اعتیاد دیگر با یک ماده شروع و با همان یک ماده ادامه پیدا نمی‌کند. تریاک و دیگر مواد افیونی همچنان در الگوی مصرف مواد در ایران قرار دارند، اما در کنار آنها الکل، مت‌آمفتامین، کانابیس و داروهای دارای قابلیت سوءمصرف نیز وارد الگوهای مصرف شده‌اند. ترکیب‌هایی که تشخیص، درمان و پیشگیری از آسیب‌های ناشی از مصرف را پیچیده‌تر و نظام پیشگیری و درمان را با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است. در این میان، متخصصان تأکید دارند که تغییر در الگوی مصرف را باید با داده‌های دقیق و قابل مقایسه سنجید و نمی‌توان بر اساس افزایش کشفیات یا مراجعه به مراکز درمانی درباره شیوع مصرف در کل کشور قضاوت کرد. به عبارتی تغییری که چهره اعتیاد را پیچیده‌تر کرده نظام پیشگیری و درمان را هم با پرسش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است.
حالا دیگر مسأله فقط این نیست که چه ماده‌ای مصرف می‌شود، اینکه چه موادی با یکدیگر ترکیب و با چه الگویی مصرف می‌شوند و ماده مورد استفاده چه میزان خلوص و ترکیبی دارد نیز اهمیت پیدا کرده است. دکتر امید مساح، پزشک و دکترای تخصصی مطالعات اعتیاد و دبیر کمیته مقالات نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد، با بیان این مطالب به «ایران» می‌گوید: «از افزایش مراجعه به مراکز درمانی یا افزایش کشفیات نمی‌توان به تنهایی نتیجه گرفت که شیوع مصرف در کل کشور نیز به همان نسبت افزایش یافته است.»
یکی از نگرانی‌های جدی متخصصان، مصرف همزمان چند ماده است. دکتر رضا دانشمند، روان‌پزشک و دبیر اجرایی نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد، درباره پیامدهای این الگو به «ایران» می‌گوید: «ترکیب مواد افیونی با داروهای آرام‌بخش مانند بنزودیازپین‌ها یا الکل، از نظر خطر بیش‌مصرف و اختلال تنفسی اهمیت ویژه‌ای دارد.» به گفته او، افزودن یک ماده محرک به مواد افیونی نیز خطر را از بین نمی‌برد. چنین ترکیبی می‌تواند مسمومیت، مشکلات قلبی، بی‌خوابی، بدگمانی و دشواری تشخیص بالینی را افزایش دهد. او می‌گوید: «برخی مصرف‌کنندگان ممکن است تصور کنند استفاده از محرک می‌تواند خواب‌آلودگی ناشی از مواد افیونی را خنثی کند، اما این تصور به معنای از بین رفتن خطر سرکوب تنفسی نیست. برای همین در فرآیند درمان لازم است پزشک از همه مواد و داروهایی که فرد مصرف می‌کند، اطلاع داشته باشد، حتی داروهایی که با نسخه تهیه شده‌اند.»
موضوع دیگری که همواره درباره اعتیاد مطرح می‌شود، کاهش سن شروع مصرف است. اما دکتر مساح در این زمینه بر ضرورت احتیاط  در تفسیر داده‌ها تأکید می‌کند و می‌گوید: «برای ادعای کاهش قطعی سن متوسط شروع مصرف در کل کشور، به پیمایش ملی جدید و قابل مقایسه نیاز داریم و مشاهده مواردی با سن پایین‌تر به تنهایی نمی‌تواند یک روند کشوری را اثبات کند. با این حال، شروع مصرف در نوجوانی با خطر بیشتر تداوم مصرف و آسیب همراه است. فشار همسالان، دسترسی آسان به مواد، تنش یا خشونت در خانواده، کاهش پیوند با مدرسه، مشکلات درمان‌نشده سلامت روان و تصور کم‌خطر بودن برخی مواد از جمله عواملی هستند که می‌توانند در شروع زودهنگام نقش داشته باشند. در عین حال، هیچ‌یک از این عوامل به تنهایی سرنوشت یک نوجوان را تعیین نمی‌کند.»

نوجوانانی که در آمارها دیده نمی‌شوند
مطالعات انجام‌شده درباره نوجوانان و جوانان نشان می‌دهد این گروه بویژه در زمینه مصرف دخانیات، الکل، کانابیس و برخی داروها نیازمند توجه جدی است، اما یک مشکل مهم وجود دارد، همه نوجوانان در مطالعات یکسان دیده نمی‌شوند. نوجوانان بازمانده از تحصیل، برای مثال، معمولاً در پیمایش‌های مدرسه‌ای حضور ندارند. به همین دلیل، به اعتقاد دکتر مساح، برای رسیدن به تصویری دقیق‌تر از وضعیت کشور باید پیمایش‌های تکرارشونده، محرمانه و با روش ثابت در سطح ملی انجام شود و میان مصرف آزمایشی و مصرف مشکل‌ساز نیز تفاوت گذاشته شود.

