محمدحسین میرهاشمی
پژوهشگر ارتباطات علم

در ایران از فاصله دانشگاه و صنعت سخن بسیار گفته می­ شود ولی این تنها گسست مهم پیش­ روی دانشگاه نیست. به نظر می‌­رسد دانشگاه ‌ها و دیگر نهادهای علمی و پژوهشی در ایران، آن­‌گونه که در بسیاری از نهادهای متناظرشان در سطح جهان مشاهده می‌­شود در مسیر توسعه ارتباطی مؤثر و دوسویه با جامعه گام برنداشته‌­اند؛ پدیده‌ای که می‌توان آن را در قالب «ضعف سازوکارهای نهادی ارتباط علم با جامعه در ایران» در نظر گرفت. مروری بر تجربه‌های بسیاری از نهادهای علمی در جهان نشان می­‌دهد که ترویج علم به عنوان یکی از سازوکارهای مؤثر ارتباط علم با جامعه، در مأموریت و برنامه‌های این نهادها تثبیت شده است. دانشگاه کمبریج که یکی از دانشگاه‌های برتر جهان به شمار می­ آید از سال 1994، یک جشنواره علمی را سازماندهی کرده است که از یک سو می­ کوشد پژوهش‌های انجام شده در این دانشگاه را به عموم معرفی کند و از سوی دیگر مسیر نسل جوان را برای حضور در علوم و مهندسی هموار سازد. نکته قابل تأمل درباره این جشنواره علم، این است که ابتکار برگزاری آن به دانشمندان این دانشگاه بازمی­‌گردد. دانشگاه کمبریج، همه ­ساله پژوهشگران و بخش‌های مختلف دانشگاه را در قالب سخنرانی، آزمایش عملی و فعالیت‌های خانوادگی به تعامل با عموم فرامی‌خواند.
نهادهای علمی جهان الزاماً در کمپ اصلی خود میزبان چنین رویدادهایی نیستند. دانشگاه منچستر، فضایی بزرگ در مجاورت رصدخانه «جادرل بنک» را برای جشنواره «بلودات» در نظر گرفته است. این رویداد که علم را با هنر و فرهنگ درهم می‌­آمیخت تا سال 2023 در مجاورت تلسکوپ رادیویی غول‌­پیکر «لاول» برگزار می‌شد و توانسته بود سومین تلسکوپ بزرگ رادیویی جهان را به نمادی ماندگار از یک رویداد علمی-فرهنگی نزد عموم تبدیل کند. مؤسسه فناوری کارلسروهه آلمان هم با رویداد «روز باز مؤسسه فناوری کارلسروهه»، برای بازدیدکنندگان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان از طریق بازدید از آزمایشگاه‌ها، انجام آزمایش‌های عملی و تورهای علمی فرصت تجربه مستقیم علم و آشنایی با فعالیت پژوهشگران را فراهم می­‌کند. مؤسسه علم و فناوری اوکیناوا در ژاپن، فراتر از رویداد علمی سالانه خود برای علاقه­‌مندان به علم، با مجموعه‌ای از بازدیدهای برنامه‌ریزی‌ شده و اعزام پژوهشگران به مدارس و ایجاد فضای استودیوی علم در کتابخانه عمومی یومیتان، علم را با زندگی روزمره خانواده‌ها و دانش‌آموزان پیوند می‌­دهد. سِرن که یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مجموعه‌های پژوهشی جهان در حوزه فیزیک ذرات بنیادی و فیزیک هسته‌ای است نیز در کنار فعالیت­‌های گسترده پژوهشی خود، یک مرکز دائمی آموزش و ترویج علم ایجاد کرده است که از اکتبر ۲۰۲۳ فعالیت می‌کند و بازدید از آن نیز برای عموم آزاد و رایگان است. ترویج علم در این نهادها، صرفاً به علاقه شخصی یک پژوهشگر، فعالیت پراکنده یک واحد روابط عمومی یا برگزاری موردی یک رویداد محدود نیست بلکه بخشی از مأموریت و کارکرد سازمانی این نهادها به شمار می­‌آید. استفاده این نهادها از ظرفیت‌های علمی، انسانی، فیزیکی و اعتباری­‌شان برای ارتباط با جامعه به‌ویژه از طریق ترویج علم، هر کدام از آنها را به یکی از کنشگران فعال زیست‌بوم ارتباط علم و جامعه تبدیل کرده است. در ایران با وجود گستره قابل توجه برنامه­‌های ترویج علمی، نهادهای علمی کم‌شماری در این مسیر گام برداشته‌­اند و کمبودی جدی در زمینه تجربه‌های نهادی پایدار در زمینه ترویج علم احساس می‌­شود. این درحالی است که ترویج علم یکی از ابزارهای مؤثر ارتباط علم با جامعه است و می‌تواند با فراهم‌ کردن فرصت تجربه و گفت‌وگو درباره علم، به تقویت پیوند میان نهادهای علمی و جامعه، افزایش حمایت اجتماعی از علم و الهام‌بخشی به کودکان و نوجوانان برای هدایت آنان به مسیرهای علمی و پژوهشی کمک کند.