برندینگ‌سازی از آنچه مخفی است!
محمد محسن فایضی
کارشناس مسائل فلسطین
برنامه «ما خفی أعظم» شبکه الجزیره درباره شهید بزرگ فلسطین محمد ضیف، فرمانده گردان‌های قسام حماس، صرفاً انتشار چند تصویر آرشیوی و سند محرمانه نبود؛ این برنامه تلاشی برای بازسازی یک تصویر بود که در بازتاب‌ها می‌توان گفت احتمالاً به این هدفش رسیده؛ تصویری که حماس سعی دارد پس از ترور فرماندهان ارشدش و تحولات سنگین جنگ غزه، در حافظه افکارعمومی بازیابی نماید. «ما خفی أعظم» یعنی آنچه نهان است بزرگ‌تر است، چیزی که کاملاً برای روایت محمد ضیف و حماس صادق بود.
هدف اصلی این مستند را می‌توان در سه سطح دید: اول، تبدیل یک فرمانده همیشه پنهان و بدون تصویر به شخصیتی تاریخی با زندگینامه، خاطرات، روابط تشکیلاتی و نقش مشخص در تصمیم‌سازی‌ها؛ دوم، نمایش حماس به‌عنوان تشکیلاتی برخوردار از ساختار فرماندهی، برنامه‌ریزی بلندمدت و انضباط سازمانی؛ و سوم، بازپس‌گیری ابتکار روایت از رسانه‌ها و دستگاه تبلیغاتی اسرائیل. حماس می‌خواست نشان دهد آنچه در 7 اکتبر رخ داد، محصول یک تصمیم ناگهانی و بی‌مقدمه نبود، بلکه حاصل سال‌ها سازماندهی و طراحی بود.
نشانه‌شناسی تصاویر نیز به اندازه محتوای اسناد اهمیت دارد. جلسات فرماندهان در عمق تونل‌ها، نشستن دور یک میز، نماز جماعت، گفت‌وگوهای صمیمانه و حتی نمایش امکانات ساده محیط همگی حامل پیام‌اند. اینجا با تصویر یک فرماندهی و گروهی پرزرق‌وبرق مواجه نیستیم؛ حماس چهره‌ای از واقعیت گردان‌های نظامی خودش عیان کرد که در آن سادگی زیستی مبارزه، پنهان‌کاری و حفاظت، انسجام تشکیلاتی و آمادگی برای جهاد و شهادت در کنار هم قرار می‌گیرند. به طور مثال تصاویری که در آنها محمد ضیف در کنار یحیی سنوار و دیگر فرماندهان حضور دارد، گریه‌های سنوار در تماس با محمد ضیف پس از سیف‌القدس و... کارکردی فراتر از یادآوری و گرامیداشت فرماندهان دارد: بازنمایی یک نسل اسطوره‌ای مقاومت حماس است. این تصویرسازی در واقع نوعی برندسازی سیاسی هم هست؛ برندی مبتنی بر «فرماندهی پنهان»، «تشکیلات منسجم» و «مقاومت فراتر از اشخاص». ترور فرماندهان در این روایت به‌جای آنکه صرفاً نشانه حذف ظرفیت سازمانی باشد، به مؤلفه‌ای برای تولید حافظه و اسطوره جمعی تبدیل می‌شود. در فضای عبری نیز واکنش‌ها معنادار و پرتعداد بود. کانال 12، کانال 13، والا عبری و... عمدتاً از زاویه اسناد افشا شده در مستند درباره برنامه‌ریزی حمله 7 اکتبر و جلسات فرماندهی حماس پوشش دادند. انتشار تصاویر و اسنادی از آماده‌سازی تسلیحات مثل آرپی جی یاسین 105، جلسات آمادگی رزمی و... مورد توجه‌شان قرار گرفت که بخشی از روایت‌سازی این برنامه هم بود.
«ما خفی أعظم» بیش از آنکه صرفاً درباره محمد ضیف باشد، درباره نبرد بر سر حافظه و روایت بود؛ نبردی که در آن حماس سعی می‌کند با افشاسازی آنچه تاکنون مخفی بوده سرمایه هویتی، روایت و هویت سازمانی تازه‌ای بسازد. افشاسازی‌ای که نشان از میزان تسلط در مستند‌سازی با حفظ محرمانگی از دید دشمن بود و بزرگ‌ترین غافلگیری را برای رژیم صهیونیستی رقم زد.
