مهدیه‌سادات نقیبی
گروه اندیشه

جناب دکتر بهشتی، کدام بُعد از تفکرورزی مرحوم فیرحی باعث شد که ایشان از دیگر نواندیشان دینی متمایز شود؟
«نواندیشان دینی» طیف گسترده‌ای از کنشگران و اندیشه‌ورزان را شامل می‌شود و شاید بهتر باشد بپرسیم چرا از جریان‌های «مشهورتر» نواندیشان دینی متمایز بود. تحولات فکری دوران پس از دهه اول پساانقلاب اسلامی نشان‌دهنده نوعی چرخش فکری در جریان مشهورتر نواندیشی دینی در ایران است که با نقد راه طی‌شده، به‌عنوان راهی که در آن دو جریان تفکر دینی سنتی و اسلام‌سیاسی پررنگ‌تر از نواندیشی دینی بود، سعی در فاصله‌گذاری با آن دو کرد و این کار عمدتاً با توسل به «دیدگاه‌های تجددگرا» صورت گرفت.
در حالی که بسیاری راه‌ برون‌رفت از بن‌بست‌های فرهنگی و فکری را بیرون راندن دین از حوزه سیاست تصور می‌کردند و امکان نگاه دینی به ساماندهی جامعه و توسعه کشور را به چالش کشیدند، در این میان نواندیشان اندکی بودند که به جای «تخریب» میراث گذشته، به‌فکر «بازشناسی» آن به تناسب مقتضیات مکانی و زمانی افتادند. مرحوم دکتر فیرحی را من در این دسته اخیر می‌نشانم. این کار سختی بود که به ژرف‌نگری و صبر و استقامت بسیار نیاز داشت چون نه طرفداران گفتمان اسلام‌سیاسی آن را تحمل می‌کردند و نه نواندیشان تجدیدنظرطلب. این، نوعی «دوباره روییدن از ریشه» بود به جای نفی ریشه‌ها.
 
یکی از مفاهیم مهم در اندیشه فیرحی، جابه‌جایی کانون بحث از «تکلیف» به «حق» است. این جابه‌جایی چه پیامد فلسفی و سیاسی‌ دارد؟ آیا می‌توان گفت فیرحی می‌کوشید از درون زبان فقهی، به نوعی تصویر جدید از «شهروند» و «انسان صاحب حق» برسد؟
بله، این گرایش به مفهوم «حق» به‌خصوص در آثار متأخر ایشان بیشتر جلوه دارد. منتها باید توجه داشت که فیرحی این کار را مثل برخی دیگر از اندیشمندان دینی در «خلأ فکری» انجام نمی‌داد. یعنی ایشان نخواست روش (منسوخ) دکارتی را به کار گیرد و این ناشی از آشنایی او با نقدهای نگرش پساتجدد و پسااستعماری بود.
تأکید فیرحی بر تاریخ تحول مفاهیم در ایران را از این منظر باید دید؛ کار بسیار ارزشمندی که در آخرین اثر مکتوب خود درباره تحول مفهوم «حق» در ایران ارائه کرد. می‌دانیم که امروزه توجه به «زمینه‌گرایی» و «تاریخمندی» ادراکات ما انسان‌ها خیلی رایج شده است و دیگر کمتر کسی از «منظر از ناکجا» دفاع می‌کند که در سنت فکری مدرن و پروژه روشنگری به‌عنوان نقطه عزیمت معرفت بشری قلمداد می‌شد. البته بخشی از جریان فکری، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تجدیدنظرطلبان، هنوز در چارچوب همان تفکر مدرن عمدتاً دکارتی می‌اندیشند و تحولات فکری چهار دهه اخیر را نادیده می‌انگارند.
 
آیا روش فیرحی در بازخوانی تاریخ اندیشه سیاسی هنوز برای پژوهشگران امروز کارآمد است؟
قطعاً. این راهی است که باید بعد از ایشان توسط همفکران ایشان پی گرفته شود؛ به‌خصوص که دو جریان دیگر فکری که از آن یاد کردم دست‌شان در ارائه راهکارهای برون‌رفت از انسداد فکری کنونی در ایران چندان پر نیست. در کلاس‌هایم در دانشگاه تأثیر تلاش پیشگامانه مرحوم فیرحی در حوزه اندیشه سیاسی اسلامی-ایرانی را در میان دانشجویانی که یا کتاب‌های ایشان را خوانده‌اند یا توفیق شاگردی ایشان را داشته‌اند به‌وضوح مشاهده می‌کنم.
 
