بحران پسماند در مازندران، سال‌هاست از یک چالش خدمات شهری فراتر رفته و به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای زیست‌محیطی استان تبدیل شده است؛ استانی که جنگل‌های هیرکانی، رودخانه‌ها و سواحل دریای خزر، بیش از هر چیز به مدیریت صحیح منابع طبیعی و کنترل آلاینده‌ها وابسته‌اند. انباشت زباله، دفن غیراصولی و تولید شیرابه، علاوه بر تهدید منابع آب و خاک، هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی قابل توجهی به استان تحمیل کرده است. در چنین شرایطی، پیش‌بینی یک همت اعتبار برای احداث کارخانه مدرن کمپوست و سایت جدید پردازش پسماند نوشهر، می‌تواند گامی مهم در کاهش بار زیست‌محیطی غرب مازندران و تغییر رویکرد مدیریت زباله در این منطقه باشد.
«مهدی یونسی‌رستمی» استاندار مازندران، اخیراً از پیش‌بینی یک همت اعتبار برای اجرای کارخانه مدرن کمپوست نوشهر خبر داده و ظرفیت پردازش این مجموعه را بیش از ۲۵۰ تن در روز اعلام کرده است. این پروژه با هدف کاهش وابستگی به روش‌های سنتی دفع زباله، توسعه بازیافت و تبدیل بخش آلی پسماند به محصولات قابل استفاده تعریف شده است. اهمیت اجرای این طرح در آن است که کارخانه کمپوست می‌تواند با جداسازی و فرآوری مواد آلی، حجم زباله‌های نیازمند دفن را کاهش داده و بخشی از پسماند را به کود آلی و محصولات دارای ارزش اقتصادی تبدیل کند. همچنین جداسازی مواد قابل بازیافت، امکان بازگشت بخشی از زباله‌ها به چرخه تولید را فراهم می‌کند. این موضوع برای استانی مانند مازندران که اقتصاد آن پیوند نزدیکی با کشاورزی، باغداری و گردشگری دارد، اهمیتش دوچندان است. با این حال، ظرفیت اسمی ۲۵۰ تن در روز به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت پروژه نیست. تأمین تجهیزات، تکمیل خطوط پردازش، مدیریت اصولی شیرابه، تفکیک پسماند از مبدأ و تأمین هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری، از الزامات تحقق اهداف این سرمایه‌گذاری است. در واقع، میزان موفقیت طرح باید بر اساس حجم واقعی زباله پردازش‌شده، کاهش دفن و کیفیت محصولات تولیدی ارزیابی شود.

ضرورت تفکیک زباله از مبدأ
ضرورت توسعه زیرساخت‌های جدید در نوشهر، بدون توجه به سابقه فعالیت نیروگاه زباله‌سوز این شهرستان قابل بررسی نیست. این نیروگاه ۲۷ آذرماه ۱۳۹۹ با هدف پردازش روزانه ۲۰۰ تن زباله تولیدی شهرستان‌های نوشهر، چالوس و کلاردشت و تولید حدود سه مگاوات برق، در زمینی به مساحت حدود دو هکتار در منطقه پلنگ‌چال افتتاح شد. با این حال، فعالیت این مجموعه در سال‌های گذشته با انتقادها و پرسش‌هایی درباره رعایت الزامات زیست‌محیطی و نحوه مدیریت پسماندهای حاصل از فرآیند پردازش همراه بوده است. از این منظر، احداث کارخانه کمپوست را نباید به معنای رفع خودکار مشکلات تأسیسات موجود دانست. نیروگاه زباله‌سوز و کارخانه کمپوست، دو زیرساخت با کارکردهای متفاوت هستند که هرکدام به تجهیزات تخصصی و نظارت زیست‌محیطی نیاز دارند. بنابراین، اجرای طرح جدید باید همزمان با ارزیابی عملکرد نیروگاه موجود، رفع نواقص احتمالی و تعیین تکلیف پسماندهای باقی‌مانده و شیرابه‌های تولیدی دنبال شود.
