شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین

 
در سیستان و بلوچستان، شترمرغ پرورش می‌دهند. اما برای کشتار، باید راه تهران را در پیش بگیرد. این سفر برای پرورش‌دهنده ارزان تمام نمی‌شود. شترمرغ ماه‌ها خوراک می‌خورد و بزرگ می‌شود تا به وزن فروش برسد، اما وقتی نوبت فروش می‌رسد، هزینه‌ها هنوز تمام نشده‌اند. پرنده باید زنده به تهران فرستاده شود. سفری که هم کرایه حمل‌ونقل دارد و هم ممکن است از وزن پرنده کم کند یا تلفات به بار بیاورد. برای تولیدکننده‌ای که در تمام این مدت پول خوراک و دستمزد کارگر را پرداخته، هر هزینه اضافه یعنی سود کمتر؛ گاهی هم یعنی دشوارتر شدن ادامه کار.
سؤال همین‌جاست. چرا شترمرغی که در سیستان پرورش پیدا می‌کند، برای کشتار باید راهی تهران شود؟ مگر نمی‌شود این کار را در خود استان انجام داد و گوشت را بسته‌بندی‌شده به بازار فرستاد؟ ماجرا فقط کشتار نیست. اگر قرار باشد پوست و پر شترمرغ هم به محصولی قابل فروش تبدیل شوند، به کارگاه و امکانات فرآوری نیاز است؛ امکاناتی که می‌توانند استغال تازه ایجاد کنند و درآمد بیشتری برای تولیدکننده و منطقه به همراه داشته باشند.
حالا در شهرستان هامون برای ساخت کشتارگاه تخصصی شترمرغ مجوز صادر شده است؛ خبری که می‌تواند بخشی از این مشکلات را حل کند، البته به شرط آن‌که طرح از مرحله مجوز بگذرد و به ساخت و بهره‌برداری برسد. از سوی دیگر، مسئولان دامپزشکی استان می‌گویند در بعضی کشتارگاه‌های موجود استان هم امکان کشتار شترمرغ وجود دارد. پس پرسش فقط این نیست که کشتارگاه ساخته می‌شود یا نه، مسأله این است که چرا هنوز بخشی از پرنده‌ها زنده از استان خارج می‌شوند و چه باید کرد تا سهم بیشتری از درآمد این تولید، نصیب خود سیستان شود.

هزینه‌ها جلوتر از درآمد می‌دوند
برای «هادی ایمان بیگی»، پرورش‌دهنده شترمرغ در شهرستان هامون، ماجرا فقط بزرگ‌کردن پرنده و رساندن آن به وزن فروش نیست. هزینه‌های تولید از یک طرف بالا می‌روند و دشواری رساندن شترمرغ به بازار از طرف دیگر، بخشی از درآمدی را که باید نصیب تولیدکننده شود، تحت تأثیر قرار می‌دهد.  او که سال‌هاست در این حرفه فعالیت می‌کند، می‌گوید: «شرایط آب‌وهوایی سیستان برای این فعالیت مناسب است، اما بدون زیرساخت‌های لازم، استفاده از این ظرفیت آسان نیست.»
به گفته ایمان بیگی، افزایش قیمت خوراک و نهاده‌های مورد نیاز، هزینه نگهداری شترمرغ را بالا برده است؛ در حالی که قیمت فروش همیشه هم‌پای هزینه‌ها افزایش پیدا نکرده. همین فاصله، تأمین پول مورد نیاز برای خرید خوراک، پرداخت دستمزد کارگران و اداره روزمره مزرعه را دشوار کرده است.
او می‌گوید: «در برخی مقاطع برای تأمین هزینه‌های جاری ناچار شده جوجه‌ها را زودتر از زمان مناسب بفروشد، تصمیمی که می‌تواند درآمد نهایی تولید را کاهش دهد.»
