سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

یک دانه کوچک، چند تکه چسب، گاهی یک کش رنگی و دست و پایی که درد بی‌طاقتشان کرده است، همین ابزارهای ساده در روزهای اخیر در شبکه‌های اجتماعی به یکی از نسخه‌های پرطرفدار خوددرمانی تبدیل شده‌اند. نام این روش «سوجوک» است، روشی که طرفدارانش می‌گویند با تحریک نقاط مشخصی از دست و پا می‌توان بر بخش‌های مختلف بدن اثر گذاشت. ویدیوها ساده هستند و وعده‌ها بزرگ، یک نقطه را پیدا می‌کند، روی آن فشار می‌دهند، دانه‌ عدس یا ماشی می‌چسبانند یا آن را تحریک می‌کنند و منتظر کاهش درد یا بهبود مشکل می‌مانند. گاهی کش‌های رنگی را به انگشت‌های مختلف برای مدتی می‌بندند، کش آبی برای لاغری، کش بنفش برای دیابت اما پشت این تصاویر ساده یک سؤال مهم وجود دارد، مرز میان یک روش مکمل و علم پزشکی کجاست؟

سوجوک از کجا آمد؟
سوجوک یک روش طب مکمل است که بر تحریک نقاطی در دست و پا تکیه دارد. طرفداران این روش معتقدند بخش‌هایی از دست و پا با قسمت‌های مختلف بدن ارتباط دارند و تحریک نقاط خاص می‌تواند بر علائم یا عملکرد اندام‌های مربوط تأثیر بگذارد. همین ویژگی، سوجوک را به روشی مناسب برای فضای مجازی تبدیل کرده است چون به تجهیزات پیچیده و‌ محیط درمانی خاصی نیاز ندارد. در بسیاری از ویدیوهای منتشرشده، کاربر می‌تواند در خانه و با ابزارهایی ساده اقدام به این نوع درمان کند. اما ساده بودن یک روش، به معنای اثبات‌شده بودن همه ادعاهای مربوط به آن نیست. 
 علیرضا عباسیان متخصص طب ایرانی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه سوجوک یک روش درمانی است که به طور سنتی در کشور کره استفاده می‌شود، به «ایران» می‌گوید: «سوجوک مرکب از دو بخش سو و جوک است که به معنی دست و پاست. در این روش ادعا می‌شود که تحریک برخی از نقاط دست و پا می‌تواند بیماری‌هایی را علاج کند یا می‌تواند جنبه تشخیصی داشته باشد. اگر آن نقاط حالت دردناک داشته باشد، این روش می‌تواند با فشار مستقیم یا با سوزن انجام شود یا می‌تواند با یک روش به نام «سیت تراپی» همراه باشد که دانه‌های گیاهی مثل دانه فلفل یا دانه گندم را به نقاطی از دست و پا می‌چسبانند و با تحریک موضعی آن نقطه ادعا می‌شود که باعث اثرات درمانی می‌شوند.»
 به گفته این متخصص طب ایرانی باید سوجوک را در میان بازتاب درمانی‌ها طبقه‌بندی کرد. او می‌گوید: «این حالت را به شکل گسترده در طب چینی می‌بینیم، آنها معتقدند نقاطی از بدن توسط مسیرهایی به نام «مریدین» روی اعضای دیگر اثر می‌گذارد و تحریک این نقاط که حالا به طور خاص در طب سوزنی چین با سوزن انجام می‌شود باعث وقوع فعل و انفعالاتی در بقیه اعضای بدن می‌شود. اگر این مراحل درست انجام شود، طبق آنچه در طب سوزنی چین ادعا می‌شود می‌تواند خواص درمانی داشته باشد.»

