اعظم فردوست
گروه اندیشه

در روایت‌های رایج از جنگ، معمولاً آن را با مفاهیمی چون عملیات نظامی، سیاست، فرماندهان، رزمندگان و پیامدهای ژئوپلتیک توضیح می‌دهند؛ اما سوی دیگر جنگ، در خیابان‌ها، خانه‌ها، محل‌های کار و روابط روزمره شهروندان جریان دارد؛ سویه‌ای که به‌ گفته بهاره آروین، علوم اجتماعی در ایران و حتی در سطح جهانی هنوز نتوانسته است آن را به اندازه کافی ثبت و تحلیل کند. این جامعه‌شناس دانشگاه تربیت مدرس در میزگرد «نسبت علوم ‌اجتماعی و جنگ» که در دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، مسأله اصلی علوم‌ اجتماعی در زمانه جنگ را فهم جامعه «در هنگام وقوع جنگ» دانست؛ جایی که تجربه شهروندان، به‌سرعت زیر سایه روایت‌های رسانه‌ای و سیاسی قرار می‌گیرد.
***
دانشگاه معمولاً وقتی به جنگ می‌رسد که جنگ 
تمام شده است
بهاره آروین معتقد است مطالعات جنگ در جامعه‌شناسی جهانی بیشتر به پیامدهای اجتماعی جنگ‌ها پرداخته تا مطالعه مستقیم زندگی اجتماعی در زمان وقوع جنگ. به باور او، یکی از دلایل این وضعیت، تعارض میان منطق پژوهش علمی و اقتضائات شرایط جنگی است؛ چرا که در جنگ، معمولاً بر «وحدت اجتماعی و شکل‌گیری روایتی مشترک» تأکید می‌شود، در حالی که علم، بر امکان طرح پرسش‌های متفاوت و شنیدن روایت‌های متکثر استوار است. در چنین شرایطی، رسانه و هنر اغلب از دانشگاه جلو می‌زنند. آروین می‌گوید پیش از آنکه پژوهشگران فرصت کافی برای مطالعه علمی جنگ پیدا کنند، روایت‌های رسانه‌ای با سرعت بالا تصویری از ماهیت جنگ، دلایل آن و نسبت مردم با آن می‌سازند. به‌ این‌ ترتیب، «بخش مهمی از برداشت عمومی جامعه در میدان رقابت روایت‌های رسانه‌ای شکل گرفته است.»
 
جنگ فقط در جبهه
 اتفاق نمی‌افتد
یکی از محورهای مهم سخنان آروین، ضرورت دیدن جنگ از منظر گروه‌هایی بود که معمولاً در روایت‌های رسمی در حاشیه قرار می‌گیرند؛ بویژه زنان، کودکان، خانواده‌ها و شهروندان عادی. او با اشاره به تجربه جنگ تحمیلی هشت ‌ساله ایران با عراق گفت که هنوز شناخت منسجم و دقیقی از تغییرات زندگی اجتماعی مردم طی این هشت سال وجود ندارد. بخش بزرگی از حافظه جنگ در قالب خاطرات فرماندهان و رزمندگان، روایت شهدا و خانواده‌های آنان و آثار هنری و رسانه‌ای شکل گرفته است؛ اما این منابع به گفته او، جای پژوهش درباره زندگی روزمره را نمی‌گیرند.
این استاد دانشگاه تربیت مدرس تأکید کرد که در جنگ تحمیلی ایران با عراق، حضور گسترده مردان در جبهه‌ها موجب شد زنان وارد عرصه‌های مختلف اقتصادی شوند؛ تغییری که فقط به اشتغال محدود نماند و «بر سبک زندگی، انتظارات اجتماعی و مطالبات آنان نیز تأثیر گذاشت» و حتی زمینه‌هایی برای تحول در جنبش‌های مطالبه‌گرانه زنان فراهم کرد.
 
تداوم زندگی با وجود جنگ
بخش قابل‌توجهی از سخنان این جامعه‌شناس به رفتار جامعه ایران در جنگ‌های اخیر اختصاص داشت؛ جایی که برخی الگوهای رایج درباره رفتار جوامع در بحران، دست‌کم در مواردی با واقعیت مشاهده ‌شده فاصله داشته‌اند. آروین توضیح داد که اگر جامعه‌ای از پیش به‌عنوان جامعه‌ای دچار اضطراب، تنش و فشارهای اقتصادی توصیف شود، انتظار طبیعی این است که جنگ، این فشارها را تشدید کند. اما آنچه در برخی موقعیت‌ها دیده شده، تلاش مردم برای حفظ آرامش و ادامه زندگی روزمره بوده است. او تصریح کرد:«وقتی از خانه بیرون می‌آمدید و می‌دیدید مردم همچنان مشغول کارهای عادی خود هستند، احساس آرامش پیدا می‌کردید. همین مشاهده ساده، یک فرض علوم‌ اجتماعی را به چالش کشید و دیدیم که همیشه قرار نیست در شرایط جنگی، فضای عمومی الزاماً پراضطراب باشد. ما در جنگ‌ اخیر دیدیم که اتفاقاً برعکس، خیابان و استمرار زندگی عادی، خود به منبعی برای بازسازی احساس امنیت تبدیل شد.»
 