فضای مجازی؛ نمایش مصرف 
بدون نمایش پیامدها
در سال‌های اخیر، شبکه‌های اجتماعی نیز به بخشی از معادله اعتیاد تبدیل شده‌اند. فیلم‌هایی از مصرف مواد یا محتوایی که مصرف را در قالب شوخی، سرگرمی یا رفتاری بدون پیامد نشان می‌دهد، به آسانی در فضای مجازی دست‌ به‌ دست می‌شود. دکتر رضا دانشمند دبیر اجرایی نوزدهمین کنگره « دانش اعتیاد با محوریت جنگ، بی ثباتی و اعتیاد» در این زمینه می‌گوید: «وقتی مصرف ماده در محتوای جذاب و بدون نمایش پیامدهای آن ارائه می‌شود، ممکن است برداشت مخاطب از میزان رواج یا خطر مصرف تغییر کند.» او تأکید می‌کند که دیدن یک فیلم به معنای آغاز مصرف نیست و نمی‌توانیم بدون شواهد کافی، رابطه میان مشاهده محتوا و مصرف مواد را قطعی بدانیم.
در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای، گفت‌وگوی غیرقضاوتی خانواده با نوجوانان، مقابله با فروش و تبلیغ غیرقانونی و تولید محتوای دقیق و باورپذیر می‌تواند در کنار یکدیگر قرار گیرد. به گفته دانشمند، ترساندن اغراق‌آمیز نیز ممکن است اعتماد مخاطب را کاهش دهد.
در افکار عمومی، گاهی از عبارت «مواد صنعتی» به عنوان مترادف مواد بسیار خطرناک استفاده می‌شود، اما متخصصان تأکید دارند که ارزیابی خطر باید بر اساس اثر واقعی ماده و الگوی مصرف آن انجام شود. مساح در این زمینه به خطر مصرف مواد افیونی همراه آرام‌بخش‌ها و الکل، پیامدهای مت‌آمفتامین و همچنین نگرانی درباره فرآورده‌های کانابیس با قدرت بالا اشاره می‌کند. در سطح جهانی نیز مواد افیونی صناعی بسیار قوی مانند فنتانیل و نیتازن‌ها از نگرانی‌های جدی محسوب می‌شوند، با این حال، او تأکید می‌کند که نمی‌توانیم بدون داده آزمایشگاهی ادعا کنیم این مواد در بازار ایران به همان میزان برخی کشورهای دیگر رواج پیدا کرده‌اند.

دارو هم می‌تواند محل سوءمصرف باشد
دارو بودن یک ماده به معنای بی‌خطر بودن مصرف خودسرانه آن نیست. دکتر دانشمند، با بیان این مطلب می‌گوید: «مصرف خودسرانه یا افزایش دوز برخی داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور می‌تواند وابستگی و مشکلاتی مانند اختلال حافظه ایجاد کند. ترامادول نیز علاوه بر خطر وابستگی و بیش‌مصرف، می‌تواند با تشنج و تداخلات دارویی همراه شود. با این حال، هشدار درباره سوءمصرف دارو نباید به این معنا تعبیر شود که هر داروی روان‌پزشکی اعتیادآور است یا فرد باید درمان تجویزشده خود را بدون نظر پزشک قطع کند.»

درمانی که برای همه 
یک نسخه ندارد
یکی از چالش‌های اصلی نظام درمان اعتیاد، ماندگاری افراد در درمان و جلوگیری از بازگشت به مصرف است. دکتر مساح می‌گوید: «دسترسی به درمان، ماندگاری و بازگشت به مصرف سه حلقه به هم پیوسته‌اند و شرایط همه گروه‌ها یکسان نیست. زنان، نوجوانان، ساکنان مناطق کم‌برخوردار و افراد دارای مشکلات شدید روانی ممکن است با موانع متفاوتی برای دریافت و ادامه درمان مواجه باشند.» به گفته او، اگر موفقیت درمان فقط با تعداد پذیرش یا چند روز پرهیز سنجیده شود، کیفیت و پیوستگی مراقبت نادیده گرفته می‌شود.

خانواده‌ها به چه تغییراتی 
حساس باشند؟
تغییر پایدار و همزمان در خواب، خلق، عملکرد مدرسه، روابط اجتماعی، نحوه خرج کردن پول و افزایش پنهان‌کاری می‌تواند برای خانواده زنگ توجه باشد. البته هیچ‌یک از این نشانه‌ها به تنهایی به معنای مصرف مواد نیست و ممکن است ناشی از اضطراب، افسردگی، فشار تحصیلی یا مشکلات دیگر باشد. به گفته دکتر دانشمند، بهتر است خانواده به جای بازجویی و برخورد قهرآمیز، با اشاره به مشاهده‌های مشخص و بدون قضاوت با نوجوان گفت‌وگو کند و در صورت ادامه نگرانی، از ارزیابی تخصصی کمک بگیرد.

