سیدصادق حقیقت
استاد اندیشه سیاسی

 «مسأله ایران» یکی از بنیادی‌ترین و درعین حال مغفول‌ترین مسائل در ادبیات نواندیشی دینی معاصر است. ایران نه صرفاً یک واحد جغرافیایی، بلکه حافظه تاریخی، تنوع فرهنگی و میدان تلاقی سنت و تجدد است؛ از این رو، هر پروژه فکری که بخواهد در جهان اسلام معاصر سخنی برای گفتن داشته باشد، ناچار است تکلیف خود را با این مسأله روشن کند. با این حال، آنچه امروز در ادبیات نواندیشی دینی در باب ایران می‌بینیم، بیشتر نقدهای پراکنده و اشاره‌های گذراست تا نظریه‌ای منسجم و جامع. درچنین فضایی، پرسش از نسبت نواندیشی دینی با مسأله ایران، پرسشی است که پاسخ آن نه تنها برای فهم وضع کنونی، بلکه برای ترسیم افق آینده ضروری است. یادداشت حاضر می‌کوشد در ۱۹ بند، ابعاد مختلف این پرسش را بررسی کند و ضرورت کوششی دوچندان را در این زمینه آشکار سازد.
۱. نواندیشی دینی (حوزوی) را می‌توان سنتی دانست که دال مرکزی آن بازسازی سنت است؛ بازسازی‌ای که به اقتضای مدرنیته تعریف می‌شود و هدف خود را بازاندیشی در متون دینی براساس حکم عقل و مقتضیات تجدد قرار می‌دهد. این تعریف، نواندیشی دینی را از سطح یک گرایش صرفاً فکری فراتر می‌برد و آن را به یک برنامه پژوهشی و عملی تبدیل می‌کند که ناچار است با پرسش‌های بنیادین درباره نسبت دین، عقل، سنت و تجدد روبه‌رو شود. دراین چارچوب، «مسأله ایران» نیز نه یک موضوع حاشیه‌ای، بلکه یکی از وجوه اصلی این برنامه است.
۲. به شکل ساده می‌توان گفت تفاوت نواندیشی دینی با روشنفکری دینی همانند تفاوت سروش با سروش محلاتی (و فیرحی) است. نواندیشی دینی بیشتر در فضای حوزوی و با زبان فقه و کلام و اصول رشد می‌کند، در حالی که روشنفکری دینی بیشتر در فضای دانشگاهی و با زبان فلسفه، جامعه‌شناسی و علوم سیاسی شکل می‌گیرد. این تفاوت در زبان و نهاد، به تفاوت در اولویت‌ها و مسأله‌ها نیز می‌انجامد.
۳. تفاوت روشنفکری دینی و نواندیشی دینی (حوزوی) در هفت امر است: متعَلق اصلاح، منبع معرفت (عقل)، اعتبار فقه سیاسی، نسبت عقل و دین، ادله فرامتنی و متنی، سکولاریسم و ‌روش‌شناسی دینی. این هفت محور نشان می‌دهد تمایز میان این دو جریان صرفاً یک اختلاف سلیقه‌ای نیست، بلکه به تفاوت در مبانی معرفتی و روش‌شناختی مربوط می‌شود.
۴. دو اصطلاح روشنفکری و نواندیشی هم بُعد معرفتی دارند و هم بُعد اجتماعی و سیاسی. اگر سیاست را در نهادهای رسمی مطالعه کنیم، روشنفکری و نواندیشی پروژه فکری‌اند؛ اما اگر سیاست را در همه‌جا و به صورت میکروسیاسی لحاظ کنیم، می‌توانند پروژه سیاسی باشند. بنابراین، بررسی نسبت نواندیشی دینی با «مسأله ایران» باید هم بُعد نظری و هم بُعد عملی آن را در نظر بگیرد.
