جست‌وجوگری در مسیر شدن
گفت‌وگو با شریف لک‌زایی درباره اهمیت و ابتکارات نظری دکتر فیرحی
غزل رضایی ثانی
گروه کتاب
شریف لک‌زایی، دانشیار گروه فلسفه سیاسی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و از شاگردان مرحوم دکتر داود فیرحی، نگاهی دقیق به آثار و تلاش‌های استاد خود در عرصه فقه دارد. او از جهاتی به نقد مرحوم فیرحی می‌پردازد و از برخی جهات با او همسوست؛ اما در مجموع، این استاد فقید را شخصیتی برجسته و تأثیرگذار می‌داند که مجاهدت‌های فراوانی برای خروج مباحث فقهی از خلأ موجود به کار بست.
ارتباط علمی و فکری شما با مرحوم استاد داود فیرحی چگونه شکل گرفت؟
من با جناب استاد فیرحی از اوایل دهه ۷۰ آشنا بودم و این آشنایی از سال ۷۵ به بعد بیشتر شد، البته علاوه بر ارتباطات خانوادگی، در حوزه روابط استاد و شاگردی نیز با ایشان مراودات زیادی داشتم. مرحوم فیرحی همچنین مشاور رساله کارشناسی ارشد من بودند و در این کار از نقدها و بحث‌های ایشان استفاده کردم. ما همیشه بحث‌های زیادی در زمینه فلسفه سیاسی و اندیشه سیاسی در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی داشتیم؛ از این منظر هم البته یک نقد کلی به ایشان داشتم و به خودشان هم گفته بودم؛ آن نقد این بود که رویکرد ایشان به سمت فلسفه سیاسی نرفت، در حالی که می‌توانست برخی از مسائل را از منظر فلسفه سیاسی طرح کند. خاطرم هست ایشان بحثی درباره امام موسی صدر داشت و در آنجا نظرات امام موسی صدر را به دموکراسی مشورتی ارجاع دادند. من نیز گفتم زمانی که امام موسی صدر این بحث را مطرح کرد دموکراسی مشورتی هنوز آنقدر مطرح نشده بود، بلکه امام موسی صدر آن را بر مبنای پایگاه فلسفی خود؛ یعنی قاعده کثرت در وحدت و وحدت در کثرت مطرح کرده است.
در دوره‌ای که التفات به فقه در بین روشنفکران و دانشگاهیان چندان رایج نبود، مرحوم دکتر داود فیرحی با انتشار کتاب «دانش، قدرت و مشروعیت در اسلام» به‌عنوان چهره‌ای نو و متفاوت در حوزه اندیشه سیاسی مطرح شد. جنابعالی درباره نقش ایشان در این حوزه و احیای مباحث فقه سیاسی در ایران معاصر چه ارزیابی‌ای دارید؟
در این تعبیر که آثار و تلاش‌های مرحوم فیرحی به احیای مباحث فقه سیاسی انجامید، ایرادی نمی‌بینم؛ بی‌تردید باید نقش ایشان را در احیای فقه سیاسی در ایران معاصر جدی گرفت. ایشان استاد فقه سیاسی بود و در کنار آن، مباحث دیگری مانند اندیشه سیاسی در اسلام و غرب را نیز تدریس می‌کرد، اما دغدغه اصلی‌اش دموکراتیزه کردن مباحث فقه در ایران معاصر بود. استاد فیرحی با انتشار کتاب «دانش، قدرت و مشروعیت در اسلام» رویکردی نو و متفاوت در فضای پژوهشی اندیشه سیاسی اسلامی بنیان گذاشت؛ اثری که در واقع رساله دکتری ایشان بود و به چاپ رسید. پیش از فعالیت‌های او، مباحث فقه سیاسی بیشتر در قالب‌های سنتی ارائه می‌شد و پیوند با مباحث روش‌شناختی و علوم سیاسی معاصر نداشت، اما دکتر فیرحی توانست با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان و رویکردهای هرمنوتیک، خوانشی تازه از فقه سیاسی ارائه دهد و تلاش کرد این حوزه را از دانشی صرفاً هنجاری، به یک عرصه پژوهشی میان‌رشته‌ای تبدیل کند. دیدگاه ایشان بر این بود که خوانش‌های پیشین از فقه عموماً غیردموکراتیک بوده‌اند؛ از همین رو کوشید تا این نگاه سنتی را بازسازی و بازخوانی کند.
دکتر فیرحی از انتشار نخستین کتابش تا واپسین اثرش در حوزه فقه سیاسی با عنوان «دولت مدرن و بحران قانون» چه خط سیری را طی کرد و آثار و نظراتش طی این مسیر دچار چه تغییر و تحولی شد؟
آنچه درباره سیر تحول آثار و نظرات مرحوم استاد فیرحی دریافته بودم این است که شاید در آغاز چنین به نظر نمی‌رسید او مسیر کاملاً مشخصی در کار خود داشته باشد، اما اکنون که آثار او را کنار هم می‌گذاریم، می‌توان این سیر تدریجی و دگرگونی را دید. تعبیری را که شهید بهشتی درباره دکتر شریعتی به کار برد، می‌توان به مرحوم فیرحی نیز نسبت داد؛ این تعبیر که او «جست‌وجوگری در مسیر شدن» بود. از این جهت است که می‌گویم در آغاز کار مسیر او چندان روشن نبود، اما بعدها این سیر بر همگان آشکار شد. اگر بخواهم کارهای ایشان را مرحله‌بندی کنم باید بگویم در مرحله اول کتاب «دانش، قدرت و مشروعیت در اسلام»، مرحوم فیرحی در طرح مباحث بر تحلیل گفتمان تأکید دارد و سنت فقهی را از این زاویه بازخوانی می‌کند. در گام بعد و با کتاب «آستانه تجدد»، دگرگونی تازه‌ای در اندیشه مرحوم فیرحی شکل می‌گیرد؛ اندیشه او در حوزه مباحث فقه و سیاست در ایران معاصر و مناسبات دانش و قدرت تداوم می‌یابد و او در آثار پسین خود از تحلیل‌های تاریخی و گفتمانی صرف، به سمت مسائل انضمامی‌تر و مشخص‌تر در ایران معاصر گام برمی‌دارد. برای نمونه، موضوعاتی مانند مشروطیت، قانون و قانون‌خواهی، نهاد دولت و نسبت میان فقه و پارلمان توجه او را به خود جلب می‌کند. البته بخشی از آثار دکتر فیرحی نیز در قالب یادداشت‌ها و مقالات گوناگونی تدوین شد که متناسب با فضای فکری ایشان درباره دولت و موضوعاتی از این دست انتشار یافت.
