علیرضا سعادتی
پژوهشگر علوم‌سیاسی

نه بازگشت به گذشته، نه گسست از آن
داود فیرحی را نمی‌توان به‌سادگی در یکی از دو اردوگاه سنت‌گرایی و تجددخواهی نشاند. او نه در پی آن بود که مسائل پیچیده جهان معاصر را با تکرار پاسخ‌های تاریخی حل کند و نه بر این باور بود که برای ورود به دنیای جدید باید از تمامی ذخایر معرفتی سنت عبور کرد. مسأله اصلی او یافتن امکانی برای گفت‌وگو میان این دو قلمرو بود؛ گفت‌وگویی که در آن سنت به امری تاریخی تقلیل پیدا نکند و تجدد نیز به مجموعه‌ای از الگوهای آماده و وارداتی فروکاسته نشود.
منصور میراحمدی، استاد علوم‌سیاسی دانشگاه شهید بهشتی، این ویژگی را در دو مفهوم «اصالت» و «معاصرت» خلاصه می‌کند. به روایت او، فیرحی از یک سو با جدیت به سراغ متون کلاسیک و میراث اندیشه سیاسی اسلامی می‌رفت و از سوی دیگر اجازه نمی‌داد این تعلق خاطر او را از پرسش‌های زمانه دور کند. همین جمع میان دو دغدغه، موقعیت فکری متمایزی برای او پدید آورده بود. در واقع، «اصالت» و «معاصرت» در اندیشه فیرحی دو قطب متعارض نبودند، بلکه باید در فرآیندی انتقادی یکدیگر را تکمیل می‌کردند.
فیرحی «فقه» را به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی پژوهش خود انتخاب کرده بود. او بر این باور بود که نمی‌توان تاریخ سیاست در جوامع اسلامی را به‌درستی فهمید، اما از جایگاه فقه و فقها در شکل‌گیری مناسبات سیاسی چشم پوشید. با این حال، به جای آنکه صرفاً از منظر فقه درباره سیاست داوری کند، خود دستگاه فقهی را موضوع مطالعه قرار داد تا دریابد این دانش در دوره‌های تاریخی چگونه با قدرت، دولت و مناسبات سیاسی مواجه شده و چه امکانات و محدودیت‌هایی داشته است. این تغییر زاویه نگاه، اهمیت روش‌شناختی داشت. فیرحی فقه را دانشی بیرون از تاریخ و مصون از تغییر نمی‌دید. از همین رو، در کتاب «قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام» با بهره‌گیری از رویکردهای دیرینه‌شناختی و تبارشناختی فوکو، مناسبات دانش و قدرت را در تاریخ اندیشه اسلامی بررسی کرد. دغدغه او این بود که چگونه صورت‌های خاصی از فهم سیاست شکل گرفته‌اند، چه مناسبات قدرتی آنها را تقویت کرده و چگونه برخی برداشت‌ها در طول زمان به قرائت‌های مسلط تبدیل شده‌اند. فیرحی می‌کوشید نشان دهد صورت‌های تاریخی حکومت را نباید ضرورتاً با حقیقت ثابت دین یکی دانست. این تمایز، امکان بازخوانی انتقادی تجربه سیاسی مسلمانان را فراهم می‌کرد.
 
مطالعه فقه برای رسیدن به حقوق
پروژه فکری فیرحی تنها در بازخوانی تاریخ متوقف نشد. مقصد اصلی او مواجهه با مسائل دولت و جامعه در جهان جدید بود؛ جهانی که در آن قانون اساسی، انتخابات، حقوق شهروندی، آزادی و حاکمیت مردم به عناصر بنیادین زندگی سیاسی تبدیل شده‌اند. او در پی آن بود که ببیند سنت فقهی شیعه چه ظرفیت‌هایی دارد که بتوان برای صورت‌بندی سیاست جدید از آنها بهره گرفت؟
در اینجا اندیشه فیرحی به تجربه مشروطه و آرای فقهایی چون آخوند خراسانی و بویژه میرزای نائینی گره می‌خورد. نائینی برای او، نمونه‌ای از تلاش درون‌سنتی برای مهار استبداد و محدود کردن قدرت سیاسی بود. فیرحی در کتاب «آستانه تجدد؛ در شرح تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله» کوشید نشان دهد که چگونه می‌توان در میراث فقهی، استدلال‌هایی برای دفاع از قانون، نظارت بر قدرت و حقوق مردم پیدا کرد.
در این بازخوانی، اهمیت مشروطه تنها به تغییر ساختار سیاسی محدود نبود؛ مسأله اصلی، دگرگونی در فهم ماهیت حکومت بود. قدرت دیگر نباید ملک اختصاصی حاکم تلقی شود، بلکه باید در مقام نهادی عمومی و محدود به قانون فهم شود. چنین برداشتی، فقه را به موقعیتی انتقادی در برابر خودکامگی نزدیک می‌کرد.
کاظم قاضی‌زاده، رئیس مؤسسه پژوهشی و فرهنگی فهیم، نیز در توصیف دغدغه فکری فیرحی بر کوشش او برای نزدیک کردن زبان فقه و مفاهیم دنیای جدید تأکید دارد. به اعتقاد او، فیرحی می‌خواست از ظرفیت‌های هر دو قلمرو برای فهم مسائل جامعه استفاده کند. این تلاش در نهایت به مسأله‌ای بنیادین‌تر یعنی بازگرداندن «حق» به جایگاهی محوری در اندیشه سیاسی دینی می‌رسید.
یکی از مهم‌ترین وجوه اندیشه فیرحی، توجه به نسبت «حق» و «تکلیف» بود. فیرحی با تأکید بر حقوق مردم می‌کوشید از غلبه قرائت‌های یک‌سویه تکلیف‌محور فاصله بگیرد. این نکته در تفسیر ابوالفضل دلاوری، استاد علوم‌سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، نیز برجسته است. او معتقد است فیرحی فقه را نه مجموعه‌ای بسته از احکام منفرد، بلکه ظرفیتی برای صورت‌بندی حقوق و مناسبات انسانی می‌دید. از این منظر، حرکت از فقه به حقوق و از حقوق به قرارداد اجتماعی، یکی از خطوط اصلی اندیشه اوست.
این تغییر زاویه، پیامد سیاسی مهمی داشت. وقتی شهروند صرفاً مخاطب فرمان و حامل تکلیف نباشد و به‌عنوان «صاحب حق» شناخته شود، مناسبات دولت و جامعه نیز باید بر مبنای تازه‌ای تنظیم شود. دولت دیگر مالک جامعه نیست، بلکه نهادی است که اختیاراتش باید در چارچوب قانون، رضایت عمومی و حقوق شهروندان تعریف شود. بنابراین، توجه فیرحی به دموکراسی صرفاً علاقه به یک الگوی سیاسی مدرن نبود؛ او در پی یافتن مبانی و استدلال‌هایی برای دفاع از مشارکت هرچه بیشتر مردم در سیاست و قدرت بود.
 
