احمد پاکتچی
سفیر و نماینده دائم ایران در یونسکو

تصویب قطعنامه مستقل یونسکو درباره منشور کوروش، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت ما با میراث تمدنی ایران است. مهم‌ترین نکته در این بازاندیشی، ضرورت عبور از نگاه صرفاً ملی‌گرایانه و حرکت به سوی نگاهی جهانی است؛ نگاهی که میراث تمدنی ایران را، در عین برخاستن از تاریخ و فرهنگ این سرزمین، متعلق به تمام بشریت می‌داند. ایرانیان هنگامی که درباره تمدن خود سخن می‌گویند، با افتخار از هزاران سال پیشینه فرهنگی یاد می‌کنند؛ اما هنگامی که این موضوع در عرصه بین‌المللی مطرح می‌شود، حتی اشاره به قدمتی در حد هزار سال نیز برای بسیاری از مخاطبان شگفت‌آور است. این تفاوت نشان می‌دهد که عمق تاریخی تمدن ایران برای جهان، بسیار فراتر از تصور معمول است. از همین منظر، اگر ایرانیان در طول تاریخ چیزی را ابداع کرده یا اندیشه‌ای را پدید آورده‌اند، آن دستاورد، در سطح تمدنی، دیگر نمی‌تواند صرفاً در چارچوب مالکیت ملی فهم شود. «منشور کوروش» نیز اگرچه محصول تاریخ، خون و تلاش ملت ایران است، اما امروز میراثی جهانی است. این نگاه، ما را از تلقی «صندوقخانه‌ای» نسبت به فرهنگ دور می‌کند. فرهنگ مانند شمش‌های طلا نیست که بتوان آنها را در زیرزمین بانک نگهداری کرد. فرهنگ امری زنده است و تنها در فضای زیست و زندگی مردم می‌تواند حفظ شود. بنابراین حفاظت از میراث تمدنی ایران، صرفاً وظیفه‌ای ملی نیست؛ هنگامی که این میراث در عرصه جهانی شناخته شده است، حفاظت از آن مسئولیتی اخلاقی و جهانی نیز به شمار می‌آید. در مورد منشور کوروش، این مسئولیت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. جامعه جهانی و نمایندگان کشورهای مختلف در یونسکو، به دلیل خلق آثاری چون منشور کوروش، که به‌عنوان اولین سند حقوق بشر و اولین منشور به رسمیت شناختن تنوع فرهنگی معرفی شده است، احترام ویژه‌ای برای ملت ایران قائل‌اند. چنین احترامی، در کنار افتخار، تکلیف نیز ایجاد می‌کند: حفظ این جایگاه و برافراشته نگاه داشتن این پرچم در عرصه تمدنی جهان.
اهمیت اقدام اخیر یونسکو نیز در همین چارچوب قابل فهم است. منشور کوروش برخلاف بسیاری از آثار فرهنگی که در فهرست‌های میراث جهانی یا میراث ناملموس ثبت می‌شوند، موضوع یک قطعنامه مستقل در یونسکو قرار گرفته است؛ تصویب این قطعنامه با اجماع ۱۹۴ کشور عضو، بدون حتی یک رأی مخالف و بدون هیچ اصلاحیه، رخدادی عادی در تاریخ دیپلماسی یونسکو نیست. همچنین حضور ۱۴ کشور در صحن علنی و دفاع آنها از منشور، حاصل هماهنگی‌های دقیق و فشرده دیپلماتیک برای جلب نظر بلوک‌های مختلف سیاسی و فرهنگی جهان بود. یکی از مهم‌ترین نتایج این قطعنامه، تعهد کشورهای عضو یونسکو به گنجاندن جایگاه، سابقه و آموزه‌های منشور کوروش در کتب درسی است. این امر به آن معناست که دانش‌آموزان در نقاط مختلف جهان با این سند ایرانی و جایگاه آن در تاریخ حقوق بشر و گفت‌وگوی تمدن‌ها آشنا خواهند شد. تأکید قطعنامه بر استفاده از محتوای منشور کوروش در جهان امروز نیز اهمیت دیگری دارد: منشور نباید صرفاً یک قطعه باستانی باقی بماند، بلکه محتوای آن باید در ارتباط با حکمرانی و تعامل در جهان معاصر مورد توجه قرار گیرد.
از این منظر، نباید منشور کوروش یا دیگر پدیده‌های تمدنی ایران را حادثه‌هایی منفرد در تاریخ دانست. تاریخ ایران مسیری پیوسته است. میان «ایران باستان» و «ایران امروز» در معنای تمدنی، انقطاعی وجود ندارد؛ بلکه با فرهنگی یکپارچه، زنده و پاینده روبه‌رو هستیم که از گذشته تا امروز در تولید گنجینه‌های ارزشمند برای بشریت نقش داشته و می‌تواند همچنان چنین نقشی داشته باشد. به این اعتبار، مسأله اصلی، فقط بزرگداشت یک سند تاریخی نیست؛ مسأله، نحوه مواجهه ما با میراثی است که هم سرمایه‌ای ملی و هم مسئولیتی جهانی است.