بیش از نیمی از محصول پاییزه در همدان برداشت شد
تنظیم بازار با ۵۰۰ هزار تن سیب‌زمینی
شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین
خرید چند کیلو سیب‌زمینی از میوه‌فروشی محله، خریدی معمولی برای خانواده‌هاست، اما وقتی قیمت آن بالا می‌رود، همین خرید ساده هم هزینه بیشتری دارد. در هفته‌های اخیر، افزایش قیمت سیب‌زمینی در بازار برخی شهرهای کشور، بار دیگر موضوع قیمت و نحوه عرضه این محصول را مطرح کرده است. در همدان، یکی از قطب‌های اصلی تولید سیب‌زمینی کشور، مسئولان برای کنترل قیمت‌ها دست به کار شدند و توزیع این محصول را در چند نقطه شهر و استان افزایش دادند.
همدان سالانه حدود ۸۴۰ تا ۸۵۰ هزار تن سیب‌زمینی تولید می‌کند و نزدیک به ۱۰۷ سردخانه برای نگهداری آن دارد. با وجود این ظرفیت، بالا رفتن قیمت‌ها نشان داد تولید زیاد به‌تنهایی برای کنترل بازار کافی نیست و محصول باید به‌موقع توزیع شود تا با قیمت مناسب به دست مردم برسد. به گفته مسئولان استان، در هفته‌های گذشته توزیع گسترده سیب‌زمینی توانسته روند افزایش قیمت را متوقف کند؛ اقدامی که حالا حفظ نتیجه آن، در کنار توجه به افزایش درآمدهای کشاورزان، اهمیت دارد.
از سوی دیگر با آغاز برداشت سیب‌زمینی پاییزه و پیش‌بینی تولید بیش از ۵۰۰ هزار تن از این محصول در استان، حالا موضوع فقط تأمین بازار نیست، بلکه این پرسش مطرح است که چگونه می‌توان با مدیریت عرضه و توزیع، ثبات قیمت‌ها را حفظ کرد، به‌گونه‌ای که هم مصرف‌کنندگان با قیمت‌های مناسب‌تری روبه‌رو شوند و هم کشاورزان با توجه به افزایش هزینه‌های تولید و نگهداری، بتوانند محصول خود را با صرفه اقتصادی به فروش برسانند.
قیمت دست کشاورز نیست
قیمت سیب‌زمینی در مغازه بالا می‌رود، اما این به معنای آن نیست که کشاورز هم پول بیشتری به دست می‌آورد.
اکبر عربلو، یکی از سیب‌زمینی‌کاران همدانی در این زمینه به «ایران» می‌گوید:«کشاورز از قیمت‌های ۸۰ یا حتی ۱۰۰ هزار تومانی بازار سهم زیادی نمی‌برد. ما محصول را سر زمین با قیمت پایین‌تری می‌فروشیم و افزایش قیمت بیشتر در مراحل بعدی اتفاق می‌افتد.»
او با تأکید بر اینکه هزینه کاشت تا برداشت سیب‌زمینی در یک سال گذشته بیشتر شده است، بیان می‌کند:«از قیمت کود و سم و دیگر نهاده‌های کشاورزی گرفته تا دستمزد کارگر، ماشین‌آلات، آب و هزینه برداشت و حمل محصول افزایش زیادی داشته است.»
به گفته عربلو، وقتی کشاورز محصولش را می‌فروشد، باید همه این هزینه‌ها را حساب کند و بعد ببیند چه چیزی برایش باقی می‌ماند. بنابراین، بالا بودن قیمت سیب‌زمینی در بازار به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که کشاورز سود خوبی کرده است.
مسأله فقط هزینه کاشت و برداشت نیست. کشاورز بعد از برداشت هم باید برای فروش محصول تصمیم بگیرد؛ محصول را همان موقع بفروشد یا آن را نگه دارد تا شاید بعداً با قیمت بهتری به فروش برساند. اما نگهداری سیب‌زمینی هم خرج خودش را دارد.