جامعه‌ای که زندگی را 
متوقف نمی‌کند
آروین این وضعیت را با مفهوم «زیستن در تعلیق» توضیح داد؛ وضعیتی که در آن آینده مبهم است، تصمیم‌های روزمره دائماً تحت تأثیر احتمال وقوع اتفاقی تازه قرار دارند، اما زندگی اجتماعی الزاماً متوقف نمی‌شود. از نظر او، استمرار زندگی روزمره را نباید با نبود اضطراب یا آسیب روانی اشتباه گرفت. مسأله اصلی این است که جامعه چگونه با وجود فشار و عدم قطعیت، سازوکارهایی برای ادامه دادن زندگی پیدا می‌کند. این «تاب‌آوری اجتماعی» باید به موضوع پژوهش خبرگان علوم‌ اجتماعی تبدیل شود.
در این میان، زنان نیز نقشی کلیدی دارند؛ از مدیریت هزینه‌های خانوار گرفته تا حفظ آرامش اعضای خانواده و سازگار کردن زندگی با محدودیت‌های اقتصادی. با این حال، آروین تصریح کرد که نمی‌توان تجربه زنان را یکدست تصور کرد؛ زنان با توجه به سن، طبقه و موقعیت اجتماعی، مواجهه‌های متفاوتی با جنگ داشته‌‌اند.
 
مردم‌شناسی؛ علم ثبت جنگ
در نگاه آروین، اگر قرار است تجربه جنگ در همان لحظه وقوع ثبت شود، دانش «مردم‌شناسی» ظرفیت ویژه‌ای در این رابطه دارد. او با تأکید بر مشاهده میدانی و توصیف تجربه انسانی گفت:«شاید هیچ رشته‌ای به اندازه مردم‌شناسی نتواند روایت علمی و بی‌طرفانه‌ای از تجربه مردم عادی در هنگام جنگ ارائه کند.» از این منظر، مردم‌شناس می‌تواند تجربه گروه‌های مختلف را در زمان وقوع بحران ثبت و جامعه‌شناس در مراحل بعد، از این داده‌ها برای مفهوم‌پردازی و تحلیل پیامدهای اجتماعی استفاده کند. اهمیت این رویکرد در آن است که تجربه‌های زیسته ثبت شوند پیش از آنکه در اثر گذر زمان، بازسازی حافظه یا غلبه روایت‌های رسمی، تغییر کنند.
 
چگونه می‌توان در دل جنگ روایت‌های متکثر را شنید؟
ایده اصلی این استاد جامعه‌شناسی، این نکته کلیدی بود که جنگ فقط یک رویداد نظامی نیست؛ یک وضعیت اجتماعی است که همزمان در زندگی روزمره، روابط انسانی، نقش‌های جنسیتی، اضطراب‌ها، عادت‌ها و شیوه‌های سازگاری مردم جریان دارد. اگر علوم‌ اجتماعی این میدان را در همان زمان وقوع ترک کند، بخش مهمی از واقعیت جامعه را به روایت‌هایی واگذار خواهد کرد که الزاماً حاصل پژوهش علمی نیستند. او تلاش کرد در سخنرانی خود به این پرسش پاسخ دهد که علوم اجتماعی چگونه می‌تواند در شرایط جنگی، با وجود محدودیت‌ها، همچنان روایت‌های متکثر جامعه را ثبت کند؟ پاسخ او به این پرسش، عبور از نگاه یکدست به «جامعه در حال جنگ» بود. از نظر او، جامعه مجموعه‌ای از تجربه‌های متفاوت است؛ کسانی که در تجمعات میدان‌ها حضور پیدا می‌کنند، کسانی که با دشواری‌های معیشتی درگیرند، گروه‌هایی که دیدگاه‌های سیاسی متفاوت دارند و خانواده‌هایی که تلاش می‌کنند زندگی عادی خود را حفظ کنند. همه اینها بخشی از واقعیت اجتماعی جنگ‌اند و نباید هیچ‌کدام از اینها به حاشیه بروند و دانش «مردم‌شناسی» این ظرفیت را دارد که جنگ را در همه ابعاد آن ثبت و بررسی کند.