بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

خراسان رضوی، قطب اصلی تولید طلای سرخ ایران، در آستانه فصل برداشت امسال با امید به بهبود تولید و ارتقای کیفیت محصول نسبت به سال گذشته، چشم‌اندازی امیدوارکننده پیش‌رو دارد؛ چشم‌اندازی که تحقق آن به تداوم شرایط جوی مساعد و نبود خسارات ناشی از سرما و بارندگی‌های نامناسب در دوره برداشت وابسته است. هرچند خشکسالی، گرمای شدید و نوسانات بارندگی در سال گذشته تولید این محصول را تحت تأثیر قرار داد اما شرایط اقلیمی امسال در ارزیابی‌های اولیه مساعدتر به نظرمی‌رسد؛ موضوعی که در کنار رصد تحولات جوی و احتمال تأثیرگذاری پدیده ال‌نینو بر الگوهای بارشی و دمایی، ضرورت مدیریت هوشمندانه مزارع را برجسته می‌کند. دراین میان، برخورداری استان از حدود ۷۰ درصد تولید زعفران کشور، ظرفیتی راهبردی برای توسعه پایدار این محصول و افزایش ارزش افزوده آن به شمار می‌رود. توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، استفاده از پیازهای استاندارد، بهبود فرآوری و خشک‌کردن و شناسنامه‌دار کردن محصول، در کنار بسته‌بندی صادرات‌محور و برندسازی زعفران ایرانی، می‌تواند به ارتقای کیفیت و افزایش اعتماد بازارهای هدف کمک کند. همچنین، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی و تقویت هماهنگی میان تولیدکنندگان، فرآوری‌کنندگان و صادرکنندگان، زمینه تبدیل ظرفیت تولید خراسان رضوی به مزیت رقابتی پایدار و تثبیت جایگاه زعفران ایران در بازارهای جهانی را فراهم می‌کند.
«رامین اسمی» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در گفت‌و‌گو با «ایران» اظهار کرد:« براساس آمار رسمی، سطح زیرکشت زعفران خراسان رضوی در سال ۱۴۰۴ حدود ۹۶ هزار هکتار بوده است؛ درحالی که این میزان در سال 1403 حدود ۹۵ هزار و ۳۰۰ هکتاربرآورد می‌شد. براین اساس، سطح زیرکشت این محصول تغییر چشمگیری نداشته و همچنان در محدوده سال گذشته قرار دارد.» وی با بیان اینکه تغییرات اقلیمی در سال گذشته تأثیر محسوسی بر میزان تولید زعفران استان گذاشت، افزود:«تولید زعفران خراسان‌رضوی در سال گذشته به حدود ۱۸۰ تن رسید؛ این درحالی است که در سال‌های دارای شرایط اقلیمی مناسب، میانگین تولید استان معمولاً حدود ۲۶۰ تا ۲۷۰ تن است. به این ترتیب، تولید زعفران در مقایسه با شرایط معمول حدود ۸۰ تن کاهش پیدا کرد.» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، گرمای شدید تابستان، خشکسالی و نامناسب بودن میزان بارندگی در برخی مقاطع را از مهم‌ترین عوامل کاهش تولید برشمرد و تصریح کرد:«تغییرات اقلیمی طی چند سال گذشته فشار قابل توجهی بر مزارع زعفران وارد کرده است. بویژه گرمای بالای تابستان و کاهش بارندگی‌های مؤثر در بهمن و اسفند سال گذشته، در کنار گرمای تابستان، ازجمله عواملی بود که شرایط تولید این محصول را تحت تأثیر قرار داد.» اسمی درباره وضعیت برداشت زعفران در سال‌جاری گفت: «مناطقی مانند جلگه رخ در شهرستان تربت حیدریه از اولین نقاطی هستند که گل‌دهی و برداشت در آنها شروع می‌شود؛ با این حال، آغاز برداشت در این مناطق به معنای رسیدن تولید استان به اوج خود نیست.»
پیش‌بینی برداشت زعفران
فعلاً زود است
رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی اظهار کرد:« اوج برداشت زعفران در خراسان رضوی معمولاً در مناطق مرکزی و شمالی استان و در فاصله حدود پنجم تا بیستم آبان‌ماه اتفاق می‌افتد. بنابراین، برای ارزیابی دقیق وضعیت تولید و کیفیت محصول در سال‌جاری باید روندگل‌دهی و برداشت در مناطق مختلف استان دنبال شود.» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به شرایط اقلیمی امسال اظهارکرد: «شرایط موجود در مقایسه با سال گذشته تا حدودی مناسب‌ترارزیابی می‌شود و انتظار می‌رود وضعیت تولید زعفران تا حدودی بهتر از سال گذشته باشد؛ با این حال، ارائه پیش‌بینی قطعی درباره میزان برداشت در این مرحله امکان‌پذیر نیست.» اسمی با تأکید بر نقش تعیین‌کننده شرایط جوی در گل‌دهی زعفران افزود: «تغییرات دما و بارندگی می‌تواند بر زمان گل‌دهی، میزان برداشت و کیفیت محصول تأثیر بگذارد. بر اساس برخی پیش‌بینی‌های بلندمدت هواشناسی که با همکاری پژوهشکده اقلیم‌شناسی مورد بررسی قرار گرفته‌اند، احتمال وقوع بارندگی از ابتدای پاییز تا زمستان مطرح بوده است؛ بارندگی‌هایی که در صورت هم‌زمانی با دوره گل‌دهی می‌توانند مشکلاتی برای برداشت و کیفیت گل زعفران ایجاد کنند.» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی درباره اقدامات قابل انجام برای کاهش آسیب‌های احتمالی نیز گفت: «برخی تمهیدات زراعی می‌تواند در مدیریت زمان گل‌دهی مؤثر باشد. برای نمونه، در شرایطی که امکان مدیریت آبیاری وجود دارد، تنظیم زمان آبیاری می‌تواند بر دمای خاک و روند رشد گل تأثیر بگذارد. در صورت افزایش دما در طول دوره ظهور گل نیز آبیاری محدود در مزارع دارای سیستم آبیاری‌های نوین در ساعات شب، با توجه به شرایط مزرعه، می‌تواند به تسریع روند رشد گل کمک کند.»