ایمان بیگی با تأکید بر اینکه مشکل دیگر، به مرحله کشتار و فروش برمی‌گردد، می‌گوید: «شترمرغ‌های آماده کشتار به تهران فرستاده می‌شوند و انتقال پرنده زنده، علاوه بر هزینه حمل‌ونقل، ممکن است با کاهش وزن و تلفات همراه باشد. فراهم‌شدن امکان کشتار و بسته‌بندی در استان می‌تواند از بخشی از این هزینه‌ها کم کند و دست تولیدکننده را برای عرضه محصول به بازار بازتر بگذارد. حدود 2 سال است راه‌اندازی کشتارگاه و واحد بسته‌بندی شترمرغ در منطقه پیگیری می شود.»  از نگاه این پرورش‌دهنده شترمرغ این امکانات فقط مشکل فروش پرورش‌دهندگان فعلی را حل نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند زمینه فرآوری پوست و پر شترمرغ، ایجاد فرصت‌های شغلی تازه و جذب سرمایه‌گذار را نیز فراهم کند. او همچنین نزدیکی به منطقه آزاد سیستان را فرصتی برای عرضه محصولات فرآوری‌شده به بازارهای گسترده‌تر می‌داند؛ فرصتی که استفاده از آن، به فراهم‌شدن امکانات لازم برای تولید، فرآوری و فروش وابسته است.

کشتارگاه هست
اما فرآوری هنوز جای کار دارد
توســـــــعه پــــــــــرورش شتــــــــرمرغ در سیستان‌وبلوچستان به امکاناتی فراتر از مزارع پرورشی نیاز دارد، امکاناتی که بتوانند محصولات این صنعت را به کالاهایی با ارزش اقتصادی بیشتر تبدیل کنند. «مهدی حسینی»، معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی سیستان‌وبلوچستان، در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «شرایط اقلیمی استان، بویژه منطقه سیستان، برای پرورش شترمرغ مناسب است، اما گسترش این فعالیت به سرمایه‌گذاری در بخش‌های تکمیلی نیاز دارد.»
به گفته حسینی، در حال حاضر از نظر ظرفیت کشتار شترمرغ در استان مشکل خاصی وجود ندارد و امکان کشتار این پرنده در کشتارگاه‌های دام فراهم است. 
با این حال بسته‌بندی و فرآوری محصولات شترمرغ از نیازهای مهم این صنعت بوده و توسعه این بخش‌ها می‌تواند زمینه استفاده اقتصادی از محصولاتی را فراهم کند. در واقع متأسفانه به علت کمبود امکانات ظرفیت درآمدزایی این حوزه دراستان هنوز به‌طور کامل مورد بهره‌برداری قرار نگرفته است. این مقام مسئول با اشاره به محصولاتی مانند پر، پوست و تخم شترمرغ می‌گوید تبدیل این محصولات به کالاهای قابل عرضه در بازار، به تجهیزات و زیرساخت‌های تخصصی نیاز دارد.
 به گفته او، نبود امکانات مناسب برای فرآوری این محصولات، بخشی از ظرفیت اقتصادی صنعت شترمرغ را بلااستفاده گذاشته است؛ در حالی که توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی می‌تواند به کاهش ضایعات، افزایش تنوع محصولات و ایجاد فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم کمک کند.
معاون بهبود تولیدات دامی جهاد کشاورزی استان همچنین از پیشنهاد احداث یک کشتارگاه کوچک‌مقیاس شترمرغ در استان خبر می‌دهد و می‌گوید: «این پیشنهاد از سوی تولید کننده مطرح شده و با همکاری دستگاه‌های مرتبط، از جمله اداره‌کل دامپزشکی استان، در حال پیگیری است. اجرای طرح به طی مراحل قانونی، دریافت مجوزهای لازم و رعایت ضوابط فنی و بهداشتی وابسته است. در اصل تکمیل مراحل تولید، کشتار، فرآوری و بازاریابی می‌تواند فرصت‌های بیشتری برای سرمایه‌گذاری در سیستان‌وبلوچستان ایجاد کند و به افزایش درآمد تولیدکنندگان بینجامد.»