۵. «مسأله ایران» اعم از نظریه ایرانشهری جواد طباطبایی است؛ ناحیه‌ای عمدتاً فرهنگی که در تاریخ تحت عنوان «ایران» شناخته شده است، با تأکید بر تنوع قومی در عین وحدت فراگیر، امر ملی، و منافع ملی. این تعریف نشان می‌دهد که مسأله ایران بسیار گسترده‌تر از یک نظریه خاص است و نمی‌توان آن را به یک قرائت واحد فروکاست.
۶. «مسأله ایران» ضرورتاً همان ناسیونالیسم نیست. این تأکید برای آن است که میان توجه به ایران به عنوان یک واحد تاریخی و فرهنگی و ایدئولوژی ناسیونالیسم که می‌تواند به انحصار و طرد بینجامد، تفکیک شود. «مسأله ایران» بیشتر ناظر به همبستگی تاریخی، حافظه جمعی و منافع مشترک است.
۷. نقطه مثبت نظریه طباطبایی، توجه به یکپارچگی ایران و حفظ و تقویت «منافع ملی» است. این نکته را باید جدی گرفت، زیرا در فضایی که گاه «مسأله ایران» یا به ناسیونالیسم افراطی فروکاسته می‌شود یا به کلی نادیده گرفته می‌شود، نظریه طباطبایی می‌کوشد یکپارچگی ایران را به‌عنوان یک مسأله نظری و عملی مطرح کند. با این حال، این نقطه مثبت به تنهایی کافی نیست و باید با نقد همراه شود.
۸. کاملاً مشخص نیست طباطبایی از امری جغرافیایی سخن می‌گوید یا از مسأله‌های فرهنگی. علاوه برآن، باید دید این ایده با نظریه پیوست (مثل هگل و آرتور لاوجوی) توضیح داده می‌شود یا با نظریه گسست (مثل پسامدرن‌ها و کوئنتین اسکینر). این ابهام روش‌شناختی یکی از ضعف‌های اصلی نظریه است، زیرا بدون روشن شدن مبانی نظری، نقد و ترمیم آن نیز دشوار خواهد بود.
۹. به اعتقاد فیرحی، «اندیشه خواجه نظام‌الملک، اندیشه ایرانشهری نیست. سلطنت ایرانشهری حتی پیش از قاجار مرده است. سلطنت و نهاد آن و فکر آن در ایران مرده است!» به نظر وی، «سیاست‌نامه» را نمی‌توان جریانی مستقل محسوب کرد. این داوری نشان می‌دهد فیرحی ایرانشهری را نه یک سنت زنده، بلکه یک میراث تاریخی مرده می‌داند که نمی‌تواند پاسخگوی مسائل امروز باشد.
۱۰. در خصوص نقد فیرحی به طباطبایی، مهم آن است که محل نزاع کاملاً مشخص نشده است. اگر مشخص نشود که نزاع بر سر چیست - روش، مبانی، نتایج سیاسی، یا تعریف ایران - نقد و پاسخگویی نمی‌تواند ثمربخش باشد. بنابراین، نخستین گام در هر نقد، ایضاح محل نزاع است.
۱۱. نقد فیرحی به طباطبایی را نمی‌توان دیدگاه نواندیشان دینی در زمینه «مسأله ایران» دانست. نواندیشی دینی یک جریان واحد و همگن نیست، بلکه طیفی از دیدگاه‌ها و رویکردهاست که در برخی مسائل با هم اختلاف دارند. بنابراین، نباید نقد یک شخص را به کل جریان تعمیم داد.
۱۲. فیرحی دیدگاه جامعی نسبت به «مسأله ایران» ندارد. این نقد به معنای نفی اهمیت کار فیرحی نیست، بلکه به این معناست که او بیشتر بر نقد ایرانشهری متمرکز شده است تا ارائه یک بدیل جامع. برای حل «مسأله ایران»، صرف نقد کافی نیست؛ باید یک چارچوب تحلیلی جایگزین ارائه شود که هم به سنت تاریخی ایران توجه کند و هم به مقتضیات دوران مدرن پاسخ دهد.