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مورد انتظار از کارخانه جدید، تبدیل بخش آلی زباله به محصولات قابل استفاده در کشاورزی و باغداری است. استاندار مازندران نیز پیش‌تر در جریان بازدید از نیروگاه زباله‌سوز نوشهر، بر ضرورت ایجاد ظرفیت کمپوست در کنار این مجموعه تأکید کرده بود. یونسی‌رستمی، تولید گرانول و استفاده از محصولات حاصل از پردازش پسماند در بخش کشاورزی را از اهداف اجرای این طرح برشمرده است. در صورت اجرای اصولی، این رویکرد می‌تواند زنجیره‌ای اقتصادی از جمع‌آوری و تفکیک زباله تا فرآوری، تولید کود و عرضه محصولات بازیافتی ایجاد کند. البته دستیابی به این هدف به کیفیت مواد اولیه، برخورداری از تجهیزات استاندارد و وجود بازار مصرف پایدار وابسته است. در این میان، تفکیک زباله از مبدأ اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد؛ زیرا مخلوط شدن پسماندهای‌ تر و خشک، کیفیت فرآوری را کاهش داده و هزینه جداسازی و بازیافت را افزایش می‌دهد. از این رو، توسعه کارخانه‌های کمپوست باید همزمان با آموزش شهروندان و مشارکت شهرداری‌ها در اجرای برنامه‌های تفکیک پسماند دنبال شود.

عبور از مدیریت سنتی زباله
ابعاد بحران پسماند در مازندران تنها به شهرستان نوشهر محدود نیست. بر اساس آمار منتشرشده از سوی اداره‌ کل حفاظت محیط زیست استان، روزانه حدود سه هزار تن زباله در مازندران تولید می‌شود و حجم شیرابه ناشی از آن به حدود هزار و ۲۰۰ مترمکعب می‌رسد. همچنین سرانه تولید زباله در استان حدود یک کیلوگرم اعلام شده که از میانگین ۶۰۰ گرمی کشور بیشتر است. افزایش جمعیت شناور در فصل‌های گردشگری نیز فشار مضاعفی بر زیرساخت‌های جمع‌آوری و دفع زباله وارد می‌کند. این آمار نشان می‌دهد که مدیریت پسماند در استان نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان در حوزه کاهش تولید زباله، تفکیک از مبدأ، توسعه ظرفیت پردازش، بازیافت و ساماندهی محل‌های دفن است. در همین راستا، استاندار مازندران اعلام کرده که با اجرای طرح‌های نوین، حدود ۸۰ درصد از مسیر ساماندهی بحران پسماند استان طی شده است. به گفته وی، مراکز کمپوست بهشهر و قائمشهر به بهره‌برداری رسیده‌اند و پروژه‌های نور و تنکابن نیز در دست اجرا هستند. تکمیل این شبکه به اجرای طرح‌های پیش‌بینی‌شده در نوشهر و آمل و بهره‌برداری مؤثر از ظرفیت‌های موجود وابسته است. پیش‌بینی یک همت اعتبار برای احداث کارخانه مدرن کمپوست نوشهر را باید سرمایه‌گذاری در یکی از زیرساخت‌های مهم توسعه پایدار غرب مازندران دانست؛ طرحی که در صورت تأمین به‌موقع اعتبار، تکمیل تجهیزات و بهره‌برداری استاندارد، می‌تواند فشار بر محل‌های دفن، خطر آلودگی منابع آب و خاک و پیامدهای ناشی از انباشت زباله را کاهش دهد. با این حال، موفقیت این پروژه تنها به احداث کارخانه وابسته نیست و مدیریت اصولی شیرابه، نظارت مستمر زیست‌محیطی، اصلاح نواقص تأسیسات موجود، ایجاد بازار مصرف برای محصولات تولیدی و مشارکت شهروندان در تفکیک پسماند نیز باید در اولویت قرار گیرد. برای استانی که جنگل‌های هیرکانی و سواحل خزر از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی و اقتصادی آن به شمار می‌روند، مدیریت پسماند صرفاً یک وظیفه خدمات شهری نیست، بلکه بخشی از سیاست حفاظت از محیط زیست و صیانت از ظرفیت‌های گردشگری و اقتصادی است. کارخانه کمپوست نوشهر زمانی می‌تواند به نقطه عطفی در مدیریت پسماند غرب مازندران تبدیل شود که در قالب نظامی یکپارچه، از مبدأ تولید زباله تا پردازش، بازیافت و دفع نهایی فعالیت کند.