او توسعه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و صنایع تبدیلی و تکمیلی را از راه‌های بهره‌برداری بهتر از ظرفیت پرورش شترمرغ در استان می‌داند؛ ظرفیتی که می‌تواند در رونق کسب‌وکارهای وابسته و تقویت اشتغال در مناطق روستایی نیز نقش داشته باشد. حسینی توسعه سرمایه‌گذاری خصوصی و صنایع تبدیلی و تکمیلی را از راه‌های بهره‌برداری بهتر از ظرفیت این صنعت می‌داند؛ مسیری که می‌تواند به گسترش کسب‌وکارهای وابسته و تقویت اشتغال در مناطق روستایی و کمتر برخوردار استان کمک کند.

مجوز کشتارگاه اختصاصی شترمرغ در هامون صادر شد
در مسیر توسعه پرورش شترمرغ در سیستان، حالا موضوع ایجاد زیرساخت‌های کشتار و عرضه محصول به بازار نیز جدی‌تر دنبال می‌شود. «داریوش سرگزی»، سرپرست اداره‌کل دامپزشکی سیستان‌وبلوچستان در گفت‌و‌گو با «ایران» از صدور مجوز تأسیس یک کشتارگاه اختصاصی شترمرغ در شهرستان هامون خبر می‌دهد؛ طرحی که با وجود طی بخشی از مراحل اداری، هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده است.
 به گفته او، نقشه الگوی مورد تأیید و ضوابط مورد نیاز برای احداث واحد در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته و کارشناسان دامپزشکی نیز در چند نوبت از محل اجرای طرح بازدید کرده و راهنمایی‌های لازم را ارائه داده‌اند. سرگزی تأکید می‌کند: «البته صدور مجوز تأسیس، اولین مرحله از مسیر راه‌اندازی این واحد است و بهره‌برداری از آن به تکمیل ساخت‌وساز و رعایت ضوابط فنی و بهداشتی بستگی دارد. پس از آن، در صورت تأیید شرایط بهداشتی، امکان صدور پروانه بهره‌برداری فراهم می‌شود. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که گوشت تولیدشده در کشتارگاه قرار نیست فقط در بازار سیستان‌وبلوچستان عرضه شود؛ بلکه باید امکان ارسال آن به دیگر استان‌ها نیز وجود داشته باشد. به همین دلیل، رعایت ضوابط سازمان دامپزشکی کشور در مراحل احداث و فعالیت واحد ضروری است.»
به گفته سرپرست اداره‌کل دامپزشکی استان، در حال حاضر امکان کشتار شترمرغ در 2کشتارگاه استان وجود دارد. بنابراین، موضوع تنها نبود امکان کشتار در استان نیست، بلکه باید دید ظرفیت موجود تا چه اندازه می‌تواند پاسخگوی نیاز پرورش‌دهندگان باشد و ایجاد یک واحد اختصاصی چه تغییری در روند کشتار، عرضه و توسعه بازار ایجاد خواهد کرد.
وی ادامه می‌دهد:« این تمایز برای پرورش‌دهندگانی که با هزینه‌های خوراک، نگهداری و انتقال دام زنده روبه‌رو هستند، اهمیت دارد. وجود ظرفیت کشتار در یک مرکز به‌تنهایی به این معنا نیست که تمام نیازهای تولیدکنندگان در همان منطقه برطرف شده است؛ دسترسی عملی به خدمات، هزینه انتقال پرنده، امکان هماهنگی با کشتارگاه و دسترسی به خدمات تکمیلی، همگی در تصمیم تولیدکننده برای استفاده از این ظرفیت نقش دارند. از سوی دیگر، کشتارگاه اختصاصی زمانی می‌تواند به حلقه‌ای مؤثر در توسعه صنعت تبدیل شود که در کنار کشتار، نیازهای بعدی زنجیره تولید، از جمله بسته‌بندی و رساندن محصول به بازار، نیز در نظر گرفته شود.»