فیرحی چه نسبتی میان «فقه» و «دموکراسی» قائل بود؟ ایده تازه‌ او درباره رابطه این دو چه بود؟
در آخرین گفت‌وگویی که با ایشان داشتم که به چند روز قبل از انتقال ایشان به بیمارستان (که به فوت ایشان منتهی شد) مربوط می‌شود، صحبت از این کردم که به نظر من و از منظری رالزی، پیامبر اکرم(ص) پس از هجرت از مکه و ورود به مدینه، از نقش «رهبر یک جماعت» به نقش «رهبر جامعه سیاسی» هم هجرت کرد. نتیجه این هجرت، انتقال از «امر عقلانی» به «امر عقلایی» بود و مفاد قراردادی که در همان سال بین مسلمانان، یهودیان، مشرکان و بعداً مسیحیان منطقه منعقد شد، شاهدی بر این انتقال است؛ یک قرارداد اجتماعی مبتنی بر اصل اخلاقی انصاف و سازوکار معامله به‌مثل. این می‌تواند فهمی از سیره پیامبر(ص) باشد که برای امروز ما بسیار راهگشاست. منتها ایرادی که منتقدان این نوع نگاه به تاریخ مدینه وارد می‌کنند این است که پیامبر(ص) در ابتدای امر چون هنوز به اندازه کافی قدرتمند نشده بود دست به این ابتکار زد و بعدها دیگر این رویه را ادامه نداد. دکتر فیرحی با تأیید آن نکته، درباره «قرارداد اجتماعی» گفت که مدتی است این بحث را طی درسی که در دانشگاه ارائه می‌کند مطرح کرده است و به‌زودی کتاب آن هم منتشر خواهد شد و در آنجا نشان داده است که پیامبر(ص) در تمامی سال‌های حکومتش به «شبکه قراردادها» متکی بود.
 
این همان کتابی است که اخیراً تحت عنوان «پیامبری و قرارداد» منتشر شد؟
بله، متأسفانه ایشان فرصت نکرد به‌صورت متن مکتوب منتشر کند ولی خوشبختانه شاگردان ایشان همت کردند و متن سه دوره آن درس‌گفتار را منتشر کردند. ایشان در آن گفت‌وگویی که با ایشان داشتم تأکید داشت که پیامبر(ص) تا پایان زندگی، یعنی تا پایان دوره حکومت ده‌ساله خود، مبنای حکمرانی خود را بر شبکه‌ای از قراردادها استوار کرده بود و هیچ‌وقت از آن رویه عدول نکرد. طی تابستان گذشته فرصت کردم کتاب «پیامبری و قرارداد» را با دقت بخوانم؛ به‌راستی پروژه ارزشمندی را مرحوم فیرحی شروع کرده بود.
 در همان جلسات اول این درس‌گفتارها، ایشان می‌گوید درباره دولت‌سازی پیامبر (ص) در مدینه دو دیدگاه متفاوت وجود دارد. دیدگاه اول را هم در سه دسته قرار می‌دهد: نظریه رهبری، نظریه امامت، نظریه تفکیک. بیشتر نظریات کلاسیک، عمل پیامبر‌(ص) را مبتنی بر نظریه رهبری می‌دانند که ایده‌ای نخبه‌گرایانه است، یعنی تصمیم‌گیری از بالا به پایین که دموکراسی در آن جایی ندارد. از آن دیدگاه، اگر هم پیامبر (ص) گاهی شورا تشکیل می‌داد شورای مشورتی بود و نه تصمیم‌ساز. 
نظریه دوم، نظریه امامت امت است و امامت را دوره انتقالی به وضعیتی می‌داند که مردم توانایی تصمیم‌گیری دموکراتیک را پیدا کنند. نظریه سوم، نظریه تفکیک امامت دینی از امامت سیاسی است که اولی نمی‌تواند دموکراتیک باشد و دومی البته می‌تواند دموکراتیک هم باشد. در تمایز با این سه دسته دیدگاه اول، مرحوم فیرحی نظریه «رهبری دموکراتیک» را مطرح می‌کند که بر اساس آن، رهبری اساساً با دموکراسی در تضاد نیست بلکه خودش دموکراتیک است. در این دیدگاه، رهبری مبتنی بر قاعده «قرارداد» است و رضایت و صلح از اجزای اصلی آن محسوب می‌شود و ما می‌دانیم که بن مایه دموکراسی، رضایت آگاهانه شهروندان از تصمیماتی است که زندگی آنان را شکل می‌دهد. در این نظریه، «دین» و «سیاست» از هم جدا نیست، اما امت بر دو گونه است: امت دینی و امت سیاسی. امت دینی بر اساس برابری در ایمان استوار است و امت سیاسی، بر نظم و تعهد سیاسی به‌رغم ادیان و مذاهب مختلف شهروندان.
این راه خوبی است که مرحوم فیرحی گشود. من فکر می‌کنم اگر این به آن تفکیک بسیار دقیق میان «امر عقلانی» و «امر عقلایی» منضم شود، برای ترسیم چارچوب حکومتی که با به‌رسمیت شناختن احترام برابر به ادیان و مذاهب مختلفی که شهروندان به آن ایمان دارند بتواند نوعی همبستگی سیاسی مبتنی بر رضایت همگان را بنا کند، بسیار مفید باشد؛ این یعنی «وحدت در کثرت». این پروژه‌ای است که من با عنوان «همزیستی اتحاد و افتراق» از سی سال پیش شروع کرده و سه‌گانه‌ای را تألیف کرده‌ام که دو جلد آن تا به حال منتشر شده است؛ یعنی تفکیک «سیاست مبتنی بر عقلانیت» که مناسب و مختص درون جماعت‌های فرهنگی (دینی، فلسفی، قومی و...) است و «سیاست مبتنی بر معقولیت» که مناسب و مختص تنظیم روابط بین جماعت‌های فرهنگی مختلفی است که در یک جامعه سیاسی زندگی می‌کنند. من شخصاً از پروژه فکری مرحوم فیرحی بهره‌های زیادی در تبیین دیدگاهم برده‌ام و فکر می‌کنم خیلی‌های دیگر هم آن را سرآغازی خوش‌فرجام ارزیابی می‌کنند.
 