محمود رزنی، یکی دیگر از سیب‌زمینی‌کاران همدانی به «ایران» می‌گوید:«این‌طور نیست که محصول را برداشت کنیم و گوشه‌ای بگذاریم تا قیمتش بالا برود. اگر بخواهیم سیب‌زمینی را نگه داریم، باید پول سردخانه، حمل، بارگیری و تخلیه را بدهیم. از طرف دیگر، هرچه محصول بیشتر بماند، احتمال افت کیفیت و خراب شدن آن هم وجود دارد.»
به گفته این کشاورز، فروش فوری همیشه به معنای انتخاب بهتر نیست، اما برای کسی که پول لازم دارد و باید هزینه‌هایش را بپردازد، صبر کردن هم آسان نیست. گاهی خریدار به مزرعه می‌آید و قیمت پیشنهاد می‌دهد و کشاورز باید بین فروش همان موقع و نگهداری محصول با هزینه و ریسک بیشتر، یکی را انتخاب کند. در چنین شرایطی، نیاز به پول نقد می‌تواند او را به فروش سریع محصول وادار کند؛ حتی اگر امیدوار باشد در روزهای بعد قیمت بهتری نصیبش شود.
رزنی همچنین به فاصله قیمت محصول در مزرعه تا قیمت آن در مغازه اشاره می‌کند و می‌گوید:«کشاورز دقیقاً نمی‌داند سیب‌زمینی‌ای که از او خریداری شده، در ادامه با چه قیمتی به عمده‌فروش و مغازه‌دار می‌رسد و در هر مرحله چه میزان به قیمت آن اضافه می‌شود.»
البته او تأکید می‌کند:«نمی‌توان همه واسطه‌ها را متخلف دانست؛ چراکه جمع‌آوری محصول، حمل‌ونقل و نگهداری آن هم هزینه دارد. حرف کشاورزان این است که مسیر قیمت‌گذاری باید روشن‌تر باشد تا مشخص شود اختلاف قیمت از مزرعه تا مغازه در کدام مرحله و به چه دلیل ایجاد می‌شود.»
تولید و ذخیره‌سازی سیب‌زمینی در همدان
در کنار دغدغه کشاورزان درباره هزینه‌های تولید و نحوه قیمت‌گذاری، وضعیت تولید و ذخیره‌سازی سیب‌زمینی در استان نیز اهمیت دارد.
علی بایگانه، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی همدان، در گفت‌وگو با «ایران» به تشریح وضعیت کشت و برداشت این محصول در استان می‌پردازد.
او با اشاره به سطح زیرکشت و میزان تولید سیب‌زمینی در استان می‌گوید:«مجموع سطح زیرکشت تابستانه و پاییزه این محصول حدود ۱۹ هزار و ۸۵۰ هکتار است که از این میزان، ۸ هزار و ۲۵۰ هکتار به کشت تابستانه و ۱۱ هزار و ۶۰۰ هکتار به کشت پاییزه اختصاص دارد.»
به گفته بایگانه، تولید سیب‌زمینی تابستانه استان حدود ۳۴۵ هزار تن بوده است. برای برداشت پاییزه نیز حدود ۵۰۰ هزار تن تولید پیش‌بینی می‌شود و بیش از ۵۰ تا ۵۵ درصد محصول این فصل برداشت شده و به سردخانه‌ها و انبارها انتقال یافته است.
او با اشاره به فعالیت سردخانه‌های استان می‌گوید:«حدود ۱۰۷ سردخانه در همدان وجود دارد. علاوه بر محصول تولید شده در استان، تولیدکنندگان و فعالان بازار از استان‌های دیگر نیز حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تن سیب‌زمینی را برای نگهداری به همدان منتقل می‌کنند؛ رقمی که در برخی برآوردها ممکن است به ۳۰۰ هزار تن نیز برسد.»
