اعظم فردوست
گروه اندیشه

بازپس‌گیری حاکمیت انسان
بر توجه خویش
هادی خانیکی معتقد است انسان پیش از آنکه خبرنگار، مدیر رسانه یا کاربر شبکه اجتماعی باشد، موجودی است که باید نسبت خود را با خویشتن، دیگری و جهان ارتباطی پیرامونش تنظیم کند. از همین منظر، اخلاق رسانه بدون اخلاق فردی و بدون توانایی انسان برای مهار میل به واکنش فوری، با خطر تبدیل‌شدن به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های بی‌اثر روبه‌رو است. در چنین چارچوبی، «توجه»، به یکی از مهم‌ترین میدان‌های اخلاقی عصر دیجیتال تبدیل می‌شود. پلتفرم‌ها برای جلب و حفظ توجه کاربران طراحی شده‌اند و جریان مداوم محتوا، مرز میان «انتخاب آگاهانه» و «واکنش عادتی» را هر روز کمرنگ‌تر می‌کند.
بنابراین، مسأله امروز ما فقط زیاد شدن حجم اطلاعات نیست؛ مسأله این است که چه کسی درباره چیزی که می‌بینیم، می‌خوانیم و بازنشر می‌کنیم تصمیم می‌گیرد. استاد علوم‌ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، در توضیح این وضعیت گفت: «خویشتنداری دیجیتال یعنی بازیابی حاکمیت انسان بر توجه خویش. امروز با الگوریتم‌هایی مواجه هستیم که محتوای مورد استفاده افراد را شکل می‌دهند، اعلان‌هایی که پیوسته آنان را به بازگشت به فضای مجازی فرامی‌خوانند و جریان‌های بی‌پایان محتوا که مرز میان نیاز، عادت و اعتیاد را کمرنگ می‌کنند. در چنین شرایطی، انسان باید بتواند آگاهانه درباره آنچه می‌بیند، می‌خواند و بازنشر می‌کند تصمیم بگیرد و اختیار توجه خود را به‌طور کامل به سازوکارهای پلتفرم‌ها نسپارد.»
از این منظر، خویشتنداری دیجیتال را می‌توان نوعی بازتعریف «آزادی» در عصر پلتفرم‌ها دانست؛ آزادی‌ای‌ که به توانایی توقف، تأمل و نپذیرفتن دعوت دائمی به مصرف محتوا وابسته است. خانیکی برای این خویشتنداری سه رکن «آگاهی»، «انضباط فردی» و «مسئولیت فردی» را برشمرد. آگاهی از این واقعیت که فناوری و پلتفرم‌ها الزاماً بی‌طرف نیستند؛ انضباط برای تنظیم زمان و میزان حضور در فضای دیجیتال؛ و مسئولیتی که حتی رفتارهای بسیار ساده‌ای همچون بازنشر یک مطلب را نیز در بر می‌گیرد.

مکثی در برابر
اقتصاد بی‌پایان توجه
«سکوت دیجیتال» برای زندگی‌های دیجیتال امروز کارکردی استراتژیک دارد. سکوت، به معنای قطع ارتباط با جهان نیست؛ بلکه به معنای فاصله‌گرفتن آگاهانه از سیلاب پیام‌ها، اعلان‌ها و واکنش‌های فوری برای بازگرداندن امکان اندیشیدن است.
خانیکی بر اهمیت خلوت و درون‌نگری در زندگی انسان تأکید دارد و معتقد است در جهان امروز، این خلوت دیگر فقط یک فضای فیزیکی نیست؛ بلکه نیازمند فاصله‌گرفتن از دستگاه‌ها و سامانه‌هایی است که دائماً می‌کوشند توجه فرد را در وضعیت آماده‌باش نگه دارند.
«سکوت دیجیتال» تنها مسأله‌ای فردی نیست. در حوزه رسانه، این سکوت می‌تواند فاصله‌ای ضروری میان «دریافت خبر» و «انتشار خبر» ایجاد کند؛ فاصله‌ای که در آن راستی‌آزمایی، سنجش پیامدها و فکرکردن درباره شأن انسان‌ها امکان پیدا می‌کند. سرعت، اگر جایگزین داوری شود، می‌تواند رسانه را از ابزار حقیقت‌جویی به ماشین بازتولید هیجان تبدیل کند. خانیکی در همین زمینه بر ماهیت اخلاقی کنش‌های ظاهراً ساده در فضای مجازی تأکید کرد: «در اقتصاد توجه، هر کاربر بالقوه یک ناشر است و هر کلیک می‌تواند بخشی از زنجیره تولید و توزیع یک روایت، یک قضاوت یا حتی یک شایعه باشد. بنابراین خویشتنداری دیجیتال، همزمان یک مهارت فردی و یک ضرورت عمومی است.»

