بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

پیش‌بینی افزایش ۱۵ درصدی تولید انار ساوه در سال‌جاری، چشم‌انداز مثبتی از وضعیت تولید این محصول راهبردی در استان مرکزی ترسیم کرده است؛ افزایشی که با نبود خسارت سرمازدگی، توسعه سایبان‌های باغی، بهبود مدیریت آفات و بیماری‌ها و ارتقای دانش باغداران همراه شده است. برآوردها نشان می‌دهد برداشت انار ساوه به حدود ۱۶۰ تا ۱۸۰ هزار تن برسد. ظرفیتی که در صورت توسعه زیرساخت‌های نگهداری، بسته‌بندی و صادرات، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش ارزش افزوده و تقویت حضور این محصول در بازارهای داخلی و خارجی باشد. با وجود این چشم‌انداز امیدوارکننده، کمبود منابع آبی، محدودیت اعتبارات برای توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و مشکلات تأمین حقابه باغ‌های پایین‌دست سد الغدیر، همچنان پایداری تولید را با چالش مواجه کرده است. از سوی دیگر، نبود پایانه تخصصی صادرات انار در ساوه، بهره‌گیری کامل از ظرفیت بازارهای هدف را دشوار ساخته است؛ موضوعی که ضرورت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های صادراتی و حمایت از باغداران را بیش از پیش برجسته می‌کند.
«احمد اسدی»، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی با اشاره به جایگاه استان در تولید انار و پیش‌بینی افزایش حدود ۱۵ درصدی برداشت انار در شهرستان ساوه نسبت به سال گذشته، گفت: «سطح زیر کشت انار در استان حدود ۱۰ هزار هکتار است که از این میزان، حدود ۸ هزار و ۵۰۰ هکتار به شهرستان ساوه اختصاص دارد. بخش باقیمانده نیز در شهرستان‌های زرندیه، محلات و دلیجان کشت می‌شود؛ مناطقی که شرایط اقلیمی مناسبی برای رشد و پرورش این محصول دارند.» طبق گفته مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی، انار ملس ساوه، انار یوسف‌خانی، انار سیاه و انار آلک از مهم‌ترین ارقام انار در استان هستند. زمان برداشت این محصول با توجه به رقم و شرایط رسیدگی متفاوت است؛ به‌طوری‌که برداشت ارقام زودرس و پیش‌رس مانند آلک و یوسف‌خانی از اوایل آبان‌ماه آغاز می‌شود، اما برداشت عمده انار ملس ساوه معمولاً از حدود دهم تا پانزدهم آبان‌ماه شروع شده و حدود یک ماه ادامه می‌یابد.

کاهش ۳۰ درصدی مصرف آب
با سایبان باغی
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی با اشاره به مطلوبیت وضعیت باغ‌های انار استان در سال‌جاری از نظر سرمازدگی گفت: «با توجه به نبود خسارت سرمازدگی در سطح باغ‌ها و شرایط مناسب‌تر مدیریت منابع آبی، پیش‌بینی می‌شود تولید انار در شهرستان ساوه به حدود ۱۶۰ تا ۱۸۰ هزار تن برسد. میانگین عملکرد این محصول نیز در باغ‌های شهرستان بین ۱۸ تا ۲۲ تن در هکتار برآورد می‌شود.» احمد اسدی با اشاره به مقایسه میزان تولید امسال با سال گذشته تصریح کرد: «میزان برداشت انار ساوه در سال گذشته حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار تن بود و انتظار می‌رود تولید امسال حدود ۱۵ درصد افزایش یابد. توسعه روش‌های نوین مدیریت باغ، بویژه استفاده از سایبان‌های کشاورزی، از عوامل مؤثر در تحقق این پیش‌بینی است.» مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی با بیان اینکه حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد باغ‌های شهرستان ساوه به سایبان مجهز شده‌اند، گفت: «استفاده از سایبان‌های باغی می‌تواند با کاهش آسیب‌پذیری محصول در برابر شرایط نامساعد محیطی، به بهبود کیفیت و افزایش عملکرد کمک کند. برآوردها نشان می‌دهد که این روش در شرایط مناسب می‌تواند مصرف آب را حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهد. همچنین، مدیریت بهتر شرایط محیطی در زیر سایبان، به رشد مطلوب‌تر میوه و ارتقای کیفیت محصول کمک می‌کند.»
به گفته وی، افزایش آگاهی باغداران درباره روش‌های کنترل آفات و بیماری‌ها نیز نقش مهمی در کاهش خسارت‌های باغی داشته است. یکی از مهم‌ترین آفات انار، کرم گلوگاه است که سالانه خسارت قابل‌توجهی به باغ‌ها وارد می‌کند. این آفت با تخم‌گذاری در بخش تاج و پرچم‌های میوه، زمینه آسیب‌دیدگی و فساد انار را فراهم می‌کند. اسدی افزود: «در سال‌های اخیر، برخی باغداران با استفاده از روش‌های مکانیکی و حذف پرچم‌های داخل تاج میوه در مراحل مناسب رشد، تلاش کرده‌اند از تخم‌گذاری آفت جلوگیری کنند. هرچند اجرای این روش به نیروی کار و صرف هزینه نیاز دارد، اما می‌تواند وابستگی به سموم شیمیایی را کاهش دهد و زمینه تولید محصول سالم‌تر و باکیفیت‌تر را فراهم کند. همچنین، در برخی باغ‌ها از پوشش‌دهی میوه برای محافظت بیشتر استفاده می‌شود.» وی در تشریح ویژگی‌های انار ساوه اظهار کرد: «شرایط اقلیمی این شهرستان، از جمله ارتفاع نسبتاً پایین از سطح دریا و تفاوت دمای شب و روز در مراحل پایانی رسیدگی میوه، در کیفیت محصول تأثیرگذار است.» طبق گفته این مقام مسئول، انار از محصولات گرماپسند به شمار می‌رود و تداوم گرمای روز در کنار خنک‌تر بودن شب‌ها، به رنگ‌گیری مناسب، بهبود طعم و رسیدن میوه به اندازه مطلوب کمک می‌کند. مجموعه این عوامل در کنار تجربه باغداران، در شکل‌گیری شهرت انار ساوه نقش داشته است.»

