ظرفیت‌های شهر خلاق خوراک در خدمت رونق گردشگری و اقتصاد محلی
توسعه گردشگری از مسیر غذاهای محلی کرمانشاه
گروه ایران زمین
کرمانشاه با برخورداری از میراث غنی غذایی و تنوع چشمگیر خوراک‌های محلی، در سال‌های اخیر به یکی از ظرفیت‌های قابل توجه گردشگری خوراک در ایران تبدیل شده است. قرار گرفتن این شهر در شبکه شهرهای خلاق یونسکو در حوزه خوراک، فرصتی ارزشمند برای معرفی فرهنگ غذایی منطقه در سطح ملی و بین‌المللی فراهم کرده است؛ فرصتی که در صورت تداوم برنامه‌ریزی‌ها و مشارکت مؤثر بخش خصوصی و جوامع محلی، می‌تواند به رونق گردشگری، افزایش درآمد خانوارها و ایجاد فرصت‌های تازه اشتغال در استان منجر شود. در این میان، برگزاری جشنواره‌های خوراک، معرفی غذاهای اصیل و کمتر شناخته‌شده و تلاش برای ثبت و مستندسازی میراث غذایی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند جایگاه کرمانشاه را در گردشگری غذا تقویت کند.
گردشگری خوراک امروزه از یک فعالیت جانبی در جریان سفر فراتر رفته و به یکی از مؤلفه‌های مهم تجربه گردشگران تبدیل شده است. بخشی از مردم در سفرهای خود علاقه‌مندند علاوه بر بازدید از آثار تاریخی، جاذبه‌های طبیعی و مکان‌های تفریحی، با فرهنگ غذایی مقصد نیز آشنا شوند و طعم غذاهای بومی آن منطقه را تجربه کنند. از این منظر، غذا صرفاً محصولی برای مصرف نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و میراث ناملموس جوامع به شمار می‌رود که روایتگر ارتباط انسان با طبیعت، اقلیم، تاریخ و شیوه زندگی اوست. کرمانشاه با برخورداری از اقلیم متنوع، پیشینه تاریخی طولانی و حضور اقوام و گروه‌های فرهنگی گوناگون، زمینه مناسبی برای توسعه این نوع گردشگری دارد. تنوع محصولات کشاورزی، دسترسی به مواد اولیه بومی و انتقال تجربه‌های آشپزی میان نسل‌ها، سفرهای متنوع در این استان پدید آورده است. خورشت خلال، دنده‌کباب، آش عباسعلی، آش‌سورانه، نان برنجی و کاک، تنها بخشی از شناخته‌شده‌ترین محصولات این میراث غذایی هستند. خوراک‌هایی که هر یک می‌توانند به‌عنوان بخشی از روایت فرهنگی کرمانشاه در معرفی این مقصد گردشگری مورد استفاده قرار گیرند.
جشنواره‌های غذایی
در خدمت گردشگری
انتخاب کرمانشاه به‌عنوان سی‌وهفتمین شهر خلاق خوراک یونسکو در پاییز سال ۱۴۰۰، زمینه تازه‌ای برای بهره‌گیری هدفمند از این ظرفیت فراهم کرد. این عنوان بین‌المللی، علاوه بر افزایش امکان معرفی خوراک‌های بومی در سطح جهانی، ضرورت پیوند دادن میراث غذایی با برنامه‌های توسعه شهری، گردشگری فرهنگی و اقتصاد محلی را نیز برجسته ساخت. در واقع، ثبت کرمانشاه به‌عنوان شهر خلاق خوراک در کنار برخورداری این استان از جاذبه‌های تاریخی، گردشگری، طبیعی و تفریحی، می‌تواند به تکمیل زنجیره گردشگری منطقه کمک کند. در چنین شرایطی، گردشگران با انگیزه‌های متنوع‌تری به کرمانشاه سفر می‌کنند و امکان افزایش مدت اقامت، گسترش خرید محصولات محلی و استفاده از خدمات گردشگری نیز فراهم می‌شود. بهره‌گیری از این فرصت می‌تواند ضمن ایجاد درآمد برای مردم، به رونق کسب‌وکارهای کوچک، افزایش اشتغال و تقویت رشد اقتصادی استان کمک کند. با این حال، تحقق این اهداف به تداوم فعالیت‌ها، طراحی برنامه‌های اجرایی و تبدیل داشته‌های فرهنگی به محصولات و تجربه‌های قابل عرضه به گردشگران وابسته است.
در سال‌های گذشته، برگزاری رویدادهای مرتبط با خوراک در نقاط مختلف کرمانشاه، گامی در مسیر معرفی این ظرفیت‌ها بوده است. جشنواره‌ها و برنامه‌های غذایی که در شهرها و مناطق مختلف استان برگزار می‌شوند، فرصتی برای نمایش تنوع خوراک‌های محلی، معرفی محصولات بومی و جلب توجه گردشگران به جاذبه‌هایی فراتر از مسیرهای متعارف سفر ایجاد می‌کنند. چنین رویدادهایی زمانی اثربخشی بیشتری خواهند داشت که با ویژگی‌های فرهنگی و غذایی هر منطقه متناسب باشند و مردم محلی، تولیدکنندگان، آشپزان، نانوایان و فعالان صنایع غذایی در برگزاری آنها نقش مستقیم ایفا کنند.
