر در وین و یالتا و تهران، اروپا، مرکز ثقل تصمیم‌گیری‌ها و تعیین تکلیف برای نظم پس از جنگ بود، این‌بار سرنوشت امنیت و آینده اروپا در غیاب کامل خود اروپایی‌ها و بدون تخصیص حتی یک صندلی به بروکسل، پشت درهای بسته رقم می‌خورد. پس از جنگ جهانی دوم، اروپا به دلیل ویرانی‌های گسترده، رفته‌رفته از کانون اصلی قدرت ساختاری کنار رفت. با پایان جنگ سرد و طلوع هزاره سوم، در حالی که کشورهای صنعتی شرق آسیا با بومی‌سازی زنجیره‌های ارزش موقعیت خود را در هندسه قدرت جهانی بازیافتند، اروپا با اتخاذ سیاست تبعیت از واشنگتن، موقعیت خود را از یک بازیگر اثرگذار به یک بازیگر اثرپذیر در نظام بین‌الملل در قرن بیست‌ویکم تنزل داد.
تحقیر دیپلماتیک در ابوظبی
اعلام برگزاری نشست سه‌جانبه ابوظبی با میانجیگری مستقیم واشنگتن، عینی‌ترین نشانه بر حاشیه‌نشینی قاره سبز است. اروپا که بیشترین هزینه‌های مادی، اقتصادی و امنیتی جنگ اوکراین را متحمل شده، اکنون پشت درهای بسته مانده است. تصویر این طرد دیپلماتیک را می‌توان در اظهارات صریح یوری اوشاکوف دستیار ویژه رئیس‌جمهوری روسیه دید که تأکید کرد حضور اروپایی‌ها در ابوظبی به معنای مشارکت در مذاکرات نیست: اگر آنها بلیت هواپیما بخرند، به ابوظبی پرواز کنند و در خیابان‌های حاشیه نشست پرسه بزنند، شاید اوکراینی‌ها یا آمریکایی‌ها از باب لطف، هرازگاهی اخباری را به اطلاعشان برسانند. دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین نیز رسماً تأکید کرد که اروپا جایی در مذاکرات صلح ندارد. این انزوا زمانی برای آنها نگران‌کننده‌تر می‌شود که ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین صریحاً نسبت به وقوع یک یالتا ۲ هشدار می‌دهد؛ معامله‌ای میان قدرت‌های بزرگ بر سر مناطق نفوذ و ترتیبات امنیتی اروپا، بدون حضور ذی‌نفعان اصلی. اگرچه رهبرانی چون فردریش مرتس در آلمان فریاد برمی‌آورند که امنیت اروپا بدون مشارکت بروکسل قابل بررسی نیست، اما فقدان اهرم فشار عینی، این مواضع را در حد بیانیه‌های بی‌اثر باقی گذاشته است. اظهارات سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه نیز در حاشیه اجلاس گروه ۲۰ [که علی‌رغم نارضایتی سران اروپایی، ترامپ روسیه را به این اجلاس دعوت کرد] به روشنی بر این واقعیت صحه گذاشت که اروپا به دلیل بدعهدی و تبعیت کورکورانه، اعتبار دیپلماتیک خود را از دست داده و ایالات متحده تنها میانجی میان مسکو و کی‌یف است. از سویی دیگر عدم انسجام و وجود شکاف در پایتخت‌های اروپایی در کنار بی‌میلی و عدم اعتنای آمریکا به متحدین خود باعث طردشدگی بیشتر اروپا از معادلات تأثیر‌گذار پیش رو شده است؛ چه اینکه تماس مستقیم اخیر رهبران فنلاند و نروژ با ولادیمیر پوتین در بحبوحه افزایش تنش‌ها میان مسکو و اروپا با نارضایتی سایر دولت‌های این قاره مواجه شد و وحدت اروپا را نشانه گرفت. در آن سوی آتلانتیک نیز واشنگتن رویکرد معامله‌گرایانه خود را پنهان نمی‌کند. ادعای صریح جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، مبنی بر اینکه اوکراین متحد کاخ سفید نیست و تنها در موضوعاتی با یکدیگر شراکت دارند و واشنگتن صرفاً پیگیر منافع خود است، در کنار اقدامات عینی کاخ سفید مانند تعلیق برخی تحریم‌های سوخت روسیه و اولتیماتوم به کی‌یف برای توقف حمله به زیرساخت‌های انرژی مسکو، اثبات می‌کند که آمریکا حاضر است منافع امنیتی اروپا را فدای موازنه انرژی و منافع ملی خود کند. اروپا که با شروع جنگ اوکراین خود را داعیه‌دار امنیت کی‌یف و مسئول حمایت از اوکراین می‌دانست و در ماه‌های اخیر با افزایش تنش میان خود و مسکو زمینه رویارویی مستقیم را فراهم آورده، دوباره خود را در مواجهه با بحران‌های امنیتی این قاره تنها می‌بیند.