فکر می‌کنید چرا فیرحی به «فقه سیاسی» بازگشت و آن را در کانون پژوهش خود قرار داد؟
«فقه سیاسی» بخشی از میراث اندیشه سیاسی ما است که نمی‌توانیم نادیده بگیریم. اما می‌توانیم، و بلکه باید، مورد بازبینی، بازشناسی ما و در معرض زمان‌آگاهی قرار بگیرد. این کاری است که مرحوم فیرحی برای انجام آن کمر همت بست. صاحبنظران دیگری هم هستند که به این کار دشوار می‌پردازند. راه درازی در پیش است ولی به نظر من افق‌های روشن و روشنگری هم مشاهده می‌شود. در این مسیر، اگر گفت‌وگو و تعامل فکری مستمر بین نواندیشان دینی در دانشگاه و حوزه شکل بگیرد، قطعاً ثمرات زیادی همراه خواهد داشت. 
این همان سازگارسازی بین «دین» و «دانش» است که بیش از یک قرن است مصلحان دین‌مدار ما را به تکاپو واداشته است. عنصر «دین» یکی از سرچشمه‌های شکل‌گیری هویت ایرانی است که در کنار «فرهنگ ایرانی»، «سنت» و «تجدد» عناصر چهارگانه‌ای را تشکیل می‌دهند که به‌قول دکتر فرهنگ رجایی، بدون برقراری موازنه‌ای میان آنها توسعه همه‌جانبه و پایدار تحقق نمی‌یابد.
برخی هنوز هم تصور می‌کنند علوم تنها وجوه عام دارند و از خاص‌بودگی وجوه مهمی از دانش کنونی غافل هستند. بنابراین، فکر می‌کنند راه‌حل میان‌بر و تجربه‌شده، تمسک به دانش سیاسی سکولار است. اگر وقت بود توضیح می‌دادم چرا تمسک به سکولاریسم، مشکل ما را حل نمی‌کند. به‌تعبیر رالز، سکولاریسم خودش یک آموزه جامع و فراگیر است که نمی‌تواند مبنای اجماع همپوش و قرارداد اجتماعی ناشی از آن قرار بگیرد. ادبیات اخیر در زمینه شناخت سکولاریسم مثل اثر فاخر چارلز تیلور هم نشان می‌دهد چرا سکولاریسم در میان جوامع مسلمان فراگیر نمی‌شود.
 

بــــرش

از نظر شما، مهم‌ترین میراث استاد فیرحی برای دانش علوم‌سیاسی ایران چیست؟

دکتر بشیریه که حق بزرگی بر گردن علم سیاست در ایران دارند در سال‌های اخیر و پس از یک بازنگری در رویکردشان که قبلاً بیشتر بر جامعه‌شناسی سیاسی استوار بود، ما را به «بازگشت به اندیشه سیاسی» توجه می‌دهد. اگر حکمرانی سیاسی را مبتنی بر ساختار و کارگزار بدانیم، به‌ناچار به طراحی اولی و تربیت دومی به شیوه‌ای که با الگوی ایرانی توسعه سازگار باشد نیازمندیم. برای این منظور، نیازمند سیاست‌گذاری عمومی دانش‌پایه هستیم. علوم‌سیاسی زیربنای مهمی برای این حوزه است و زیربنای مهم و اصلی علم سیاست «فلسفه سیاسی» است. در فلسفه سیاسی، برای ما ایرانیان 
هم شناخت دستاوردهای فکری مغرب‌زمین اهمیت دارد و هم شناخت ریشه‌های فکری خودمان؛ چه ایرانی و چه اسلامی. شاید این همان چیزی باشد که مرحوم فیرحی مرتباً با عنوان «بازگشت به سرچشمه» ما را به آن دعوت می‌کرد. خدایش رحمت کند که داغ از دست دادنش هنوز تازه است. همچنین باید از همسر فداکار و همراهشان که ایشان هم متأسفانه با فاصله کمی بعد از ایشان دار فانی را وداع گفتند یاد کرد. کشیدن آن بار سنگین علمی توسط مرحوم فیرحی بدون همراهی صبورانه همسر و خانواده‌شان ممکن نبود. یادشان گرامی.