خراسان رضوی
قطب تولید زعفران
«رامین اسمی» با اشاره به خشکسالی‌های چند سال گذشته ضرورت مدیریت منابع آب در کشت زعفران اظهار کرد: «با توجه به محدودیت منابع آبی، حرکت به سمت روش‌های نوین آبیاری و افزایش بهره‌وری مصرف آب از اولویت‌های مهم بخش کشاورزی است. در گذشته، آبیاری بسیاری از مزارع زعفران به شیوه سنتی انجام واین موضوع موجب کاهش بهره‌وری مصرف آب می‌شد؛ اما استفاده ازسامانه‌های نوین آبیاری می‌تواند به بهبود راندمان آبیاری و صرفه‌جویی در مصرف کمک کند.» وی ادامه داد:« مطالعات و پژوهش‌های انجام شده درباره شیوه‌های آبیاری و میزان نیاز آبی زعفران نشان می‌دهد که استفاده از این روش‌ها می‌تواند نیاز آبی زعفران را درهر هکتار حدود 1000 مترمکعب کاهش دهد. علاوه بر صرفه‌جویی درمصرف آب، افزایش راندمان آبیاری می‌تواند زمینه بهبود عملکرد مزارع و پایداری بیشتر تولید را فراهم کند. ذخیره آب‌های سطحی در استخرها نیز می‌تواند مدیریت آبیاری را در زمان مناسب به‌خوبی بهبود دهد.» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی، استفاده از پیاز سالم و استاندارد زعفران را از دیگر عوامل مؤثر در افزایش تاب‌آوری مزارع دانست و تصریح کرد: «بررسی‌های پژوهشی انجام‌شده با همکاری مرکز تحقیقات نشان می‌دهد استفاده از پیازهای سالم زعفران با وزن بیش از هشت گرم و کاهش دوران بهره‌برداری (طول عمر مزارع)در برابر برخی تغییرات و تنش‌های محیطی کمتر آسیب می‌بینند. ازاین‌رو، کشاورزان باید در انتخاب پیاز مناسب برای کشت، توجه کافی داشته باشند؛ زیرا کیفیت نهاده‌های مورد استفاده در مزرعه می‌تواند برعملکرد و پایداری تولید اثرگذارباشد.» وی در ادامه با اشاره به سهم خراسان رضوی در تولید زعفران کشوراظهار کرد:« حدود ۷۰ درصد تولید زعفران ایران در این استان انجام می‌شود و خراسان رضوی به‌عنوان قطب تولید زعفران دنیا جایگاه مهمی در زنجیره تولید این محصول دارد.
با این‌حال، حفظ این موقعیت نیازمند توجه هم‌زمان به افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت، توسعه فرآوری و تقویت بازارهای صادراتی است.»