این مقام سازمان جهاد کشاورزی همدان با بیان اینکه ظرفیت دقیق نگهداری سردخانه‌های استان نیازمند بررسی اطلاعات واحدهای مربوط است، تأکید می‌کند:«تعداد سردخانه‌ها به‌تنهایی نشان‌دهنده ظرفیت واقعی ذخیره‌سازی سیب‌زمینی در استان نیست.»
فاصله قیمت سردخانه تا مغازه
بایگانه درباره نوسان قیمت سیب‌زمینی می‌گوید:«افزایش قیمت در بازار اغلب به این دلیل است که عرضه نشدن بخشی از محصول ذخیره شده از سوی برخی دلالان به التهاب بازار دامن زد. در واکنش به این وضعیت، جهاد کشاورزی با همکاری اصناف و دستگاه‌های نظارتی، عرضه مستقیم سیب‌زمینی را در دستور کار قرار داد.»
به گفته معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، در آن مقطع سیب‌زمینی با قیمت حدود ۵۵ تا ۵۷ هزار تومان تهیه و با نرخ حدود ۶۵ هزار تومان به مصرف‌کنندگان عرضه شد؛ این در حالی بود که قیمت بازار در همان دوره به حدود ۹۰ تا ۹۵ هزار تومان و در برخی موارد به بیش از ۱۰۰ هزار تومان رسیده بود. بخشی از محصول نیز برای عرضه در میادین میوه و تره‌بار تهران ارسال شد. البته این قیمت‌ها مربوط به دوره اجرای طرح عرضه مستقیم است و نباید به‌عنوان قیمت روز بازار در نظر گرفته شود.»
بایگانه همچنین بر ضرورت رصد موجودی انبارها و سردخانه‌ها تأکید می‌کند و می‌گوید:«موجودی سیب‌زمینی باید با تفکیک محصول خوراکی و بذری و با ثبت دقیق اطلاعات در سامانه جامع انبارها مشخص باشد تا امکان پایش بهتر ذخایر و مدیریت عرضه فراهم شود.»
او با اشاره به برنامه‌های مدیریت بازار می‌گوید:«استفاده محدود از ظرفیت سازمان تعاون روستایی برای ذخیره‌سازی و عرضه محصول نیز می‌تواند در زمان نوسان قیمت به تنظیم بازار کمک کند. همچنین با ورود سیب‌زمینی مناطق جنوبی کشور، از جمله جیرفت، در قالب طرح استمرار طی ماه‌های دی و بهمن، انتظار می‌رود عرضه این محصول در بازار ادامه داشته باشد.»
بایگانه توسعه صنایع فرآوری سیب‌زمینی را یکی از راهکارهای افزایش ارزش اقتصادی این محصول می‌داند و می‌گوید:«توسعه این بخش می‌تواند زمینه استفاده بهتر از تولیدات استان و افزایش ارزش افزوده را فراهم کند.»
به گفته او، جهاد کشاورزی در زمینه صدور مجوز و تغییر کاربری برای اجرای طرح‌های مرتبط با صنایع تبدیلی همکاری می‌کند؛ با این حال، تأمین منابع مالی و دسترسی به تسهیلات بانکی از موانع مهم توسعه این واحدهاست.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی همدان با تأکید بر اینکه افزایش حمایت مالی از بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی می‌تواند به گسترش ظرفیت فرآوری سیب‌زمینی در استان کمک کند، می‌افزاید:«توسعه فرآوری در کنار نگهداری مناسب محصول می‌تواند امکان استفاده از سیب‌زمینی را در مسیرهای مختلف عرضه فراهم کند و وابستگی بازار به فروش فوری محصول خام را کاهش دهد. با توجه به حجم تولید این محصول در همدان، تقویت صنایع تبدیلی می‌تواند راهی برای افزایش ارزش اقتصادی تولید و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای فعالان این بخش باشد.»
