رضا تاران
 پژوهشگر اندیشه سیاسی

این یادداشت درصدد فهم روش‌شناسی برنامه پژوهشی فیرحی است، نه داوری و ارزش‌گذاری آن. اهمیت این روش‌شناسی در آن است که او توانست روش‌های سنتی حوزه را با روش‌های جدید علوم انسانی ترکیب کند؛ ترکیبی که نه به انزوای روش‌شناختی حوزویان می‌انجامد و نه به پذیرش بی‌چون‌ و چرای مبانی غربی. او شرح تحلیلی متون فقهی و منطق اجتهاد را در کنار تفسیر، تحلیل گفتمان، تبارشناسی، تاریخ مفاهیم و تحلیل تطبیقی به کار گرفت و هر ابزار را به تناسب پرسش پژوهش انتخاب کرد. نکته کلیدی آن است که این ترکیب، گزینشی و انتقادی بود: فیرحی قابلیت‌های تحلیلی روش‌های جدید را از پیش‌فرض‌های ناسازگار با جهان‌بینی دینی تفکیک می‌کرد و آنها را در خدمت بازخوانی سنت اسلامی قرار می‌داد. به این ترتیب، روش‌شناسی او پلی شد میان دو جهان فکری؛ پلی که امکان مواجهه فعال فقه و سنت با مسائل جدید دین، سیاست، دولت و دموکراسی را فراهم کرد.

تقدم مسأله بر  روش
روش‌شناسی دکتر داود فیرحی را نمی‌توان در چارچوب یک الگوی نظری یا روش تحقیق ثابت و از پیش‌ تعیین‌ شده محصور کرد. وجه متمایز رویکرد او، بهره‌گیری انتقادی و مسأله‌محور از مجموعه‌ای از روش‌ها و ابزارهای تحلیلی است. در منطق پژوهشی او، روش باید تابع پرسش و مسأله تحقیق باشد، نه اینکه مسأله در قالب الزامات یک روش از پیش انتخاب‌ شده محدود شود. از این‌ رو، تنوع روش‌ها در آثار او را نباید نشانه فقدان انسجام دانست؛ زیرا هر روش متناسب با پرسشی خاص و برای روشن کردن بخشی از مسأله اصلی پژوهش به کار گرفته می‌شود.
این رویکرد را می‌توان نوعی تصرف آگاهانه و انتقادی در روش‌های موجود دانست. فیرحی نه به انزوای روش‌شناختی و کنار گذاشتن دستاوردهای علوم انسانی جدید اعتقاد داشت و نه پذیرش بی‌چون‌ و چرای مبانی نظری آنها را ضروری می‌دانست. او می‌کوشید قابلیت‌های تحلیلی روش‌های جدید را از پیش‌فرض‌هایی که با جهان‌بینی دینی او سازگار نبودند، تفکیک کند و آنها را در خدمت بازخوانی سنت اسلامی قرار دهد. بنابراین، انسجام روش‌شناختی آثار او بیش از آنکه در ثبات ابزارها باشد، در استمرار یک دغدغه محوری قابل مشاهده است: بازشناسی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های سنت فقهی و سیاسی اسلام در مواجهه با تجدد، دولت مدرن و دموکراسی.

 تفسیر، هرمنوتیک
 و تحلیل گفتمان
فیرحی در توضیح تأثیرپذیری‌های روش‌شناختی خود، به دو حوزه اصلی نظریه‌های گفتمان و مباحث مربوط به تفسیر اشاره می‌کند. با این‌ حال، خود را به معنای مصطلح کلمه پیرو یک مکتب مشخص هرمنوتیکی نمی‌داند؛ بلکه مفهوم تفسیر و امکان فهم تاریخی متون برای او اهمیت دارد. در این تلقی، فهم متن صرفاً به معنای کشف معنای ظاهری یا بازسازی مقصود مؤلف نیست، بلکه مستلزم توجه به زمینه‌های تاریخی، افق‌های تفسیری و شرایطی است که در شکل‌گیری و تداوم یک قرائت نقش داشته‌اند.
از این منظر، تاریخ صرفاً موضوعی برای گزارش وقایع گذشته نیست، بلکه بستری برای فهم چگونگی شکل‌گیری اندیشه و هویت انسان معاصر است. فیرحی می‌کوشد انسان ایرانی امروز را در آیینه تاریخ مطالعه کند و نشان دهد برداشت‌های او از دین، سنت، غرب و تجدد چگونه شکل گرفته‌اند. تحلیل گفتمان نیز به او امکان می‌دهد دانش‌های تثبیت‌ شده را در پیوند با شرایط اجتماعی و سیاسی و مناسبات قدرت بررسی کند. به این ترتیب، تفسیر برای فهم متون، تحلیل گفتمان برای شناخت شرایط شکل‌گیری و تثبیت معرفت و تاریخ برای توضیح تحول این صورت‌های فکری به کار گرفته می‌شوند.
 