زعفران در پیچ و خم
بازارهای صادراتی
رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی درباره وضعیت مصرف داخلی و صادرات زعفران نیز گفت: «در سال‌های گذشته معمولاً حدود۷۰ تا ۸۰ درصد زعفران تولیدی کشور به صادرات اختصاص پیدا می‌کرد وسهم مصرف داخلی در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد بود. با این حال، در شرایط کنونی و با توجه به قیمت زعفران و تغییرات بازار و دشواری دسترسی به آمار دقیق صادرات غیرقانونی، نمی‌توان نسبت صادرات و مصرف داخلی را با قطعیت اعلام کرد.» اسمی با اشاره به تغییرات بازارهای صادراتی زعفران افزود: «در گذشته کشورهایی مانند امارات متحده عربی، اسپانیا، چین و هنگ کنگ از مقاصد مهم صادراتی زعفران ایران بودند؛ اما در شرایط جدید، مسیرهای صادراتی تا حدودی تغییر کرده است. عمان و افغانستان نیز در میان مسیرهای مورد توجه قرار گرفته و فعالان این حوزه در تلاش هستند بازارها و مسیرهای جایگزین دیگری را شناسایی کنند تا وابستگی صادرات عمده زعفران به تعداد محدودی از کشورها کاهش یابد.» وی با تأکید بر اینکه تمرکز بر بازارهای محدود می‌تواند آسیب‌پذیری صادرات را افزایش دهد، تصریح کرد: «یکی از چالش‌های مهم زعفران ایران، وابستگی نسبی به چند بازار مشخص است. در شرایطی که دسترسی به برخی بازارها با محدودیت مواجه می‌شود، توسعه بازاریابی در کشورهای جدید و شناسایی مسیرهای تجاری جایگزین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تحریم‌ها ومحدودیت‌های تجاری نیز از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر صادرات زعفران و دیگر محصولات کشاورزی اثر بگذارند.»
اسمی با اشاره به ضرورت توسعه روش‌های بهبود فرآوری و رعایت استانداردهای کیفی اظهار کرد:«در سال‌های اخیر، اقداماتی با همکاری مراکز تحقیقاتی، دانشگاهی، صادرکنندگان و مجموعه‌های مرتبط برای بهبود روش‌های فرآوری و خشک‌کردن زعفران انجام شده است. استفاده از روش‌های جدید فرآوری می‌تواند به کاهش انتقال آلودگی و حفظ کیفیت محصول کمک کند. همچنین در مناطقی که حجم گل برداشت‌شده بالاست و نیروی کارگری کافی وجود ندارد، انتقال گل با شرایط استاندارد به شهرستان‌های همجوار که هنوز برداشت در آنها آغاز نشده است، می‌تواند فرصتی برای فرآوری سریع‌تر و حفظ کیفیت محصول را فراهم کند.» وی افزود: «ارتقای کیفیت زعفران به رعایت اصول صحیح فرآوری، جلوگیری از انتقال آلودگی، انتخاب روش مناسب خشک‌کردن و توجه به استانداردهای بازار مقصد وابسته است. صادرکنندگان نیز باید با توجه به الزامات، سلیقه و ذائقه بازارهای هدف، محصول خود را فرآوری و بسته‌بندی کنند. از سوی دیگر، افزایش کیفیت می‌تواند مزیت اقتصادی برای کشاورز ایجاد کند و همین موضوع انگیزه استفاده از روش‌های استاندارد و نوین را افزایش می‌دهد.»

