مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت در گفت‌و‌گو با «ایران» از هدفگذاری جدید برای کنترل بیماری‌ها خبر داد
تدوین سند ۵ ساله برای کاهش ۳۰ درصدی مرگ‌های زودرس
سمیه افشین فر
گروه اجتماعی
بیماری‌های غیرواگیر همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر و ناتوانی در کشور است؛ بیماری‌هایی که بخش قابل توجهی از آنها با کنترل عوامل خطر، اصلاح سبک زندگی و سیاست‌گذاری‌های بین‌بخشی قابل پیشگیری هستند. با وجود اجرای برنامه‌های مختلف در سال‌های گذشته، عواملی مانند مصرف دخانیات، تغذیه نامناسب، کم‌تحرکی، آلودگی هوا و افزایش چاقی همچنان سلامت جامعه را تهدید می‌کنند. در چنین شرایطی، در بیست و یکمین جلسه شورای عالی سلامت که چندی قبل با حضور رئیس‌جمهوری برگزار شد، سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر با هدف ترسیم نقشه راه جدید و هماهنگ‌سازی اقدامات دستگاه‌های اجرایی در شورای عالی سلامت و امنیت غذایی به تصویب رسیده است. به اذعان کارشناسان حوزه سلامت، مهم‌ترین نکته این سند سرمایه‌گذاری بر پیشگیری است، چون با سرمایه‌گذاری در پیشگیری، هفت برابر بهره‌وری در حوزه نیروی انسانی مولد کشور به دست خواهد آمد. مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت هم از تدوین سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر برای دوره پنج‌ساله 1405 تا 1410 خبر می‌دهد و به «ایران» می‌گوید: «کاهش 30 درصدی مرگ‌های زودرس ناشی از این بیماری‌ها، هدف اصلی سند جدید است؛ سندی که اجرای آن علاوه بر وزارت بهداشت، به همکاری و مشارکت دستگاه‌های مختلف اجرایی نیاز دارد.»
جعفر جندقی، مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، با اشاره به تدوین این سند برای دوره زمانی 1405 تا 1410 می‌گوید: «سند قبلی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر برای یک دوره 10 ساله از سال 1394 تا 1404 تدوین و در زمان خود به امضای مسئولان و تعدادی از وزرای دستگاه‌های اجرایی رسیده بود. با پایان دوره اجرای آن، کمیته ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر تصمیم گرفت با ارزیابی عملکرد سند گذشته و بررسی میزان تحقق اهداف و موانع موجود، سند جدیدی را برای پنج سال آینده تدوین کند.» به گفته جندقی، سند جدید با بهره‌گیری از تجربه‌های دوره قبل و با بازنگری در اهداف و راهبردها تدوین شده است تا پاسخگویی ملی به تغییرات شاخص‌های اپیدمیولوژیک بیماری‌های غیرواگیر و عوامل خطر مرتبط با آنها تسریع شود. همچنین گسترش مداخلات مؤثر و قابل اجرا در سطح ملی و تولید داده‌های به‌روز و قابل اعتماد برای پایش روند بیماری‌ها و ارزیابی اثربخشی اقدامات، از دیگر جهت‌گیری‌های این سند است.
شش راهبرد
برای کنترل بیماری‌های غیرواگیر
جندقی با تشریح راهبردهای اصلی سند ملی پیشگیری و کنترل بیماری‌های غیرواگیر توضیح می‌دهد: «این سند بر شش راهبرد اساسی استوار است که اولین آن ارتقای جایگاه و افزایش اولویت بیماری‌های غیرواگیر در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های ملی است. همچنین تضمین ادغام برنامه‌های پیشگیری و کنترل این بیماری‌ها در فعالیت‌های دستگاه‌های دولتی، تقویت ظرفیت ملی رهبری و حکمرانی در اقدامات بین‌بخشی، تقویت نظام سلامت با تأکید بر پوشش همگانی سلامت و مراقبت‌های اولیه بهداشتی، حمایت از پژوهش و نوآوری‌های ملی و در نهایت پایش و ارزشیابی روند بیماری‌ها و مداخلات، از دیگر راهبردهای پیش‌بینی‌شده در این سند هستند.»