بحران «مالکیت حقیقت»
بحث خانیکی درباره خویشتنداری دیجیتال، در ادامه به مسأله‌ای بنیادی‌تر در روزنامه‌نگاری رسید و نسبت حقیقت و گفت‌وگو را مورد مداقه قرار داد. او معتقد است در فضایی که قطبی‌شدن روایت‌ها و شتاب در داوری افزایش یافته، مسأله فقط تشخیص حقیقت از دروغ نیست؛ بلکه این پرسش نیز مطرح است که چه کسی حق دارد خود را مالک حقیقت بداند؟
این استاد روزنامه‌نگاری تأکید کرد که اخلاق رسانه از شخصیت و وجدان حرفه‌ای روزنامه‌نگار آغاز می‌شود و رسانه‌ای که در درون آن خودشناسی و مسئولیت‌پذیری شکل نگرفته باشد، نمی‌تواند در بیرون حقیقت‌محور بماند. از این منظر، «خویشتنداری» فقط مهار استفاده از تلفن همراه یا شبکه اجتماعی نیست؛ مهار میل به قطعیت، پیروزی در بحث و اثبات حقانیت خود نیز بخشی از آن است: «مانع اولیه گفت‌وگو، ادعای مالکیت بر حقیقت است. ضمن‌ آنکه فرد یا رسانه‌ای که خود را مالک مطلق حقیقت بداند و تنها در پی اقناع دیگران باشد، عملاً زمینه گفت‌وگوی واقعی و یادگیری متقابل را محدود می‌کند. گفت‌وگو زمانی شکل می‌گیرد که طرف‌های ارتباط، امکان شنیدن دیدگاه‌های متفاوت و بازنگری در برداشت‌های خود را بپذیرند.»
در این نگاه، سرعت نباید ارزش مطلق رسانه تلقی شود. خبر سریع، اگر بدون بررسی منتشر شود، ممکن است پرهزینه‌ باشد؛ به‌ویژه در موضوعاتی که با حیثیت، حریم خصوصی، آبرو یا امنیت افراد و گروه‌های اجتماعی ارتباط دارد. خانیکی از رسانه‌ها خواست نسبت به نحوه بازنمایی گروه‌های کمتر شنیده‌شده و پیامدهای اجتماعی روایت‌های خود حساس‌تر باشند، زیرا رسانه‌‌ها در شکل‌دادن به برداشت جامعه از «دیگری» نقش بسیار پررنگی دارند.
انسان نباید مسئولیتش را
به هوش‌ مصنوعی واگذار کند
ورود هوش‌ مصنوعی به فرآیند تولید، انتخاب و انتشار محتوا، این پرسش را جدی‌تر پیش‌ کشیده است که بالاخره مسئول اخلاقی تصمیمات چه کسی است؟ اگر الگوریتم موضوعی را پیشنهاد دهد، متنی را تولید کند یا محتوایی را برای گروهی از مخاطبان در اولویت قرار دهد، در صورت بروز خطا یا آسیب، مسئولیت اخلاقی آن چگونه توزیع خواهد شد؟ از نگاه خانیکی، فناوری هر اندازه پیشرفته شود، نباید بهانه‌ای برای عقب‌نشینی انسان از مسئولیت باشد. او در این رابطه گفت: «آیا مخاطب از نقش هوش‌مصنوعی در تولید یا انتشار محتوا آگاه است؟ آیا نظارت واقعی انسانی بر عملکرد سامانه وجود دارد؟ و آیا فردی که از عملکرد این فناوری آسیب می‌بیند، امکان اعتراض و درخواست جبران دارد؟ پاسخ به این پرسش‌ها برای حفظ اعتماد عمومی و مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای در رسانه‌های جدید ضروری است.»
در پایان، خانیکی «مکث» را یکی از مهم‌ترین عادت‌های اخلاقی در جهان ارتباطات معرفی کرد؛ مکثی که هم در برابر سرعت انتشار خبر معنا پیدا می‌کند، هم در برابر شتاب داوری و هم در برابر وسوسه واگذاری تصمیم به ماشین. او در جمع‌بندی سخنان خود گفت: «پیش از انتشار هر خبری مکث کنیم، پیش از داوری بشنویم و پیش از سپردن اختیار به ماشین، مسئولیت خودمان را روشن کنیم.»
اهمیت «سکوت دیجیتال» نیز در همین‌جا مشخص می‌شود: چنین سکوتی برای نشنیدن نیست، اتفاقاً برای شنیدن دقیق‌تر است. این استاد دانشگاه تأکید دارد که در عصر اطلاعات، انسان تشنه ارتباطات بیشتر نیست، بلکه می‌خواهد کنترل انتخاب زمان ارتباط، موضوع ارتباط و نحوه پاسخ‌ دادن را خودش به دست بگیرد. از این منظر، «خویشتنداری دیجیتال» تلاشی است برای اینکه فناوری، جای اختیار، قضاوت و مسئولیت انسان را نگیرد. رسانه‌ای که بتواند این مکث را به بخشی از فرهنگ حرفه‌ای خود تبدیل کند، شاید بیش از رسانه‌ای که فقط سریع‌تر خبر می‌دهد، به حقیقت و اعتماد عمومی نزدیک شود.