ردیابی زعفران از مزرعه تا بازار
«رامین اسمی» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به اهمیت ردیابی و اصالت‌سنجی محصول گفت: «شناسنامه‌دارکردن زعفران و فراهم کردن امکان ردیابی و اصالت محصول از مزرعه تا مصرف‌کننده، از اقداماتی است که می‌تواند به حفظ اصالت زعفران ایرانی کمک کند. این فرآیند در حوزه زعفران به‌صورت قانونی تا پایان برنامه هفتم توسعه کشور الزامی شده است و روند اجرایی آن آغاز شده و می‌تواند در شفافیت زنجیره ارزش زعفران و کاهش مشکلات مربوط به شناسایی منشأ محصول مؤثرباشد.» اسمی تصریح کرد: «زمانی که امکان ردیابی و احراز اصالت زعفران فراهم باشد، شناسایی منشأ محصول و معرفی آن در بازارهای هدف آسان‌تر می‌شود. این موضوع در کنار توسعه فرآوری و بسته‌بندی صادرات‌محور، می‌تواند به تقویت جایگاه زعفران ایران در بازارهای جهانی کمک کند.»
وی درباره اشتغال‌زایی کشت زعفران نیز اظهار کرد: «براساس محاسبات انجام‌شده، هر هکتار زعفران حدود ۲۰۰ تا ۲۱۰ نفرروز اشتغال ایجاد می‌کند که بخش مهمی از آن به فعالیت‌های فصلی، به‌ویژه در دوره برداشت و فرآوری، مربوط است. اگر این میزان بر مبنای حدود ۲۵۰ روز کاری برای یک شغل دائمی محاسبه شود، می‌توان گفت هر هکتار زعفران تقریباً معادل یک فرصت شغلی تمام‌ وقت در سال ایجاد می‌کند. این ویژگی، زعفران را از نظرایجاد فرصت‌های اشتغال در مناطق تولیدکننده به محصولی مهم تبدیل کرده است.» رئیس میز زعفران سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در پایان باتأکید بر ضرورت نگاه زنجیره‌ای به آینده این محصول گفت: «ایران همچنان بزرگ‌ترین تولیدکننده زعفران در جهان است؛ اما حفظ این جایگاه به معنای بی‌نیازی از برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری نیست. رقابت در بازارهای جهانی جدی است و اگر در زمینه افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت، توسعه فرآوری، بسته‌بندی، برندسازی و بازاریابی بین‌المللی پیشرفت نکنیم، موقعیت زعفران ایران می‌تواند با چالش مواجه شود.» اسمی خاطرنشان کرد:« آینده زعفران ایران به همکاری و هماهنگی میان تولیدکنندگان، صادرکنندگان، تأمین‌کنندگان نهاده‌ها، مراکز تحقیقاتی، دستگاه‌های اجرایی و تمامی مراجع ذیربط وابسته است. زعفران محصولی با سابقه طولانی در کشاورزی ایران ودارای ظرفیت اقتصادی و اجتماعی قابل توجه است. برای حفظ این سرمایه و میراث گرانبها و انتقال آن به نسل‌های آینده، باید همه بخش‌های زنجیره صنعت زعفران درکنار یکدیگر فعالیت کنند و توسعه پایدار این محصول را در اولویت قرار دهند. حفظ این صنعت تنها به معنی حفظ بازار کار، ارزآوری و ایجاد ثروت در کشور نیست بلکه حفظ جایگاه صنعت زعفران ایران به معنی حفظ یک میراث گرانبهای تاریخی و به معنی قدرت و توانایی ملی ما در دفاع از میراث ملی و تاریخی‌ست.»

برش

زعفران در تنگنای سیاست‌های ارزی

«غلامرضا میری» رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی در گفت‌و‌گو با «ایران» و با اشاره به تأثیر سیاست‌های ارزی بر توان رقابتی صادرکنندگان گفت: «یکی از چالش‌های اساسی این بخش، تفاوت میان نرخ ارز حاصل ازصادرات و نرخ آن در بازار است. صادرکنندگان در کنار تحمل هزینه‌های حمل‌ونقل، محدودیت‌های تجاری و ریسک‌های فعالیت در بازارهای بین‌المللی، با مشکلات بازگشت ارز نیز مواجه‌اند؛مسأله‌ای که فشار مالی مضاعفی بر آنها وارد می‌کند و می‌تواند انگیزه حضور در بازارهای جهانی را کاهش دهد. ازاین‌رو، ضروری ست در سیاست‌گذاری‌های ارزی، شرایط اقتصادی وهزینه‌های واقعی صادرات زعفران مورد توجه قرار گیرد.» وی با تأکید بر ضرورت حمایت از تولیدکنندگان تصریح کرد: «مطالبه صادرکنندگان دریافت تسهیلات یا مشوق‌های ویژه نیست، بلکه نگرانی اصلی، تداوم تولید و معیشت کشاورزان است. کشت زعفران به دلیل هزینه‌های تأمین آب، کود و نیروی کار، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی می‌طلبد و هزینه تولید هر هکتار به صدها میلیون تومان می‌رسد. بااین‌حال، تضمینی وجود ندارد که کشاورز در فصل برداشت، محصول خود را با قیمتی متناسب با هزینه‌های تولید به فروش برساند.» میری هشدار داد که تداوم این وضعیت می‌تواند انگیزه کشاورزان برای کشت زعفران را کاهش دهد و در نهایت، تولید و صادرات این محصول راهبردی را با چالش مواجه کند. بنابراین، حمایت مؤثر از کشاورزان و ایجاد شرایط اقتصادی پایدار برای تولید، ضرورتی اساسی برای حفظ جایگاه صادراتی زعفران ایران است.

رامین اسمی: با توجه به محدودیت منابع آبی، حرکت به سمت روش‌های نوین آبیاری و افزایش بهره‌وری مصرف آب از اولویت‌های مهم بخش کشاورزی است. در گذشته، آبیاری بسیاری از مزارع زعفران به شیوه سنتی انجام می‌شد واین موضوع موجب کاهش بهره‌وری مصرف آب می‌شد؛ اما استفاده ازسامانه‌های نوین آبیاری می‌تواند به بهبود راندمان آبیاری و صرفه‌جویی در مصرف کمک کند