از کاهش درد تا درمان بیماری‌ها
یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در مواجهه با سوجوک، تفکیک ادعای درمانگران و کاربران از نکاتی است که مطالعات علمی نشان داده‌ است. اما وجود یک یا چند مطالعه، بویژه مطالعات با حجم نمونه محدود، به معنای اثبات اثربخشی یک روش برای همه بیماری‌ها نیست. در پزشکی، یک ادعای درمانی زمانی قابل اتکا می‌شود که در مطالعات متعدد و با کیفیت مناسب، در گروه‌های مختلف بیماران و در مقایسه با درمان‌های استاندارد یا روش‌های ساختگی بررسی شود.
روش‌های مکمل لزوماً به معنای روش‌های بی‌ارزش یا خطرناک نیستند. برخی روش‌های مکمل برای بعضی علائم، بویژه در حوزه کنترل درد یا آرام‌سازی، موضوع تحقیقات علمی قرار گرفته‌اند.
اما حتی درباره روش‌های مکمل شناخته‌شده نیز توصیه متخصصان این است که فرد از آنها برای به تأخیر انداختن مراجعه به پزشک یا کنار گذاشتن درمان اثبات‌شده استفاده نکند. عباسیان معتقد است امروزه وقتی صحبت از طب کره‌ای یا سوجوک یا طب سوزنی می‌کنیم همه در رده طب‌های مکمل طبقه‌بندی می‌شوند. او می‌گوید: «این‌ موارد به هیچ وجه نمی‌توانند جایگزین روش‌های درمانی استاندارد شوند. در مورد سوجوک مطالعات بالینی وجود دارد، ولی این مطالعات بالینی تعدادش بسیار محدود است و معمولاً با حجم نمونه کم یا مطالعات موردی انجام شده است که سطح شواهد خیلی بالایی ارائه نمی‌کند. به هر حال دیده شده که تکنیک‌های سوجوک درمانی در کنترل برخی دردها مثل کمردردها یا برخی دردهای عضلانی سردرد یا برخی مشکلات گوارشی اثرات مثبتی را از خود نشان داده است.»
به گفته عباسیان سوجوک درمانی به عنوان یک روش مکمل اگر توسط فرد آموزش دیده استفاده شود می‌تواند تا حدودی کمک کننده باشد اما نباید درمان‌های استاندارد را کنار بگذاریم و مستقیم برای درمان سردرد یا کمردرد از سوجوک درمانی استفاده کنیم. این متخصص طب مکمل می‌گوید: «یک کمر درد ساده می‌تواند علل مختلفی داشته باشد از گرفتگی ساده عضلات کمر تا سرطان در ستون مهره‌ها می‌تواند کمر درد ایجاد کند. بیماری‌های بسیار خطرناک و فوری مانند «آنوریسم آئورت شکمی» که در آن رگ آئورت در حال پاره شدن است هم می‌تواند با کمردرد ضربان‌دار ظاهر شود، بنابراین در درمان بیماری‌ها، ابتدا باید مسیر استاندارد درمانی را که همان درمان‌های طب نوین است استفاده کنیم و به تشخیص برسیم و اگر پزشک متخصص طب سنتی مکمل تشخیص داد که در کنار پزشک متخصص مغز و اعصاب استفاده از روش‌های مکمل مشکلی ندارد، می‌توانیم از این شیوه‌ها استفاده کنیم.» به گفته عباسیان وقتی می‌گوییم در مورد کمردرد که یک بیماری شایع و ساده است نهایت دقت را به کار ببرید، در مورد بیماری‌هایی مثل دیابت یا انواع سرطان‌ها که عوارض بیشتر و نیاز به درمان‌های تهاجمی دارند باید حواسمان باشد که به تنهایی سراغ روش‌های مکمل مانند سوجوک نرویم.

سراغ درمان‌های ساده نروید
 عباسیان تأکید می‌کند: «گاهی اوقات افراد خودشان را گول می‌زنند و سعی می‌کنند به جای حل مشکلی که دارند آن را نادیده بگیرند یا اگر نیاز به درمان سخت‌تری دارند به دلیل نگرانی از آن درمان سخت مثل شیمی درمانی، آن را رها کنند و با این امید که روش درمانی مکمل مثل سوجوک وجود دارد به سراغ آن می‌روند. همین باعث می‌شود که بیماری‌هایشان با روش درمانی ساده‌تر درمان نمی‌شود، با پناه بردن به روش درمانی مکمل، زمان طلایی درمان بیماری را هم از دست می‌دهند و در نهایت فرد با گسترش شدید بیماری و متاستازهای گوناگون یا مثلاً در مورد دیابت با تخریب بافت شبکیه و کلیه‌ها مواجه می‌شود.» این متخصص طب مکمل می‌گوید: «با دیدن این عوارض افراد تازه به خودشان می‌آیند و می‌خواهند درمان را شروع کنند بنابراین این روش‌های مکمل ازجمله سوجوک هیچ کدام جایگزین درمان اصلی نیست و نمی‌تواند جایگزین درمان اصلی شود.»