برگزاری جشنواره‌های خوراک در جای‌جای استان می‌تواند به توزیع متوازن‌تر منافع گردشگری نیز کمک کند. در این الگو، مقصد گردشگری تنها به شهر کرمانشاه محدود نمی‌ماند و روستاها و دیگر شهرهای استان نیز با معرفی غذاها، نان‌ها و شیرینی‌های ویژه خود، به بخشی از زنجیره گردشگری تبدیل می‌شوند. گردشگری خوراک از این طریق می‌تواند زمینه آشنایی مسافران با ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده مناطق مختلف را فراهم کرده و فرصت عرضه محصولات محلی را برای کسب‌وکارهای کوچک افزایش دهد. البته تحقق این هدف مستلزم اطلاع‌رسانی مناسب، دسترسی آسان به محل برگزاری رویدادها، رعایت استانداردهای بهداشتی و پیوند جشنواره‌ها با دیگر جاذبه‌های گردشگری است.
در کنار برگزاری رویدادها، تبلیغ گسترده‌تر عنوان شهر خلاق خوراک و شناساندن آن به مردم و گردشگران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این عنوان زمانی می‌تواند به یک مزیت اقتصادی تبدیل شود که در زندگی روزمره مردم، فعالیت واحدهای صنفی و محصولات عرضه‌شده در بازار نیز نمود پیدا کند. برای نمونه، درج عنوان «کرمانشاه؛ شهر خلاق خوراک یونسکو» روی بسته‌بندی شیرینی‌های محلی مانند نان برنجی و کاک، می‌تواند به معرفی این جایگاه بین‌المللی به خریداران و گردشگران کمک کند. چنین اقدامی علاوه بر تقویت هویت برند محصولات بومی، زمینه تبلیغ گسترده‌تر ظرفیت‌های غذایی کرمانشاه را در خارج از استان نیز فراهم می‌سازد.
گردشگری خوراک در مسیر توسعه
از سوی دیگر، حضور پررنگ‌تر عنوان شهر خلاق خوراک در فضای مجازی و صفحات اجتماعی واحدهای صنفی فعال در حوزه غذا، رستوران‌ها، شیرینی‌فروشی‌ها و تولیدکنندگان محصولات محلی می‌تواند نقش مهمی در افزایش شناخت عمومی داشته باشد. معرفی خوراک‌های اصیل، انتشار تصاویر و ویدئوهای جذاب از مراحل تهیه غذاها و روایت داستان شکل‌گیری آنها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند توجه مخاطبان بیشتری را به ظرفیت‌های غذایی استان جلب کند. در این مسیر، همکاری جامعه رسانه‌ای، فودبلاگرها و فعالان شبکه‌های اجتماعی با نهادهای مسئول و کسب‌وکارهای محلی می‌تواند به معرفی مؤثرتر کرمانشاه و تقویت جایگاه آن در گردشگری خوراک منجر شود. یکی از اقدامات مهم در این مسیر، شناسایی و مستندسازی غذاهایی است که در گذر زمان کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند یا تنها در برخی خانواده‌ها و مناطق روستایی تهیه می‌شوند. تدوین اطلس خوراک کرمانشاه با هدف گردآوری اطلاعات درباره غذاهای اصیل شهرها و روستاهای استان، می‌تواند به حفظ این میراث و فراهم کردن مرجعی برای پژوهشگران، فعالان گردشگری و علاقه‌مندان کمک کند. بر اساس اعلام ایمان درخشی، رئیس سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری کرمانشاه و مدیر شهر خلاق، برنامه شناسایی و ثبت حدود ۲۰۰ خوراک از مناطق مختلف استان در دستور کار قرار گرفته است. این طرح قرار است اطلاعاتی درباره مواد اولیه، شیوه تهیه، ارزش غذایی و پیشینه فرهنگی خوراک‌ها گردآوری کند و در قالبی مکتوب و دیجیتال، به زبان‌های فارسی و انگلیسی در اختیار مخاطبان قرار دهد. اهمیت این اقدام تنها در تهیه فهرستی از غذاها خلاصه نمی‌شود. ثبت روایت‌های محلی، وجه تسمیه خوراک‌ها، ارتباط آنها با آیین‌ها و مناسبت‌های اجتماعی و شیوه انتقال دستورهای پخت میان نسل‌ها، می‌تواند به تولید محتوای فرهنگی ارزشمند برای گردشگران منجر شود. انتشار عکس، فیلم و اطلاعات تکمیلی از طریق ابزارهای دیجیتال نیز امکان آشنایی گردشگران پیش از سفر و برنامه‌ریزی برای تجربه غذاهای محلی را افزایش می‌دهد. به این ترتیب، اطلس خوراک می‌تواند در کنار جشنواره‌ها و برنامه‌های معرفی مقصد، به ابزاری برای بازاریابی گردشگری و حفاظت از میراث ناملموس استان تبدیل شود.