 نقد تاریخی فقه سیاسی
یکی از ابزارهای مهم فیرحی، به‌ویژه در آثار اولیه، تبارشناسی و تحلیل رابطه دانش و قدرت در اندیشه میشل فوکو است. این رویکرد امکان فاصله گرفتن از روایت‌های خطی و غایت‌انگارانه تاریخ اندیشه را فراهم می‌کند و به‌ جای جست‌وجوی منشأیی ثابت و ازلی، بر شرایط پیدایش، گسست‌ها و مناسباتی تمرکز دارد که در شکل‌گیری و تثبیت یک اندیشه یا نهاد مؤثر بوده‌اند.
در کتاب «قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام»، این روش در بررسی نسبت میان نص دینی، دانش فقهی و اقتدار سیاسی آشکار می‌شود. فیرحی نشان می‌دهد دانش سیاسی در جهان اسلام در خلأ شکل نگرفته، بلکه در پیوند با نصوص دینی، نیازهای جامعه مسلمان و شرایط تاریخی و سیاسی پدید آمده است. بنابراین، تفسیرهای مسلط از دین را نمی‌توان تنها صورت ممکن فهم نصوص دانست؛ این تفسیرها در بستر شرایط خاص تاریخی و در ارتباط با مناسبات قدرت تثبیت شده‌اند. هدف تبارشناسی در اینجا نقد اصل دین یا اعتبار نص نیست، بلکه آشکار ساختن تاریخی ‌بودن ساختارهای تفسیری و نهادی‌ای است که گاه خود را به‌عنوان تنها صورت معتبر فهم دین معرفی کرده‌اند.
البته بهره‌گیری فیرحی از فوکو به معنای پذیرش کامل مبانی فلسفی و هستی‌شناختی او نیست. آنچه برای فیرحی اهمیت دارد، ظرفیت انتقادی تبارشناسی برای آشکار کردن تاریخی‌ بودن دانش و پیوند آن با قدرت است. او این ظرفیت را به‌ صورت گزینشی به کار می‌گیرد؛ هم برای نقد درون‌سنتی و بازاندیشی در قرائت‌های مسلط فقهی و سیاسی و هم برای فاصله گرفتن از پذیرش بی‌چون‌ و چرای مفروضات علوم انسانی غربی.
  تاریخ مفاهیم و تحلیل نظام‌های سیاسی
در کتاب «تاریخ تحول دولت در جهان اسلام»، رویکرد تاریخی و تبارشناختی فیرحی در مطالعه پیدایش و تحول الگوهای دولت آشکار می‌شود. او نسبت میان خلافت، سلطنت و سنت‌های حکمرانی ایرانی را از دوره خلافت راشدین و امویان و عباسیان تا تجربه‌های سیاسی عثمانی و صفوی بررسی می‌کند. هدف کتاب صرفاً روایت پیوسته وقایع نیست، بلکه شناسایی لحظه‌هایی است که در آنها نظم‌های سیاسی شکل گرفته، دگرگون شده یا فروپاشیده‌اند. در این چارچوب، دولت اسلامی نهادی با ماهیتی ثابت و از پیش‌ تعیین‌ شده نیست، بلکه پدیده‌ای تاریخی است که در تعامل میان نصوص دینی، سنت‌های سیاسی، ساختارهای اجتماعی و مناسبات قدرت شکل گرفته است.
در کنار این رویکرد، کتاب «نظام سیاسی و دولت در اسلام» را باید بیشتر اثری با روش تحلیل نظام‌مند و تطبیقی نظریه‌های سیاسی دانست. در این اثر، نظریه‌های سیاسی در سنت‌های مختلف اسلامی، از جمله شیعه، اهل سنت و خوارج، از حیث مبانی، منطق درونی، ساختار و مستندات دینی بررسی می‌شوند. بنابراین، برخلاف مطالعه تبارشناختی تحول دولت، تمرکز اصلی این کتاب بر بازسازی و مقایسه منظومه‌های نظری و صورت‌بندی‌های متفاوت اندیشه سیاسی در اسلام است.
کتاب «مفهوم قانون در ایران معاصر: تحولات پیشامشروطه» نیز وجه دیگری از روش تاریخی فیرحی را نشان می‌دهد که می‌توان آن را تاریخ مفاهیم نامید. در اینجا، مسأله اصلی بررسی تحول معنای قانون و زمینه‌های فکری و تاریخی شکل‌گیری برداشت‌های جدید از آن پیش از انقلاب مشروطه است. تمرکز بر تحول معنایی و تاریخی یک مفهوم، این امکان را فراهم می‌کند که ورود و گسترش مفاهیم جدید سیاسی و حقوقی در ایران نه به‌ صورت انتقال ساده واژگان، بلکه به‌مثابه فرآیندی از دگرگونی در افق‌های فکری و سیاسی فهم شود.
همچنین جلد دوم مجموعه «فقه و سیاست در ایران معاصر»، با عنوان «تحول حکومت‌داری و فقه حکومت اسلامی»، به بررسی تغییرات تاریخی الگوهای حکومت‌داری و نسبت آنها با تحولات فقهی می‌پردازد. اهمیت روش‌شناختی این اثر در پیوند دادن تاریخ تحولات سیاسی ایران با دگرگونی صورت‌بندی‌های فقهی حکومت است؛ به‌گونه‌ای که تغییر در الگوهای حکمرانی و تغییر در پرسش‌ها و پاسخ‌های فقه سیاسی در ارتباط با یکدیگر مطالعه می‌شوند. بنابراین، این آثار را نباید همگی ذیل تبارشناسی فوکویی قرار داد: در آنها، به‌ ترتیب با مطالعه تاریخی و تبارشناختی دولت، تحلیل نظام‌مند نظریه‌های سیاسی، تاریخ مفاهیم و بررسی تاریخی تحول حکومت‌داری و فقه حکومت مواجهیم.
 