او با بیان اینکه کاهش عوامل خطر قابل تغییر و عوارض بیماری‌ها از اهداف محوری این برنامه است، می‌گوید: «در این سند برای بیماری‌های مهمی مانند قلبی-عروقی، سرطان‌ها، دیابت و سایر بیماری‌های غیرواگیر، راهبردها و اقدامات مشخصی در نظر گرفته شده است.»
مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با اشاره به ضرورت مشارکت دستگاه‌های مختلف در اجرای سند می‌گوید: «بسیاری از عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر در اختیار نظام سلامت نیست و کنترل آنها به سیاست‌گذاری و اقدامات سایر دستگاه‌های اجرایی وابسته است. وزارت بهداشت در بخش درمان وظایف مشخصی دارد، اما در حوزه پیشگیری باید نقش مطالبه‌گری و هماهنگ‌کننده را ایفا کند تا سایر دستگاه‌ها نیز به تعهدات خود عمل کنند.»
چرا اهداف سند قبلی محقق نشد؟
جندقی درباره میزان تحقق اهداف سند قبلی توضیح می‌دهد: «اهداف سند قبلی نه‌تنها در ایران، بلکه در بسیاری از کشورهای جهان به‌طور کامل محقق نشد. همه‌گیری کووید 19 نیز در این میان تأثیرگذار بود، چون در طول سه تا چهار سال، بخش زیادی از فعالیت‌های نظام‌های سلامت در کشورهای مختلف تحت تأثیر این بیماری قرار گرفت. از سوی دیگر، بیماری‌های غیرواگیر ماهیت بین‌بخشی دارند و کنترل عوامل خطری مانند مصرف دخانیات، مصرف الکل، فعالیت بدنی ناکافی، رژیم غذایی نامناسب و آلودگی هوا تنها با اقدامات وزارت بهداشت امکان‌پذیر نیست. برای مثال، کنترل آلودگی هوا به سیاست‌های مرتبط با سوخت، حمل‌ونقل، خودروها و موتورسیکلت‌ها وابسته است. همچنین تغییر الگوی تغذیه و افزایش فعالیت بدنی مردم، علاوه بر آموزش، به سیاست‌گذاری در حوزه تولید و دسترسی به مواد غذایی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب نیاز دارد.»
جندقی معتقد است، تدوین یک سند بالادستی و هماهنگ‌سازی دستگاه‌های اجرایی می‌تواند زمینه کنترل مؤثرتر بیماری‌های غیرواگیر را فراهم کند هرچند تحقق اهداف آن به اجرای واقعی برنامه‌ها و نظارت مستمر بر عملکرد دستگاه‌ها وابسته است.
نظارت و ارزیابی
حلقه مهم اجرای سند
یکی از چالش‌های اجرای برنامه‌های ملی در کشور، فاصله میان تصویب اسناد و تحقق اهداف پیش‌بینی‌شده در آنهاست. جندقی در پاسخ به این سؤال که در سند جدید برای جلوگیری از باقی ماندن برنامه‌ها روی کاغذ چه تدبیری اندیشیده شده است، می‌گوید: «در بازنگری سند قبلی، نقاط ضعف و موانع اجرایی مورد بررسی و موضوع پایش و ارزیابی اثربخشی مداخلات به‌عنوان یکی از جهت‌گیری‌های اصلی سند جدید مورد توجه قرار گرفته است.» او می‌گوید: «مداخلات باید مبتنی بر شواهد علمی و اثربخشی آنها قابل اندازه‌گیری باشد. ممکن است اقدامی در نگاه اول مؤثر به نظر برسد، اما پس از ارزیابی مشخص شود که با وجود صرف هزینه، نتایج مورد انتظار را نداشته است. بنابراین باید اقداماتی در اولویت قرار گیرند که هزینه کمتر و اثربخشی بیشتری دارند.»