گفت‌وگو به‌مثابه روش و منش
راه سوم فیرحی فقط به نزدیک کردن مفاهیم فقهی و مدرن محدود نمی‌شد. ویژگی مهم‌تر پروژه فکری او، اشاعه روح گفت‌وگو در جامعه علمی بود. فیرحی به جای طرد یکی از دو سوی منازعه، می‌کوشید زبان مشترکی میان آنها بیابد. علی‌اصغر مصلح، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، بر پیوند میان این رویکرد و شخصیت فیرحی تأکید می‌کند. به روایت او، مدارا در رفتار فیرحی صرفاً یک خصلت فردی نبود، بلکه پشتوانه‌ای نظری داشت. فیرحی می‌توانست با اختلاف‌نظر روبه‌رو شود، بی‌آنکه به حذف و نفی طرف مقابل روی آورد. او گفت‌وگو را راهی برای عبور از دوگانه‌های کاذب می‌دانست. در واقع، همان‌طور که در اندیشه‌اش به دنبال ایجاد امکان گفت‌وگو میان سنت و تجدد بود، در رفتار نیز اختلاف را به خصومت تبدیل نمی‌کرد. این ویژگی در فضای فکری، که گاه اختلاف نظر در آن به مرزبندی‌های هویتی و حذف می‌انجامد، اهمیت مضاعف دارد. مجتبی مقصودی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، نیز از تمایل فیرحی به مصالحه و صلح به‌عنوان راهی برای کاستن از تنش‌ها یاد می‌کند. البته صلح‌جویی او را نباید با بی‌تفاوتی نسبت به منازعات فکری اشتباه گرفت. فیرحی پرسشگر و منتقد بود؛ تفاوتش در این بود که نقد را به خصومت و تفاوت را به دشمنی فرونمی‌کاست.
احمد نقیب‌زاده، استاد علوم‌سیاسی دانشگاه تهران و از دوستان نزدیک او، بر توانایی فیرحی در استفاده از اندیشه‌های متنوع غربی و شرقی تأکید می‌کند. به روایت او، فیرحی از مواجهه با ایده‌های متفاوت پرهیز نداشت و می‌توانست یافته‌های پژوهش‌های جدید را در کنار منابع فقهی قرار دهد. این توانایی، ویژگی مهم یک متفکر میانجی است؛ نه مرزهای معرفتی خود را به روی جهان می‌بندد و نه در مواجهه با دانش دیگران هویت فکری خویش را از دست می‌دهد.
عباس منوچهری، استاد اندیشه سیاسی، نیز از فیرحی به‌عنوان «احیاگر اندیشه‌ورزی سیاسی» یاد می‌کند؛ کسی که بازخوانی سنت را به محیط دانشگاه محدود نمی‌کرد و در پی ورود بحث‌های نظری به عرصه عمومی بود. الهه کولایی، عضو هیأت علمی دانشکده علوم‌سیاسی دانشگاه تهران، نیز با اشاره به آماری که در شورای پژوهشی دانشکده مطرح شده، از حدود ۹۰۰ استناد بین‌المللی به آثار فیرحی یاد می‌کند. به روایت او، این میزان توجه، نشان‌دهنده علاقه پژوهشگران بیرون از ایران به تلاش فیرحی برای عرضه قرائتی از اسلام است که بتواند با نیازهای انسان معاصر ارتباط برقرار کند.
 
یک پروژه فکری ماندگار اما ناتمام
راز نامیرایی آثار فیرحی در چیست؟ چرا آرای او هنوز توانایی برانگیختن گفت‌وگو در جامعه علمی ایران را دارد؟ پاسخ را باید در موضوعاتی جست‌ که فیرحی به آنها پرداخت و همچنان در جامعه ایران موضوع تأمل است؛ نسبت قانون و شریعت، حدود اختیارات دولت، جایگاه رأی مردم، ماهیت حقوق شهروندی و امکان تنظیم مناسبات سیاسی بر پایه قرارداد و رضایت عمومی. این مسائل با گذشت زمان از میان نمی‌روند و به همین دلیل، بازخوانی آثار او هنوز می‌تواند در فهم چالش‌های امروز ایران راهگشا باشد.