فروپاشی اعتبار نهادی در غرب آسیا
ضعف دیپلماتیک و حاشیه‌نشینی اروپا منحصر به حوزه یورو-آتلانتیک نیست. سال گذشته، تروئیکای اروپایی (آلمان، فرانسه و بریتانیا) با شتاب‌زدگی و بدون درک پویایی‌های منطقه‌ای، مکانیسم بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل (مکانیزم ماشه) را علیه ایران فعال کرد. این اقدام نه تنها گرهی از پرونده باز نکرد، بلکه آخرین کارت بازی اروپا را نیز سوزاند. پس از وقوع جنگ چهل‌روزه و جنگ تحمیلی سوم علیه ایران با مسدود شدن تنگه هرمز و جهش بی‌سابقه قیمت انرژی در بازار اروپا، آنها پیشنهادهای مکرری برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن ارائه دادند که به طور قاطع از سوی ایران رد شد. در واکنش به این طرح‌های پیشنهادی، تهران به دولت‌های اروپایی یادآور شد که آنها در ماه‌های گذشته انتخاب‌های نادرستی داشته و اکنون با پیامدهای تصمیمات خود روبه‌رو هستند. شهید علی شمخانی بهمن ماه سال گذشته در مصاحبه‌ای با شبکه المیادین به صراحت از حذف نقش میانجیگری اروپا به دلیل فقدان ظرفیت و عاملیت مستقل سخن گفت و تأکید کرد که ایران با طرف‌هایی که از هرگونه اقدام مؤثر ناتوان هستند مذاکره نمی‌کند. به این ترتیب، اروپا به دلیل بحران اعتماد نهادی و تضعیف موقعیت حقوقی‌اش، از معادله امنیت انرژی و دیپلماسی خاورمیانه نیز کنار گذاشته شد. در چنین شرایطی کشورهای منطقه که زمانی اروپا را به عنوان نظم‌دهنده و نیرویی اثرگذار در خاورمیانه می‌دانستند اکنون به دنبال جایگزینی کشورهای این قاره با بازیگرانی با وزن سیاسی بالاتر هستند. دیدار‌های رهبران و مقامات عالی‌رتبه کشورهای منطقه با شی‌جین پینگ، رئیس‌جمهوری چین و اعزام فرستاده ویژه پکن به خاورمیانه و شمال آفریقا نشان از تغییر اولویت‌ها برای همکاری و مشارکت در آینده خاورمیانه دارد.