اعتیاد، فقط مسأله فرد نیست
اگرچه درمان و تغییر رفتار فرد اهمیت دارد، اما متخصصان اعتیاد معتقدند عوامل اجتماعی و اقتصادی را نیز نمی‌توان نادیده گرفت. فقر، بی‌ثباتی، محرومیت از آموزش، خشونت و دسترسی به مواد می‌توانند بر خطر مصرف و امکان دریافت درمان اثر بگذارند. مساح تأکید می‌کند که انتخاب میان مسئولیت فردی و عوامل اجتماعی تصویر کاملی از مسأله ارائه نمی‌دهد، او می‌گوید: «سیاست‌های مؤثر باید هم به فرد کمک کنند و هم محیطی ایجاد کنند که انتخاب سالم در آن امکان‌پذیرتر باشد.»

مسأله فقط کمبود آمار نیست
کیفیت داده‌ها مهم است
یکی از چالش‌های جدی در سیاست‌گذاری حوزه اعتیاد، دسترسی به داده‌های دقیق و قابل مقایسه است. کشفیات مواد بیشتر، وضعیت فعالیت بازار و عملکرد دستگاه‌های مقابله‌ای را نشان می‌دهد و آمار مراجعه به مراکز درمان نیز تنها شامل افرادی است که برای دریافت خدمات مراجعه کرده‌اند.
مساح می‌گوید: «برای شناخت روند شیوع، سن شروع، مواد جدید و مرگ‌های مرتبط با مصرف، به پیمایش‌های منظم، ثبت استاندارد داده‌های مراکز درمان و اورژانس، داده‌های مرگ‌ومیر و سامانه هشدار سریع آزمایشگاهی نیاز است.»

برش

 کنگره دانش اعتیاد و پاسخ علمی و اجتماعی
نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد با محوریت جنگ، بی‌ثباتی و اعتیاد، ضرورت پاسخ علمی و اجتماعی، با هدف ارتقای دانش تخصصی، تبادل تجربیات علمی و ارائه تازه‌ترین یافته‌های پژوهشی در حوزه پیشگیری، درمان و سیاست‌گذاری اعتیاد 29 مهر تا اول آبان ماه امسال در مرکز همایش‌های رازی دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار می‌شود. این رویداد علمی از مهم‌ترین گردهمایی‌های تخصصی کشور در زمینه اعتیاد به شمار می‌رود.
دکتر رضا دانشمند، دبیر اجرایی کنگره، با اشاره به محورهای این دوره می‌گوید: «همه‌گیرشناسی، ابعاد زیستی و روانی ـ اجتماعی اعتیاد، پیشگیری، درمان، کاهش آسیب، سیاست‌گذاری، همبودی‌ها و گروه‌های خاص از جمله موضوعات مورد توجه کنگره هستند.» به گفته او، در این دوره موضوعاتی مانند پیوند جنگ و اعتیاد نیز مورد توجه قرار گرفته است. 
 

برش

درمان باید با زندگی فرد هماهنگ شود

درمان اختلال مصرف مواد نمی‌تواند برای همه افراد یکسان باشد. نوع ماده، سن، جنسیت، وضعیت روانی، بیماری‌های همراه و شرایط اجتماعی می‌تواند در انتخاب مسیر درمان مؤثر باشد، دکتر امید مساح تأکید می‌کند: «برای نوجوان، حفظ پیوند با خانواده و مدرسه اهمیت دارد، برای زنان ممکن است بارداری، مسئولیت مراقبت از کودک و موانع مراجعه تعیین‌کننده باشد و در فردی دیگر، افسردگی، روان‌پریشی، بیماری جسمی یا مصرف همزمان چند ماده مسیر درمان را تغییر دهد. برنامه درمانی باید با مشارکت خود بیمار و با اهداف قابل سنجش طراحی شود و امکان بازنگری داشته باشد.» سال‌هاست بخشی از برنامه‌های پیشگیری بر نمایش پیامدهای هولناک مصرف مواد و ایجاد ترس متمرکز بوده است، اما متخصصان اعتیاد تأکید دارند که آموزش ترساننده نمی‌تواند پاسخ کاملی به مسأله باشد. به گفته مساح، نوجوان باید مهارت تصمیم‌گیری و مواجهه با فشار همسالان را در محیطی امن تمرین کند و خانواده نیز امکان گفت‌وگوی واقعی با او را داشته باشد. او می‌گوید: «پیشگیری مؤثر باید متناسب با سن و شرایط اجتماعی طراحی شود و نتیجه آن نیز مورد ارزیابی قرار گیرد، زیرا آگاهی به تنهایی به تغییر رفتار منجر نمی‌شود.»