مدیرکل مدیریت بحران استان گلستان از ضرورت افزایش ۶ برابری اعتبارات می‌گوید
لایروبی رودخانه‌ها گام بلند برای کاهش خطر سیلاب
شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین
بارندگی‌های ۱۸ و ۱۹ مهرماه بار دیگر بخش‌هایی از گلستان را با سیلاب و آب‌گرفتگی روبه‌رو کرد؛ ۱۲ شهرستان درگیر شدند، حدود ۳۵ کیلومتر از راه‌های روستایی و بین‌مزارع آسیب دید و 4 پل و آب‌رو خسارت دیدند. در «قلعه‌قافه» مینودشت نیز ۱۴۷ میلی‌متر بارندگی ثبت شد. این حادثه تلفات جانی و موارد مفقودی بر جای گذاشت و بار دیگر زندگی روزمره ساکنان مناطق درگیر را مختل کرد.
با فروکش کردن آب، دشواری‌های دیگری آغاز می‌شود؛ از پاک کردن گل و لای و ترمیم خانه‌ها و مزارع تا بازگشایی راه‌هایی که رفت‌وآمد مردم و دسترسی آنان به خدمات به آنها وابسته است. اما در کنار خسارت‌های مستقیم، پرسش مهم‌تری نیز مطرح می‌شود: با توجه به سابقه سیلاب در گلستان، اقدامات پیشگیرانه تا چه اندازه با نیاز مناطق پرخطر متناسب بوده و چه میزان از خطر همچنان باقی مانده است؟
البته گلستان پیش‌تر نیز سیلاب‌های خسارت‌باری را تجربه کرده است. از جمله سیلاب گسترده سال ۱۳۹۸ که بار دیگر اهمیت آمادگی پیش از بحران را به نمایش گذاشت. با این حال، تکرار حوادث نشان می‌دهد ارزیابی آمادگی استان را نمی‌توان فقط به تعداد نیروهای آماده‌باش، ماشین‌آلات مستقر یا سرعت واکنش هنگام وقوع حادثه محدود کرد. میزان پیشرفت طرح‌های زیرساختی، اعتبار تأمین شده و فاصله میان نیازهای فنی و عملیات انجام شده نیز بخشی از این ارزیابی است.
لایروبی رودخانه‌ها، اجرای طرح‌های آبخیزداری و اصلاح پل‌ها و سازه‌هایی که ظرفیت کافی برای عبور روان‌آب ندارند، از جمله اقداماتی است که برای کاهش خطر سیلاب دنبال می‌شود. با این حال، ارقام اعلام شده از سوی مسئولان مدیریت بحران و شرکت آب منطقه‌ای گلستان از فاصله‌ای قابل‌توجه میان نیاز سالانه استان و عملکرد معمول عملیات لایروبی حکایت دارد؛ فاصله‌ای که بررسی میزان پیشرفت پروژه‌ها و نحوه تأمین اعتبار آنها را ضروری می‌کند.
پیشگیری به زیرساخت نیاز دارد
عبدالغفور غراوی، مدیرکل مدیریت بحران گلستان، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به ضرورت تقویت اقدامات پیشگیرانه اظهار کرد:«مدیریت بحران علاوه بر هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول هنگام وقوع حوادث، وظیفه نظارت بر اجرای اقدامات پیشگیرانه را نیز بر عهده دارد. در اصل دستگاه‌هایی مانند شرکت آب منطقه‌ای، راهداری، راه و شهرسازی، شهرداری‌ها، بنیاد مسکن و جهاد کشاورزی باید متناسب با هشدارهای هواشناسی و شرایط مناطق پرخطر، آمادگی لازم را داشته باشند.»
غراوی با بیان اینکه بارندگی‌های ۱۸ و ۱۹ مهرماه برای دستگاه‌های مسئول غافلگیرکننده نبود، گفت:«هشدارهای لازم به فرمانداران و دستگاه‌های اجرایی اعلام شده بود و آمادگی نیروها و هماهنگی میان دستگاه‌ها در مدیریت شرایط نقش داشت.