چگونه اروپا حاشیه‌نشین شد؟
تحلیل ریشه‌ای حاشیه‌نشینی کنونی اروپا نشان می‌دهد که چگونه تلاقی دو بحران بزرگ جنگ اوکراین و بحران انرژی در خاورمیانه محدودیت‌های ساختاری قاره سبز را آشکار ساخته و آن را در لایه‌های متوالی از صحنه بین‌المللی حذف کرده است. اروپا هزینه‌های مادی و معنوی جنگ اوکراین و بحران خاورمیانه را به طور مستقیم و غیرمستقیم پرداخت کرده است اما در ازای این هزینه نه تنها چیز چندانی به دست نیاورده، بلکه با موقعیتی سخت و دشوار روبه‌رو است؛ قطع جریان گاز ارزان روسیه از یک سو و ناامنی مسیرهای ترانزیت انرژی در خاورمیانه و انسداد تنگه هرمز از سوی دیگر، اروپا را در معرض رکود شدید تورمی، جهش هزینه‌های معیشتی و اعتراضات مردمی قرار داده است. این بحران‌ها، قدرت مانور اجرایی رهبران اروپایی را سلب کرده به طوری که افزایش سرسام‌آور قیمت انرژی، صنایع سنگین و پیشران آلمان و فرانسه را غیررقابتی و در نتیجه، موجی از فرار سرمایه‌ها و انتقال کارخانجات به سمت ایالات متحده و شرق آسیا شکل گرفته است. از نگاه کارشناسان، حذف اروپا از معادلات جهانی برآمد دولایه قبلی است. قدرت‌های بزرگ با مشاهده ضعف مادی و فقدان اراده مستقل در بروکسل، الگوی چندجانبه‌گرایی نهادی را کنار گذاشته و به دوجانبه‌گرایی عریان روی آورده‌اند. حذف رسمی اروپا از نشست ابوظبی و معادلات پساجنگ هرمز، اثبات می‌کند که در ترتیبات جدید حادث شده در نظام بین‌الملل، تنها کشورهایی پای میز معامله می‌نشینند که از قدرت عینی بازدارندگی و استقلال تصمیم‌گیری برخوردار باشند.
گسست درونی و مطالبه عبور
از آتلانتیک‌گرایی
همزمان با بحران‌های خارجی، لایه‌های اجتماعی و سیاسی درون اروپا نیز علیه الگوهای کهنه همگرایی دست به طغیان زده و صعود بی‌سابقه احزاب راست‌گرا، نشان از تغییر گسل‌های قدرت در داخل قاره دارد. در آلمان، حزب آلترناتیو برای آلمان (AfD) به رهبری تینو کروپالا با نقد صریح سیاست‌های ناتو، مطالبه جدی خروج تمامی نیروی نظامی آمریکایی و تسلیحات هسته‌ای این کشور از خاک آلمان را مطرح کرده و مدل دیپلماسی مستقل کشورهایی چون اسپانیا را الگو می‌داند. در فرانسه نیز مارین لوپن با وعده خروج از فرماندهی یکپارچه ناتو و قطع کمک‌های نظامی به اوکراین، شالوده سیاست خارجی پاریس را به چالش کشیده است. اگرچه طیف‌های مختلف راست اروپایی دیدگاه‌های یکسانی ندارند، اما نقطه اشتراک همه آنها، نقد مدل آتلانتیک‌گرایی و رهایی از هزینه‌های سیاست خارجی دیکته شده از سوی واشنگتن و بازگرداندن اروپا به جایگاه پیشین است. اعتراضات اقتصادی و اجتماعی که در ماه‌های اخیر تعدادی از کشورهای اروپایی را درگیر کرده در کنار تحولات بین‌المللی که قاره سبز ناتوان از مدیریت آن است شانس پیروزی را برای ظهور ایده‌های پساآتلانتیک‌گرایی فراهم می‌آورد. نشست ابوظبی آیینه‌ای تمام‌نما از حقیقت تلخ دیپلماسی معاصر برای اروپاست؛ قاره‌ای که روزگاری تعیین کننده روابط بین‌الملل و مؤسس نظم جهانی بود، امروز به دلیل اتخاذ سیاست‌های تبعی و از دست دادن عاملیت اقتصادی و انرژی، خود به موضوع مذاکره میان دیگر قدرت‌ها تبدیل شده است.