صادرات انار ساوه
در مسیر دو برابر شدن
 احمد اسدی با اشاره به ظرفیت‌های صادراتی این محصول گفت: «کشورهای حاشیه خلیج فارس، کشورهای آسیای میانه و چین از بازارهای هدف انار تولیدی منطقه هستند. بر اساس برآوردهای ارائه‌شده، ارزش صادرات انار شهرستان ساوه در سال گذشته حدود دو میلیون دلار بوده و با توجه به مذاکرات انجام‌شده و ابراز تمایل برخی خریداران خارجی، پیش‌بینی می‌شود ارزش صادرات در سال‌جاری افزایش یابد و حتی به حدود دو برابر برسد.» وی افزود: «سال گذشته هیأت‌های تجاری از کشورهایی مانند ازبکستان، تاجیکستان و چین از ظرفیت‌های تولید انار منطقه بازدید و برای خرید این محصول ابراز تمایل کردند. همچنین، هماهنگی‌هایی با رایزنان اقتصادی و اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان برای معرفی بهتر محصول و توسعه ارتباط با بازارهای خارجی انجام شده است.» اسدی با بیان اینکه بخش عمده انار تولیدی همچنان در بازار داخلی مصرف می‌شود، گفت: «حدود ۸۵ درصد تولید انار در بازار داخل به مصرف می‌رسد و سهم صادرات این محصول در مقایسه با ظرفیت تولید آن همچنان محدود است. نزدیکی ساوه به تهران و برخورداری از بازار مصرف مناسب در پایتخت و دیگر مناطق کشور، از عوامل مؤثر در عرضه گسترده این محصول به بازار داخلی است.»
وی یکی از موانع اصلی توسعه صادرات را نبود پایانه تخصصی صادرات انار در شهرستان ساوه دانست و اظهار کرد: «در حال حاضر، صادرات عمدتاً از طریق خریداران و صادرکنندگان به‌صورت موردی انجام می‌شود و زیرساخت متمرکزی برای ساماندهی فرآیندهای مرتبط با صادرات وجود ندارد. ایجاد پایانه تخصصی می‌تواند به ساماندهی خرید محصول، ارتقای امکانات نگهداری و بسته‌بندی و تسهیل دسترسی به بازارهای هدف کمک کند.» طبق گفته این مقام مسئول، برای احداث این پایانه، زمینی به مساحت حدود ۲۰ هکتار در نظر گرفته شده است؛ با این حال، اجرای طرح هنوز وارد مرحله عملیاتی نشده و تعیین متولی مشخص و تأمین اعتبار از مسائل اصلی آن است. اسدی تأکید کرد که پیشبرد این طرح به پیگیری دستگاه‌های مسئول، از جمله مجموعه‌های مرتبط با توسعه تجارت و صنعت، معدن و تجارت، نیاز دارد.