با این حال، اعلام هشدار و آماده‌باش نیروها تنها بخشی از مدیریت بحران است. آمادگی عملیاتی می‌تواند در کاهش خطر برای مردم و مدیریت پیامدهای حادثه مؤثر باشد، اما به تنهایی جای خالی زیرساخت‌های مورد نیاز را پر نمی‌کند. از همین رو، میزان اجرای طرح‌های پیشگیرانه و تناسب اعتبارات با حجم نیازهای استان، در کنار نحوه واکنش دستگاه‌ها، اهمیت دارد.»
نیاز سالانه به لایروبی ۶۰۰ کیلومتر از رودخانه‌ها
مدیرکل مدیریت بحران گلستان با اشاره به وضعیت رودخانه‌های استان افزود:«بر اساس گزارشی از شرکت آب منطقه‌ای، طول رودخانه‌های گلستان حدود 3 هزار و ۲۰۰ کیلومتر است و حدود یک‌هزار و ۸۰۰ کیلومتر از آنها باید در یک دوره 3 ساله لایروبی شود. بر این اساس، نیاز سالانه استان به لایروبی دست‌کم ۶۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود.»
غراوی اعتبار ۳۰ میلیارد تومانی تخصیص‌‌یافته برای لایروبی رودخانه‌های گلستان در سال ۱۴۰۵ را در مقایسه با این حجم از نیاز ناکافی دانست و گفت:«این مبلغ حتی برای پوشش چند کیلومتر از نیاز لایروبی استان نیز کفایت نمی‌کند.»
این برآورد، پرسشی مشخص را پیش می‌کشد: از مجموع ۶۰۰ کیلومتر لایروبی مورد نیاز در سال، چه میزان عملیات انجام می‌شود و چه مقدار از نیاز باقی می‌ماند؟ پاسخ به این پرسش به آمار عملکرد سالانه، محل اجرای پروژه‌ها و میزان پیشرفت آنها وابسته است؛ اطلاعاتی که در کنار رقم اعتبار تخصیص یافته، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت اقدامات پیشگیرانه ارائه کند.
غراوی اصلاح پل‌ها و سازه‌های فاقد ظرفیت کافی برای عبور آب را از دیگر نیازهای استان دانست و اظهار کرد:«بارندگی‌های سال‌های اخیر نشان داد برخی سازه‌ها ظرفیت کافی برای عبور حجم روان‌آب را ندارند و باید اصلاح شوند. البته همه این نقاط شناسایی شده‌اند، اما رفع این کمبودها به تأمین منابع مالی و حمایت در سطح ملی نیاز دارد. این موضوع در کنار لایروبی رودخانه‌ها، یکی از محورهای مهم کاهش خطر سیلاب است؛ زیرا بهبود وضعیت بستر رودخانه، بدون توجه به ظرفیت عبور آب از پل‌ها و سایر سازه‌های مسیر، لزوماً همه نقاط آسیب‌پذیر را ایمن نمی‌کند. شناسایی سازه‌های نیازمند اصلاح، زمانی به نتیجه می‌رسد که با اولویت‌بندی، برنامه اجرایی، برآورد هزینه و تأمین اعتبار همراه باشد.»
مدیرکل مدیریت بحران گلستان همچنین اجرای طرح‌های آبخیزداری و لایروبی مستمر را ضروری دانست و گفت:«تنوع اقلیمی استان، از مناطق جنگلی و مرتفع تا نواحی خشک و کم‌بارش، ایجاب می‌کند اقدامات پیشگیرانه متناسب با شرایط هر منطقه طراحی شوند.»
او توضیح داد:«بارش شدید در ارتفاعات می‌تواند روان‌آب، گل و لای و بقایای طبیعی را به مناطق پایین‌دست منتقل کند و وجود موانع در مسیر رودخانه‌ها امکان دارد عبور آب را با مشکل مواجه سازد.»