 شرح و بازسازی متون فقه سیاسی
یکی دیگر از وجوه روش‌شناختی فیرحی، شیوه مواجهه او با متون کلاسیک فقه سیاسی است. کتاب «آستانه تجدد» و شرح او بر رساله «تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة» میرزای نائینی نمونه برجسته این رویکرد است. فیرحی در این اثر از قالب سنتی شرح‌نویسی استفاده می‌کند، اما آن را به توضیح واژگان و مقصود ظاهری مؤلف محدود نمی‌سازد. کار او شامل روان‌سازی و توضیح متن، تبیین اصطلاحات تخصصی، نسبت‌سنجی اندیشه نائینی با دیگر نظام‌های فکری و بازسازی نظریه‌های محوری او است. در این شیوه، فهم متن با تحلیل نظام فکری مؤلف و بررسی نسبت آن با مسائل جدید سیاسی پیوند می‌خورد. فیرحی می‌کوشد ظرفیت‌ها و محدودیت‌های اندیشه نائینی را در موضوعاتی چون تحدید قدرت، مشروطه، مشروعیت سیاسی و جایگاه مجلس روشن کند. جلد اول مجموعه «فقه و سیاست در ایران معاصر»، با عنوان «فقه سیاسی و فقه مشروطه» نیز در همین حوزه اهمیت دارد. این اثر به بازسازی ماهیت و ساختار معرفتی فقه سیاسی و بررسی مواجهه فقه مشروطه با مجلس و قانون‌گذاری می‌پردازد. از این‌ رو، در این دسته از آثار، روش اصلی نه تبارشناسی صرف، بلکه شرح تحلیلی، تفسیر متن و بازسازی تاریخی و مفهومی مبانی فقه سیاسی است.
 