مرحله نهایی یا دوره سوم، مقطعی است که در آن مرحوم فیرحی توجه ویژه‌ای به مقوله دولت مدرن نشان می‌دهد و به‌طور خاص، بحران قانون در ایران را از چشم‌انداز فقه سیاسی بررسی می‌کند. او نشان داد فقه سنتی با وجود همه ظرفیت‌هایش، در برخورد با منطق دولت مدرن با چالش‌ها و بحران‌های ساختاری جدی روبه‌رو است. مرحوم فیرحی در پاره‌ای از آثار متأخر خود، افزون بر شناخت و توصیف اولیه و رویکردهای انتقادی پیشین، به سوی تشخیص دقیق بحران و ارائه راه‌حل نیز پیش می‌رود.
در مجموع چه ارزیابی‌ای درباره آثار و آرای ایشان دارید و به نظرتان مهم‌ترین ابتکارات نظری ایشان چه بود و چه نقد عمده‌ای به آثارشان دارید؟
ارزیابی کلی من این است که ایشان در مسیر شدن و در مرحله شکوفایی اندیشه‌اش قرار داشت که ناگهان از دنیا رفت؛ اگر در قید حیات بود، بحث‌هایش به اوج شکوفایی می‌رسید. در هر صورت، می‌توان او را یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین پژوهشگران حوزه فقه سیاسی در ایران معاصر دانست. در دانشگاه تهران، افزون بر مرحوم آیت‌الله عمید زنجانی که مباحث فقه سیاسی را ارائه می‌کرد، مرحوم فیرحی نیز از جایگاه و برجستگی ویژه‌ای برخوردار بود. او بسیار علاقه‌مند بود تا مباحث و درس‌های فقهی را از دریچه نگاه خاص خود ارائه دهد؛ از این جهت معتقدم ایشان توانست به‌خوبی در آثارش و در جمع شاگردان خود، مباحث فقهی را از حاشیه به متن بیاورد و آن را با مباحث علوم سیاسی پیوند دهد. به‌طور کلی آثار او، هم از منظر روش‌شناختی و هم از نظر محتوایی و موضوعی، شایسته بحث و گفت‌وگو است. همچنین بازخوانی مشروطیت و نگاه مرحوم فیرحی به مرحوم نائینی قابل تأمل است. دیدگاه او نسبت به نائینی این بود که وی فقیهی برجسته است و کتاب «تنبیه الامه و تنزیه المله» اثری در حـــــــوزه فقه سیاســـــی محســـــــــــوب می‌شود. من معتقدم با وجود اینکه نائینی فقیهی ممتاز بود و در دوره مشروطه تأثیرگذاری زیادی داشت، خوانش من تفاوت‌هایی با دکتر فیرحی دارد؛ چرا که تصور می‌کنم «تنبیه الامه و تنزیه المله» صرفاً یک اثر فقه سیاسی خالص نیست، بلکه اثری در حوزه اندیشه سیاسی اسلامی است و مرحوم نائینی در آن تلاش کرده تا نظریه دولت خود را ارائه کند. در باب ابتکارات نظری استاد فیرحی نیز می‌توان گفت خوانش او از مرحوم نائینی، نوعی بازخوانی انتقادی و نو محسوب می‌شود. همچنین بحث قانون و بحران آن و مشکلاتی که بر سر راه قانون در ایران معاصر وجود دارد، از مباحث ابتکاری و مهمی است که مرحوم فیرحی بر آن تمرکز داشت و در بحث دولت مدرن و بحران قانون، این بازخوانی به اوج خود می‌رسد.
نقد من به ایشان این بود که تمرکزش بر مباحث فقهی و فقه سیاسی بود و از مباحث فلسفی و فلسفه سیاسی غفلت می‌ورزید و صرفاً تلاش داشت از بحث‌های فقهی استخراج و استنباط داشته باشد. من طبعاً با خوانش او از منظر فلسفه ملاصدرا و مباحث اندیشه سیاسی در این مکتب موافق نبودم و در کتاب «فلسفه سیاسی صدرالمتألهین» در یکی دو مورد او را نقد کردم؛ به این معنا که محتوای فلسفه سیاسی صدرالمتألهین نمی‌توانست با ادعاهای جناب استاد فیرحی نسبتی داشته باشد. با این همه، او تلاش‌های بسیاری برای خروج مباحث فقهی از خلأ موجود در مواجهه با مسائل دنیای معاصر به کار بست و به نظرم این مجاهــــــــدت علمی شایســـــــته ارج گزاری است.