سرگزی تکمیل این زنجیره را عاملی برای افزایش ارزش اقتصادی پرورش شترمرغ می‌داند و می‌گوید: «فعالیت این صنعت نباید به پرورش و تولید گوشت محدود بماند؛ زیرا بخش‌هایی از پرنده که در صورت نبود امکانات مناسب ممکن است کمتر مورد استفاده اقتصادی قرار بگیرند، قابلیت تبدیل‌شدن به محصولات قابل عرضه در بازار را دارند. فرآوری محصولاتی مانند روغن و پر شترمرغ می‌تواند فرصت‌های درآمدی تازه‌ای ایجاد کند و دامنه فعالیت‌های وابسته به این صنعت را گسترش دهد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بخشی از شترمرغ‌های پرورش‌یافته در منطقه برای کشتار به خارج از استان منتقل می‌شوند. سرگزی نیز به این روند اشاره می‌کند و معتقد است:« توسعه زیرساخت‌های محلی می‌تواند از خروج بخشی از فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با این صنعت جلوگیری کند. وقتی مراحل بیشتری از تولید در نزدیکی محل پرورش انجام شود، فرصت شکل‌گیری کسب‌وکارهای مرتبط با حمل‌ونقل، کشتار، بسته‌بندی و فرآوری نیز در منطقه افزایش می‌یابد. البته میزان تأثیر این زیرساخت‌ها بر کاهش هزینه تولیدکنندگان، به نحوه فعالیت واحدها و امکان دسترسی عملی پرورش‌دهندگان به خدمات آنها بستگی خواهد داشت.»
سرپرست اداره‌کل دامپزشکی استان، شکل‌گیری صنعت پرورش شترمرغ در سیستان را نتیجه بخشی از تلاش‌های علمی و اجرایی سال‌های گذشته نیز می‌داند و می‌افزاید: «دانشگاه زابل در سال‌های گذشته نژادهایی از شترمرغ را که با شرایط اقلیمی منطقه سازگاری داشتند، وارد کرد؛ این نژادها پس از تکثیر در اختیار پرورش‌دهندگان مناطق مختلف سیستان قرار گرفتند و به شکل‌گیری مزارع و افزایش دانش بومی در این حوزه کمک کردند. از نگاه او، توسعه زیرساخت‌های کشتار و فرآوری می‌تواند گام بعدی برای تقویت این فعالیت باشد و زمینه گسترش واحدهای پرورشی را فراهم کند.»
سرگزی همچنین توسعه این صنعت را فرصتی برای افزایش مشارکت خانواده‌های روستایی عنوان کرده و می‌افزاید: «تکمیل زنجیره تولید می‌تواند امکان ایجاد مزارع جدید و ورود خانوارهای بیشتری به این فعالیت را فراهم کند.»
 او به ارسال جوجه شترمرغ از سیستان به دیگر استان‌ها نیز اشاره می‌کند؛ موضوعی که نشان‌دهنده ظرفیت منطقه در بخش پرورش است. با این حال، برای آن‌که این ظرفیت به منافع اقتصادی بیشتری برای منطقه تبدیل شود، لازم است زیرساخت‌های مراحل بعدی تولید نیز متناسب با نیاز پرورش‌دهندگان توسعه پیدا کند.
این مقام مسئول ادامه می‌دهد:« صدور مجوز تأسیس کشتارگاه اختصاصی در هامون را می‌توان یکی از گام‌های اجرایی برای تکمیل زیرساخت‌های این صنعت دانست. البته نتیجه نهایی این طرح به طی‌شدن مراحل ساخت، دریافت تأییدیه‌های بهداشتی و آغاز فعالیت واحد وابسته است. در کنار آن، ظرفیت کشتارگاه‌های موجود و نیاز به توسعه بسته‌بندی و فرآوری نیز همچنان از موضوعات تعیین‌کننده در مسیر توسعه پرورش شترمرغ در سیستان به شمار می‌روند.»