اثربخشی سوجوک‌تراپی بررسی نشده است
به گفته عباسیان در مورد روش‌های مکمل یک مشکل دیگر هم وجود دارد، گاهی افرادی هستند که ادعاهای عجیب و غریب می‌کنند و برای اهداف مختلفی مثل درآمدزایی مردم را فریب می‌دهند و ادعا می‌کنند که درمان دیابت، درمان چاقی و لاغری یا سرطان با سوجوک امکان‌پذیر است. این موارد بسیار خطرناک است چون هنوز اثبات نشده که سوجوک می‌تواند این بیماری‌ها را درمان کند. او می‌گوید: «اگر فردی را دیدیم که مشکلی داشته و پس از استفاده از سوجوک‌تراپی بهبود پیدا کرده، ممکن است این سؤال در ذهنمان ایجاد شود که آیا می‌توان این بهبود را به‌طور قطعی به سوجوک نسبت داد؟ من با استفاده از سوجوک‌تراپی به‌عنوان یک روش مکمل مخالفتی ندارم، اما هر روش درمانی که بخشی از اثربخشی آن اثبات شده باشد، می‌تواند در جایگاه درمان مکمل مورد استفاده قرار گیرد. افرادی هستند که مشکلاتی دارند و ممکن است روش‌های مختلف درمانی را امتحان کرده باشند و نتیجه هم گرفته باشند، اما نمی‌توانیم بگوییم فقط یک روش مشخص باعث بهبودی آنها شده است. ممکن است فرد همزمان با سوجوک از روش‌های درمانی دیگری نیز استفاده کرده باشد. افراد در شرایط بیماری گاهی مستأصل می‌شوند و به توصیه‌های مختلف گوش می‌دهند و هر راهی را که به آنها پیشنهاد شود امتحان می‌کنند. اگر نقطه اثربخشی درمان با آغاز سوجوک همزمان شود، نمی‌توان صرفاً بر اساس این همزمانی نتیجه گرفت که سوجوک عامل بهبودی بوده است.» به گفته این متخصص طب مکمل گاهی یک روش درمانی روی یک فرد مؤثر است و روی فردی دیگر اثر مشابهی ندارد. به همین دلیل در پزشکی برای بررسی اثربخشی یک روش، مطالعات کارآزمایی بالینی روی تعداد مشخصی از افراد انجام می‌شود تا بتوانیم نتایج را به شکل علمی ارزیابی کنیم.

بــــرش

آموزش رسمی سوجوک‌تراپی در نظام سلامت شکل نگرفته است
 عباسیان می‌گوید: «در کشور ما نیز سوجوک‌تراپی نسبت به برخی روش‌های طب مکمل و سنتی، مانند طب سوزنی چین یا آیورودای هند، دیرتر مطرح شد. ورود آن به کشور نیز، ورود استاندارد و نظام‌مندی نبوده است. بسیاری از افرادی که سوجوک‌تراپی را در خارج از کشور فرا گرفته‌اند و اکنون در این زمینه فعالیت می‌کنند، پزشک نیستند و صرفاً به این حوزه علاقه‌مند بوده و دوره‌هایی را گذرانده‌اند. از سوی دیگر، برخلاف برخی روش‌های شناخته‌شده مانند طب سوزنی، دوره‌های آموزشی استاندارد و رسمی در وزارت بهداشت یا دانشگاه‌های علوم پزشکی که به صدور مدرک معتبر برای سوجوک‌تراپی منجر شود، وجود ندارد. البته برخی پزشکان نیز وارد این حوزه شده‌اند و گروه‌هایی هم انجمن‌هایی تشکیل داده‌اند و تلاش می‌کنند این شیوه را منظم‌تر به جامعه ارائه کنند. طبیعتاً افرادی که در دوره‌های آموزشی مشخص شرکت کرده‌اند، ممکن است از نظر آموزشی شرایط متفاوتی با کسانی داشته باشند که هیچ دوره‌ای ندیده‌اند.» این متخصص طب مکمل با بیان اینکه اگر قرار باشد از سوجوک‌تراپی استفاده کنیم، بهتر است به عنوان یک روش مکمل به آن نگاه کنیم نه جایگزین درمان استاندارد، می‌گوید: «یکی از نشانه‌هایی که می‌تواند درباره فعالیت‌های غیرحرفه‌ای یا حتی کلاهبرداری هشداردهنده باشد، دریافت مبالغ بسیار بالا برای درمان است. افرادی که درباره درمان بیماری‌ها با هر روشی، چه در طب نوین و چه در روش‌های مکمل، با قطعیت از «درمان صددرصدی» یا «درمان قطعی» صحبت می‌کنند، باید با احتیاط بیشتری مورد توجه قرار گیرند. نمی‌توانیم درباره هیچ بیماری‌ای با قطعیت بگوییم که تمام انواع آن را شناخته‌ایم و برای همه بیماران یک درمان قطعی پیشنهاد کنیم.» عباسیان هشدار می‌دهد: «درباره سوجوک، هنوز شناخت کاملی از سازوکار اثربخشی، میزان اثربخشی و عوارض احتمالی آن وجود ندارد. به همین دلیل نیز آموزش رسمی و استاندارد آن در نظام سلامت شکل نگرفته است و نمی‌توان جامعه را به مراکز یا مطب‌های استانداردی برای دریافت این خدمات ارجاع داد. بنابراین اگر مردم قصد دارند از این شیوه استفاده کنند، مهم‌ترین نکته این است که درمان استاندارد خود را فراموش نکنند و مراقب باشند که در دام افرادی که از سلامت مردم برای کسب درآمد سوءاستفاده می‌کنند، گرفتار نشوند.»