بــــرش
هزینه تولید و فاصله قیمت‌ها باید دیده شود
محمد رحیم‌نیازی، عضو هیأت‌مدیره «انجمن ملی سیب‌زمینی ایران» نیز در این خصوص با اشاره به افزایش هزینه‌های تولید می‌گوید: «قیمت فروش محصول در مزرعه لزوماً به معنای سود مناسب برای کشاورز نیست. در زمان اوج گرانی، هر کیلوگرم سیب‌زمینی در مزرعه حدود ۵۰ تا ۷۰ هزار تومان معامله می‌شد، در حالی که هزینه تمام شده تولید برای کشاورز به حدود ۴۵ تا ۵۰ هزار تومان رسیده بود.»
نیازی توضیح می‌دهد:«هزینه‌های تولید در بخش‌های مختلف، از نهاده‌های کشاورزی و دستمزد کارگران تا سوخت، ماشین‌آلات، حمل‌ونقل و نگهداری محصول افزایش یافته است. هزینه سردخانه و انبار نیز به مخارج کشاورز اضافه می‌شود و همین موضوع می‌تواند حاشیه سود تولیدکننده را کاهش دهد. بنابراین، برای بررسی وضعیت کشاورز، تنها نمی‌توان به قیمت فروش سیب‌زمینی در بازار مصرف نگاه کرد و باید هزینه‌هایی را هم که از زمان کاشت تا فروش محصول بر دوش اوست، در نظر گرفت.»
عضو هیأت‌مدیره انجمن ملی سیب‌زمینی ایران با اشاره به اختلاف قیمت در مبدأ تولید و بازار مصرف می‌افزاید:«در هفته‌های اخیر، قیمت هر کیلوگرم سیب‌زمینی در بازار تهران در برخی موارد به ۱۲۰ تا ۱۵۰ هزار تومان می‌رسید، در حالی که قیمت فروش محصول در مزرعه پایین‌تر بود.»
او خواستار نظارت بیشتر بر زنجیره توزیع شده و می‌گوید:«با ادامه این روند مشخص خواهد شد قیمت در هر مرحله، از خرید محصول از کشاورز تا عرضه به مصرف‌کننده، تحت‌تأثیر چه هزینه‌ها و عواملی افزایش پیدا می‌کند.»
نیازی همچنین بر ضرورت حمایت از تولیدکنندگان تأکید می‌کند و می‌افزاید:«تأمین به‌موقع نهاده‌ها، دسترسی به سوخت مورد نیاز ماشین‌آلات کشاورزی و تسهیلات مالی از نیازهای این بخش است که باید برای تأمین آنها از کشاورزان حمایت شود.»
او معتقد است حمایت‌ها باید با هزینه‌های واقعی تولید متناسب باشد تا کشت سیب‌زمینی برای کشاورز صرفه اقتصادی داشته باشد و مشکلات تولید، عرضه محصول به بازار را مختل نکند.
نیازی در ادامه، ثبات سیاست‌های صادراتی را نیز مهم می‌داند و می‌گوید:«تغییرات ناگهانی در مقررات صادرات می‌تواند برنامه‌ریزی تولیدکنندگان را دشوار کند. فراهم کردن شرایط مشخص برای صادرات و شناسنامه‌دار شدن محصولات نیز می‌تواند به حضور بهتر سیب‌زمینی ایران در بازارهای هدف کمک کند.»
از نگاه این عضو انجمن ملی سیب‌زمینی ایران، مدیریت بازار فقط به افزایش عرضه در زمان بالا رفتن قیمت محدود نمی‌شود؛ هزینه‌های تولید، امکان نگهداری محصول، نظارت بر مسیر توزیع و ثبات تصمیم‌های مرتبط با صادرات نیز در وضعیت این بازار نقش دارند. توجه همزمان به این عوامل می‌تواند به حفظ صرفه اقتصادی تولید برای کشاورز و عرضه محصول با قیمت مناسب‌تر برای مصرف‌کننده کمک کند.