از استقرار ماشین‌آلات
تا قطع راه روستاها
غراوی با اشاره به اقدامات انجام شده هنگام صدور هشدارها گفت:«استقرار ماشین‌آلات سنگین در نقاط پرخطر و جلوگیری از تردد در مسیرهای ناایمن از جمله اقداماتی است که برای کاهش خطر انجام می‌شود. در همین سیلاب اخیر 2 دستگاه بیل مکانیکی در محدوده‌ای در بالادست گنبدکاووس با هدف رفع موانع احتمالی مسیر عبور آب، در حالت آماده‌باش قرار داشتند.»
به گفته او، در جریان بارندگی‌های اخیر نیز با هماهنگی فرمانداری، محور تهران-مشهد برای مدتی کوتاه مسدود شد تا از به خطر افتادن جان مسافران جلوگیری شود. با وجود این اقدامات، سیلاب به زیرساخت‌های ارتباطی استان نیز خسارت وارد کرد.
غراوی خاطرنشان کرد:«راه دسترسی ۱۴ روستا در محور قلعه‌قافه مینودشت قطع شده بود و در چند نقطه، جریان آب بخش‌هایی از جاده را از بین برده بود. البته در نظر داشته باشید تا زمانی که آب فروکش نکند و امکان ورود ایمن ماشین‌آلات فراهم نشود، بازگشایی مسیر امکان‌پذیر نیست و در مرحله اول ممکن است راه به صورت موقت برای عبور و مرور آماده شود.
قطع دسترسی روستاها نشان می‌دهد پیامدهای سیلاب به محدوده رودخانه یا میزان خسارت مستقیم به سازه‌ها محدود نمی‌ماند و می‌تواند رفت‌وآمد روزانه و دسترسی ساکنان به خدمات را نیز مختل کند. از این منظر، ارزیابی اقدامات پیشگیرانه باید علاوه بر حجم عملیات انجام شده، میزان حفاظت از راه‌ها، روستاها و زیرساخت‌های حساس را نیز دربربگیرد.»
مدیرکل مدیریت بحران گلستان در ادامه بر ضرورت تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر استان تأکید کرد و گفت:«تفاوت‌های اقلیمی و زیرساختی ایجاب می‌کند برنامه‌های پیشگیرانه بر اساس نیازهای محلی تنظیم شوند.» او همچنین خواستار توجه بیشتر به اختیارات مدیران استانی در پیگیری مسائل منطقه‌ای شد.
لایروبی ۱۰۵ کیلومتر
در قالب ۲۴ قرارداد
در سوی دیگر این مسأله، آمارهای شرکت آب منطقه‌ای گلستان از بخشی از اقدامات اجرایی انجام شده حکایت دارد.
ایرج حیدریان، مدیرعامل این شرکت نیز در گفت‌وگو با «ایران» از اجرای ۲۴ قرارداد برای لایروبی و ساماندهی رودخانه‌های استان خبر داد.
به گفته او، این قراردادها شامل لایروبی ۱۰۵ کیلومتر از رودخانه‌ها و احداث ۴۱۰ متر دیواره حفاظتی در نقاط اولویت‌دار است که به پیشرفت فیزیکی حدود ۹۵ درصد رسیده‌اند. اعتبار اعلام شده برای این مجموعه قراردادها بیش از ۵۵۰ میلیارد ریال است که از محل طرح مهندسی رودخانه استانی و اعتبارات مدیریت بحران تأمین شده است.
حیدریان دراین خصوص توضیح داد:«در انتخاب محل اجرای طرح‌ها، نقاطی که در سال‌های گذشته آسیب بیشتری دیده‌اند و محدوده‌های نزدیک به سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های حساس در اولویت قرار گرفته‌اند. شرکت آب منطقه‌ای همچنین با استفاده از تجهیزات تحت اختیار خود، تهاتر مصالح رودخانه‌ای و ظرفیت‌های قانونی تأمین مالی، عملیات تکمیلی دیگری را در بخش‌هایی از رودخانه‌های استان انجام داده است.»