جندقی با اشاره به اهمیت کاهش آلودگی هوا به‌عنوان یکی از عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر تأکید می‌کند: «سیاست‌گذاری در حوزه حمل‌ونقل، توسعه خودروهای برقی و کاهش آلاینده‌ها از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بلندمدت به حفظ سلامت مردم کمک کند. هزینه‌های ناشی از آثار آلودگی هوا بر سلامت جامعه ممکن است بسیار بیشتر از منافع کوتاه‌مدت برخی سیاست‌های اقتصادی باشد.»
مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، آموزش و ارتقای سواد سلامت را از اجزای مهم سند جدید می‌داند و می‌گوید: «یکی از کارگروه‌های این برنامه بر ترویج زندگی سالم، آموزش خودمراقبتی و اصلاح سبک زندگی متمرکز است.»
جندقی با اشاره به اصول مطرح‌شده در منشور اتاوا در حوزه ارتقای سلامت توضیح می‌دهد: «توانمندسازی افراد از طریق آموزش، تغییر رویکرد نظام سلامت از درمان بیماری به پیشگیری و کنترل عوامل خطر و ایجاد محیط‌های حامی سلامت، از موضوعات مهمی هستند که در برنامه‌های پیشگیری باید مورد توجه قرار گیرند.»
او با بیان اینکه اصلاح سبک زندگی به‌تنهایی با توصیه‌های آموزشی محقق نمی‌شود، می‌گوید: «کاهش مصرف نمک، شکر و روغن، افزایش مصرف سبزیجات و لبنیات و همچنین افزایش فعالیت بدنی از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های غیرواگیر مؤثر باشد. با این حال، تغییر ذائقه و عادت‌های غذایی که از دوران کودکی شکل گرفته‌اند، کار ساده‌ای نیست و به برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد. توصیه می‌شود افراد دست‌کم 150 دقیقه در هفته فعالیت بدنی با شدت متوسط داشته باشند. در کنار آن، کاهش مصرف دخانیات و ایجاد محیط‌های حامی سلامت در مدارس، ادارات، شهرها و فضاهای عمومی نیز اهمیت زیادی دارد.»
بــــرش
90 درصد مرگ‌ها ناشی از بیماری‌های غیرواگیر و حوادث
مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با اشاره به آمار بالای بیماری‌های غیرواگیر و سوانح و حوادث در کشور می‌گوید: «بیماری‌های
قلبی-عروقی، سرطان‌ها، بیماری‌های ریوی، دیابت، اختلالات روان و همچنین حوادث و سوانح از مهم‌ترین عوامل ایجاد مرگ‌ومیر و ناتوانی در کشور هستند. برآوردها نشان می‌دهد نزدیک به 90 درصد مرگ‌ها در کشور به بیماری‌های غیرواگیر و حوادث و سوانح مربوط است.» او با تأکید بر اهمیت کنترل عوامل خطر بیولوژیک می‌گوید: «فشار خون بالا، افزایش قند و چربی خون و چاقی، علاوه بر اینکه خود از مشکلات مهم سلامت محسوب می‌شوند، بلکه زمینه‌ساز ابتلا به بیماری‌های دیگری نیز هستند و باید در برنامه‌های پیشگیری مورد توجه قرار گیرند.» جندقی با تأکید بر ضرورت اجرای بین‌بخشی سند می‌گوید: «هدف این است که با اجرای راهبردهای پیش‌بینی‌شده، مرگ‌های زودرس ناشی از بیماری‌های غیرواگیر 30 درصد کاهش یابد. برای تحقق این هدف، پس از تصویب سند، برنامه‌های عملیاتی دستگاه‌های مختلف با هماهنگی و مشارکت خود آنها تدوین و وارد مرحله اجرا خواهد شد.»