در کنار مستندسازی، توسعه زیرساخت‌های مرتبط با گردشگری خوراک اهمیت ویژه‌ای دارد. ایجاد مسیرهای گردشگری غذا، معرفی رستوران‌های عرضه‌کننده خوراک‌های اصیل، برگزاری کارگاه‌های آموزش آشپزی محلی و فراهم کردن امکان بازدید از کارگاه‌های تولید نان و شیرینی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند تجربه گردشگران را غنی‌تر کند.
طرح‌هایی مانند ایجاد گذر خلاق خوراک، راه‌اندازی دهکده خلاق خوراک و اعطای نشان اصالت و کیفیت به واحدهای فعال در این حوزه نیز در صورت اجرا و استمرار، ظرفیت آن را دارند که میان تولیدکنندگان محلی و بازار گردشگری ارتباط مؤثرتری برقرار کنند.
برش
حضور کرمانشاه در رویدادهای بین‌المللی غذا
در این میان، نقش بانوان کرمانشاهی در حفظ و انتقال دانش بومی آشپزی قابل توجه است. بخش مهمی از تنوع خوراک‌های خانگی، نان‌ها و شیرینی‌های محلی حاصل تجربه‌هایی است که در خانواده‌ها شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شده‌اند. حمایت از این دانش بومی از طریق آموزش، ایجاد فرصت‌های فروش، توسعه بسته‌بندی مناسب و مشارکت دادن تولیدکنندگان محلی در جشنواره‌ها می‌تواند علاوه بر حفاظت فرهنگی، به تقویت توان اقتصادی خانوارها نیز کمک کند. همچنین همکاری رستوران‌ها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مراکز آموزشی و فعالان صنایع غذایی می‌تواند عرضه خوراک‌های محلی را از مناسبت‌های محدود به بخشی پایدار از خدمات گردشگری استان تبدیل کند.
تجربه حضور کرمانشاه در رویدادهای بین‌المللی خوراک، از جمله برنامه‌های برگزارشده در چین و ماکائو، نشان می‌دهد که معرفی غذاهای بومی می‌تواند بستری برای شناساندن گسترده‌تر فرهنگ و پیشینه تاریخی استان باشد. چنین حضورهایی، در کنار معرفی خوراک‌هایی مانند خورشت خلال، ترخینه و قاورمه، امکان برقراری ارتباط فرهنگی با دیگر کشورها را فراهم می‌کند. پیوندهای فرهنگی و شهری حاصل از این تعاملات نیز می‌توانند زمینه همکاری‌های تازه در حوزه گردشگری، تبادل تجربه و معرفی جاذبه‌های کرمانشاه را تقویت کنند. با وجود این ظرفیت‌ها، پایداری گردشگری خوراک به عبور از برگزاری رویدادهای مقطعی و حرکت به سوی برنامه‌ای منسجم نیاز دارد. تدوین تقویم سالانه جشنواره‌ها، معرفی یکپارچه رویدادهای استان، مشارکت فعال کسب‌وکارهای محلی، ارتقای کیفیت خدمات، توجه به ملاحظات زیست‌محیطی و ارزیابی میزان حضور گردشگران و درآمد حاصل از برنامه‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند اثربخشی فعالیت‌ها را افزایش دهد. همچنین ضروری است میان عنوان شهر خلاق خوراک، محصولات قابل عرضه در بازار و تجربه واقعی گردشگران ارتباطی روشن برقرار شود تا این جایگاه بین‌المللی به مزیتی ملموس برای فعالان اقتصادی تبدیل شود.
کرمانشاه امروز از پشتوانه‌ای فرهنگی برخوردار است که می‌تواند در کنار آثار تاریخی، طبیعت متنوع و جاذبه‌های گردشگری، به یکی از محورهای اصلی معرفی استان تبدیل شود. برگزاری جشنواره‌های خوراک در شهرها و روستاها، شناسایی غذاهای کمتر شناخته‌شده، تدوین اطلس خوراک، تبلیغ گسترده‌تر عنوان شهر خلاق خوراک و توسعه همکاری میان بخش دولتی، خصوصی، رسانه‌ها و جوامع محلی، اجزای مکمل این مسیر هستند. بهره‌گیری هدفمند از این ظرفیت‌ها می‌تواند ضمن حفظ میراث غذایی و تقویت هویت فرهنگی کرمانشاه، زمینه افزایش ماندگاری گردشگران، رونق کسب‌وکارهای محلی و توزیع گسترده‌تر منافع اقتصادی سفر را فراهم کند؛ مسیری که در آن، طعم‌های اصیل کرمانشاه نه‌تنها یادگاری از گذشته، بلکه سرمایه‌ای برای توسعه آینده استان خواهند بود.