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان افزود:«5 کیلومتر از رودخانه‌های «خرمارود»، «قره‌چای» و «زرین‌گل» در شرق استان و 2 کیلومتر از رودخانه «قره‌سو» در محدوده پل قربان‌آباد تا پایین‌دست روستای یامپی، لایروبی شده است. همچنین یک کیلومتر از «گرگان‌رود» در محدوده شهری آق‌قلا و مسیر قدیم قره‌سو در روستای یامپی با هدف کاهش خطر آب‌گرفتگی محدوده فرودگاه گرگان ساماندهی و دو کیلومتر از کانال‌های مجاور شهرک صنعتی آق‌قلا نیز لایروبی شده است.
حیدریان از برنامه‌ریزی برای اعزام بیل مکانیکی به محدوده پل «مزین» روی رودخانه قره‌سو، در محل عبور خط راه‌آهن گرگان-تهران و نیز اجرای عملیات ترمیم خاکریزهای قره‌چای در شهرستان آزادشهر خبر داد و گفت:«این اقدامات بر نقاط مشخصی متمرکز است که آسیب دیدن آنها می‌تواند رفت‌وآمد، فعالیت اقتصادی یا دسترسی روستاها و اراضی کشاورزی را مختل کند. با این حال، برای ارزیابی اثر این اقدامات بر کاهش خسارت‌های سیلاب، صرف اعلام طول عملیات یا درصد پیشرفت قراردادها کافی نیست. محل دقیق اجرای پروژه‌ها، زمان تکمیل آنها و میزان انطباقشان با نقاطی که در سیلاب اخیر آسیب دیده‌اند، از جمله اطلاعاتی است که می‌تواند نسبت میان اقدامات انجام شده و پیامدهای حادثه را روشن‌تر کند.»
تأمین سالانه ۵ هزار میلیارد ریال برای توسعه طرح‌های پیشگیری از سیلاب
حیدریان با اشاره به نیازهای سالانه استان گفت:«برای مدیریت مؤثر خطر سیلاب، لایروبی ۶۰۰ کیلومتر از رودخانه‌ها و اجرای 5 کیلومتر دیواره حفاظتی و کف‌بند تثبیت بستر در هر سال مورد نیاز است.»
او با تأکید بر اینکه این طرح حدود 5 هزار میلیارد ریال اعتبار سالانه می‌خواهد، توضیح داد:«به دلیل تأمین نشدن این میزان اعتبار، عملکرد متوسط شرکت در سال‌های اخیر به حدود ۱۰۰ کیلومتر لایروبی و احداث ۵۰۰ متر دیواره حفاظتی در نقاط بحرانی محدود شده است. بر این اساس، میزان لایروبی سالانه به حدود یک‌ششم نیاز برآورد شده استان می‌رسد؛ وضعیتی که امکان پوشش همه نقاط پرخطر را نمی‌دهد و ضرورت اولویت‌بندی مناطق آسیب‌پذیر را افزایش می‌دهد.»
مقایسه این دو رقم، فاصله میان نیاز و عملکرد را به‌روشنی نشان می‌دهد: در حالی که نیاز سالانه لایروبی ۶۰۰ کیلومتر اعلام شده، عملکرد متوسط حدود ۱۰۰ کیلومتر است. پرسش اصلی آن است که برای جبران این فاصله چه برنامه‌ای وجود دارد، کدام مناطق در اولویت قرار گرفته‌اند و تکمیل اقدامات در نقاط پرخطر به چه میزان اعتبار و چه بازه زمانی نیاز دارد؟
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان استفاده از ظرفیت ماده ۴۳ قانون تأمین مالی تولید و زیرساخت‌ها، تهاتر مصالح رودخانه‌ای و تجهیزات تحت اختیار شرکت را از راه‌های تأمین منابع خارج از اعتبارات مستقیم بودجه‌ای دانست و تأکید کرد: «اجرای طرح‌های گسترده‌تر، به افزایش اعتبارات دولتی و حمایت بیشتر از طرح مهندسی رودخانه استانی نیاز دارد.»