اشتغال ۱۳ هزار نفری
در زنجیره تولید
 مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی به ظرفیت صنایع فرآوری انار در ساوه اشاره کرد و گفت: «چند واحد صنعتی در زمینه فرآوری محصولات مرتبط با انار فعالیت دارند. بخشی از فعالیت این واحدها به خرید انارهای ترک‌خورده، شکسته یا دارای ظاهر نامناسب برای عرضه تازه‌خوری اختصاص دارد؛ محصولاتی که می‌توانند برای تولید آب‌انار و سایر نوشیدنی‌ها مورد استفاده قرار گیرند. توسعه این بخش می‌تواند به کاهش ضایعات، افزایش ارزش افزوده و بهره‌برداری بهتر از محصول تولیدی کمک کند.» اسدی درخصوص اشتغالزایی در این بخش گفت: «حدود دو هزار باغدار در شهرستان ساوه در زمینه تولید انار فعالیت دارند. اشتغال مستقیم این محصول در شهرستان حدود چهار هزار و ۵۰۰ نفر برآورد می‌شود و با احتساب فعالیت‌های غیرمستقیم در حوزه‌هایی مانند تأمین نهاده‌ها، فروش، حمل‌ونقل و خدمات وابسته، ظرفیت اشتغال غیرمستقیم حدود ۹ هزار نفر تخمین زده می‌شود.» وی با اشاره به برنامه‌های مرتبط با تثبیت جایگاه انار ساوه در بازارهای داخلی و خارجی گفت: «اطلاعات موردنیاز برای ثبت جهانی انار ساوه گردآوری شده و مراحل قانونی و اداری آن از مسیر وزارت جهاد کشاورزی در حال پیگیری است. هدف از این اقدام، ثبت و تثبیت هویت جغرافیایی محصول و تقویت جایگاه آن در بازارهای هدف است.» به گفته وی، ایستگاه تحقیقات انار ساوه نیز در زمینه بررسی ارقام مختلف، مطالعات ژنتیکی، ارتقای کیفیت محصول و بهره‌برداری از فرآورده‌های جانبی انار فعالیت می‌کند. پوست، هسته و سایر بخش‌های این میوه از جمله حوزه‌های مورد توجه در تحقیقات فرآوری هستند. اسدی تعداد طرح‌های تحقیقاتی مرتبط با این حوزه را حدود ۸۰ تا ۱۰۰ طرح اعلام کرد و افزود: «این پژوهش‌ها با هدف حفظ ذخایر ژنتیکی، بهبود کیفیت و توسعه ظرفیت‌های تولید و فرآوری انجام می‌شوند.»

چالش‌های اصلی باغداران
در ساوه
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی با اشاره به وضعیت توسعه سامانه‌های نوین آبیاری در استان مرکزی اظهار کرد: «سطح باغ‌های استان حدود ۷۸ هزار هکتار است و حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد این سطح به سامانه‌های نوین آبیاری، از جمله آبیاری قطره‌ای و برخی سامانه‌های هوشمند، تجهیز شده است. این میزان در شهرستان ساوه به حدود ۵۰ درصد می‌رسد که با توجه به محدودیت منابع آبی منطقه، اهمیت ویژه‌ای دارد.»اسدی کمبود اعتبارات برای توسعه سامانه‌های آبیاری تحت فشار را یکی از مشکلات اساسی باغداران دانست و گفت: «پایین بودن حجم اعتبارات تخصیصی موجب شده روند تجهیز باغ‌ها به این سامانه‌ها با سرعت مورد انتظار پیش نرود. تسریع در اجرای طرح‌های بهینه‌سازی مصرف آب، بویژه در مناطق کم‌آب، برای پایداری تولید و حفظ باغ‌ها ضروری است.» وی یکی دیگر از چالش‌های اصلی باغداران ساوه را مسأله حقابه اراضی پایین‌دست سد الغدیر عنوان کرد و افزود: «بخشی از باغ‌های این منطقه پیش از احداث سد، از منابع آبی رودخانه چای تأمین آب می‌شدند.» طبق گفته این مقام مسئول، پس از احداث سد مقرر بوده است سهمی از آب برای آبیاری این باغ‌ها اختصاص یابد، اما در سال‌های اخیر و هم‌زمان با تشدید محدودیت‌های آبی، تأمین این سهم با مشکلاتی مواجه شده است. به گفته اسدی، محدودیت دسترسی به آب در این اراضی، خسارت‌هایی به باغداران وارد کرده و حتی موجب خشک‌شدن بخشی از باغ‌های انار شده است.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی در پایان، بر ضرورت توجه همزمان به مدیریت منابع آب، توسعه زیرساخت‌های صادراتی، حمایت اعتباری از باغداران و گسترش صنایع فرآوری تأکید کرد و گفت: «برگزاری جشنواره‌های تخصصی انار نیز می‌تواند فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های تولیدی ساوه، جذب سرمایه‌گذاری، ارتباط با شرکت‌های دانش‌بنیان و توسعه فناوری‌های مرتبط با تولید، نگهداری و فرآوری محصول فراهم کند. مجموعه این اقدامات می‌تواند در حفظ جایگاه انار ساوه، افزایش ارزش افزوده و تقویت رقابت‌پذیری آن در بازارهای داخلی و خارجی مؤثر باشد.»