 تلفیق اجتهاد 
با علوم سیاسی
در کتاب «فقه و حکمرانی حزبی»، فیرحی با مسأله‌ای جدید در فقه سیاسی مواجه می‌شود: ماهیت حزب و جایگاه آن در نظام حکمرانی. شناخت چنین موضوعی صرفاً با ارجاع به مفاهیم سنتی فقهی ممکن نیست و به استفاده از دانش سیاسی جدید نیاز دارد. فیرحی از این‌ رو روش اجتهادی را با ابزارهای تحلیلی علوم سیاسی ترکیب می‌کند. او ابتدا ماهیت حزب و الزامات رقابت سیاسی، از جمله برابری طرفین، استقلال احزاب و ضرورت بی‌طرفی حاکم را بررسی می‌کند و سپس امکان صورت‌بندی فقهی این موضوع را در چارچوب اصول اجتهاد 
می‌سنجد.
در این روش، علوم سیاسی به شناخت دقیق موضوع کمک می‌کند و اجتهاد امکان ارزیابی و استنباط حکم آن را فراهم می‌آورد. بنابراین، فیرحی نه پدیده جدید را به‌ اجبار در قالب مفاهیم قدیمی جای می‌دهد و نه آن را از بررسی فقهی بی‌نیاز می‌داند؛ بلکه می‌کوشد با حفظ منطق اجتهاد، امکان مواجهه فعال فقه با نهادهای جدید سیاسی را فراهم کند.
 
 الهیات سیاسی و روش تطبیقی
در مرحله متأخر اندیشه فیرحی، حوزه مطالعات او از فقه سیاسی به مبانی الهیاتی نظم سیاسی نیز گسترش می‌یابد. مسأله در این مرحله صرفاً ظرفیت فقه برای پذیرش نهادهای جدید نیست، بلکه این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان از درون سنت‌های دینی مبانی‌ای برای پشتیبانی از نظم سیاسی دموکراتیک بازسازی کرد. فیرحی در این مسیر، رویکردهای ماکیاولی، لاک و هگل را در نسبت دین و سیاست از یکدیگر تفکیک می‌کند و توجه ویژه‌ای به اندیشه لاک دارد؛ زیرا در آن می‌توان پیوند میان تحولات الهیاتی و تجدد سیاسی را بررسی کرد. مطالعه تطبیقی کتاب مقدس و قرآن و مقایسه اندیشه فیلمر و لاک، بخشی از این تلاش است. فیرحی می‌کوشد نشان دهد متون دینی الزاماً به یک تفسیر سیاسی واحد منتهی نمی‌شوند و می‌توانند مبنای قرائت‌هایی متفاوت، از اقتدارگرایی تا دفاع از آزادی و برابری قرار گیرند. بررسی کرامت انسانی، برابری و مفهوم مالکیت در اندیشه لاک و نسبت آن با مفاهیمی چون قاعده ید، حیازت و اباحه در فقه اسلامی نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد. هدف، بررسی امکان بازسازی مبانی الهیاتی نظم سیاسی دموکراتیک از درون سنت اسلامی است. بنابراین، روش این دوره ترکیبی از تفسیر تاریخی، تبارشناسی قرائت‌های سیاسی و مطالعه تطبیقی الهیات 
است.
جمع‌بندی: روش‌شناسی فیرحی در عین تحول و تنوع، از منطق وحدت‌بخشی برخوردار است. در آثار اولیه، هرمنوتیک، تحلیل گفتمان و تبارشناسی برای فهم تاریخی دانش دینی و مناسبات قدرت اهمیت دارند؛ در مطالعات دولت و سیاست، روش تاریخی، تحلیل نظام‌مند و تاریخ مفاهیم به کار گرفته می‌شوند؛ در آثار مربوط به فقه مشروطه، شرح تحلیلی و بازسازی متون و مبانی فقه سیاسی برجسته‌اند و در مواجهه با مسائل جدید حکمرانی، اجتهاد با ابزارهای علوم سیاسی و در مطالعات متأخر با تفسیر تطبیقی الهیات پیوند می‌خورد. در مجموع، می‌توان روش‌شناسی فیرحی را رویکردی مسأله‌محور، ترکیبی و انتقادی دانست که بر تاریخی‌ بودن دانش و نهادهای سیاسی، تمایز میان نص دینی و تفسیرهای تاریخی آن و بهره‌گیری گزینشی از دستاوردهای علوم انسانی جدید تأکید دارد. انسجام این روش‌ها نه در وحدت صوری ابزارهای پژوهش، بلکه در منطق مشترک آنهاست: بازخوانی انتقادی سنت اسلامی و آشکار ساختن ظرفیت‌ها و محدودیت‌های آن برای مواجهه با مسائل جدید دین، سیاست، 
دولت و تجدد.