حیدریان همچنین رعایت حریم و بستر رودخانه‌ها، جلوگیری از انباشت زباله و نخاله در مسیر آب و پرهیز از ساخت‌وساز یا تغییر مسیر رودخانه‌ها بدون رعایت ضوابط فنی را از عوامل مؤثر در کاهش خطر سیلاب اعلام کرد و گفت:«این اقدامات می‌توانند در کنار طرح‌های اجرایی به کاهش خطر کمک کنند، اما جایگزین تأمین منابع و تکمیل عملیات مورد نیاز در نقاط پرخطر نیستند.»
بــــرش
فاصله میان اعتبار، اجرا و ایمنی
مجموع اظهارات مسئولان استانی نشان می‌دهد کاهش خسارت‌های سیلاب در گلستان، تنها به آمادگی نیروهای امدادی و مدیریت شرایط هنگام وقوع حادثه محدود نمی‌شود؛ بلکه به مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه نیاز دارد که باید پیش از بارندگی به اجرا برسند. لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها، اصلاح پل‌ها و سازه‌های فاقد ظرفیت کافی و اجرای طرح‌های آبخیزداری، از جمله این اقدامات هستند. با این حال، تعیین اولویت‌ها و تخصیص منابع برای پیشگیری از سیلاب نمی‌تواند بر اساس نسخه‌ای یکسان برای همه استان‌ها انجام شود؛ زیرا شرایط جغرافیایی و اقلیمی، ویژگی‌های حوضه‌های آبریز و میزان آسیب‌پذیری مناطق، نیازهای متفاوتی ایجاد می‌کند. به گفته مسئولان استانی، در گلستان نیز در حالی که نیاز سالانه لایروبی رودخانه‌ها حدود ۶۰۰ کیلومتر برآورد می‌شود، میانگین عملکرد سالانه به حدود ۱۰۰ کیلومتر می‌رسد؛ فاصله‌ای که ضرورت بازنگری در میزان و نحوه تأمین اعتبارات و اولویت‌بندی طرح‌ها را برجسته می‌کند.
از سوی دیگر، مسئولان استانی بر ضرورت تأمین منابع مالی برای اجرای طرح‌های پیشگیرانه و اصلاح پل‌ها و سازه‌هایی تأکید دارند که ظرفیت کافی برای عبور جریان سیلاب را ندارند. هرچند تأمین اعتبار متناسب با نیازهای استان، شرط پیشبرد این طرح‌هاست، میزان بودجه به تنهایی معیار کافی برای ارزیابی آمادگی در برابر سیلاب نیست. نحوه تخصیص منابع، اولویت دادن به نقاط پرخطر، زمان‌بندی اجرای پروژه‌ها و نظارت بر پیشرفت آنها نیز در اثربخشی اقدامات نقش تعیین‌کننده دارند. همچنین استقرار ماشین‌آلات، صدور هشدار و مدیریت تردد در مسیرهای ناایمن، اگرچه برای کنترل خطرهای فوری ضروری است، اما جایگزین اصلاح نقاط آسیب‌پذیر و تکمیل زیرساخت‌های مورد نیاز نمی‌شود.
سیلاب مهرماه بار دیگر ضرورت پیوند میان مدیریت بحران و پیشگیری را در گلستان یادآوری کرد. اکنون در کنار بررسی خسارت‌ها و اقدامات انجام شده، لازم است مشخص شود چه میزان از نیازهای اعلام شده برای ایمن‌سازی رودخانه‌ها و زیرساخت‌ها تأمین شده، کدام پروژه‌ها همچنان در انتظار اعتبار یا اجرا هستند و برای رفع کمبودهای باقی‌مانده چه برنامه‌ای وجود دارد. در نهایت، معیار سنجش اثربخشی برنامه‌های پیشگیرانه، صرفاً میزان اعتبار یا تعداد پروژه‌های تعریف شده نیست؛ بلکه باید دید این اقدامات تا چه اندازه خطر را برای مردم، راه‌های ارتباطی، اراضی کشاورزی و دیگر زیرساخت‌های حیاتی استان کاهش داده‌اند.