۱۳. برای ترمیم این نظریه کارهای زیر ضرورت دارد: ایضاح مفهومی «ایرانشهر» و «ایران فرهنگی»، تنقیح مدعا، ارائه دلایل کافی برای مدعا، تبیین ارتباط این نظریه با تحول روش‌شناسانه طباطبایی، توضیح نسبت ایرانشهری با نظریه زوال، و نهایتاً دلایل برتری این نظریه نسبت به ایده جهان‌وطنی یا انترناسیونالیسم (اخلاقی). بدون این کارها، نظریه در سطح شعار و ادعا باقی می‌ماند.
۱۴. اگر نظریه ایرانشهری در دوران کلاسیک بر نظام هرمی و فره‌مند تکیه می‌زد، در این عصر، به نظریه‌های مدرن و غیرهرمی برای «ایران» محتاج هستیم. نمی‌توان الگوی کلاسیک ایرانشهری را بدون تغییر به دوران مدرن منتقل کرد؛ زیرا دوران مدرن با مفاهیمی مانند شهروندی، حقوق برابر، جامعه مدنی و دولت ملی شناخته می‌شود.
۱۵. براین اساس، نگاه نواندیشانه که به نظام غیرهرمی باور دارد، بهتر می‌تواند به «مسأله ایران» در دوران مدرن بپردازد. نواندیشی دینی باید از الگوهای هرمی و انحصاری فاصله بگیرد و به سمت الگوهای مشارکتی، تکثرگرا و غیرهرمی حرکت کند تا هم تنوع قومی و فرهنگی ایران را به رسمیت بشناسد و هم وحدت ملی را بر پایه شهروندی و منافع مشترک بازتعریف کند.
۱۶. یکی از مسائل مهم، جایگاه دولت ملی و مسأله مرز در اندیشه سیاسی اسلامی (از دیدگاه نواندیشان دینی) است. دولت ملی یکی از مفاهیم بنیادین دوران مدرن است و نواندیشی دینی نمی‌تواند از آن عبور کند. پرسش این است که آیا اندیشه سیاسی اسلامی می‌تواند مفهوم دولت ملی و مرزهای سرزمینی را در چارچوب خود بپذیرد یا نه.
۱۷. مسأله دیگری متفرع بر بحث قبل، مرز مسئولیت‌های فراملی دولت اسلامی (و نسبت بین منافع ملی و مسئولیت‌های فراملی) است. از یک سو، دولت اسلامی خود را به منافع ملی و سرزمینی ملتزم می‌داند؛ از سوی دیگر، در اندیشه اسلامی مسئولیت‌هایی فراملی مانند حمایت از مستضعفان و امت اسلامی مطرح است. نسبت این دو، یکی از پیچیده‌ترین مسائل نظری در اندیشه سیاسی اسلامی معاصر است.
۱۸. از دیدگاه نظریه همروی، حل «مسأله ایران» باید حاصل و برآیند دانش‌های مختلف (فلسفه سیاسی، کلام سیاسی، اخلاق سیاسی، فقه سیاسی و مانند آن) باشد. این دیدگاه نشان می‌دهد «مسأله ایران» یک مسأله تک‌رشته‌ای نیست و حل آن نیازمند گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای است که در آن هر دانش، سهم خود را ایفا کند.
۱۹. در مجموع، ادبیات نواندیشی دینی نسبت به «مسأله ایران» بسیار نحیف است، و ضرورت کوششی دوچندان را آشکار می‌سازد. «مسأله ایران»، به دلیل پیوند عمیق آن با هویت، تاریخ، دین و سیاست، نمی‌تواند در حاشیه نواندیشی دینی باقی بماند. اگر نواندیشی دینی بخواهد پروژه خود را به طور کامل محقق کند، باید به «مسأله ایران» به‌عنوان یکی از مسائل محوری خود بپردازد و در این راه، از نقد و ترمیم نظریه‌های موجود دریغ نکند.