حیدر ربیعی
استاد دانشگاه تهران و مشاور راهبردهای مالی، اقتصادی و سرمایه‌گذاری

در اقتصاد معاصر، برق دیگر صرفاً یک خدمت زیربنایی سنتی نیست، بلکه به یکی از پایه‌های اصلی شکل‌گیری اقتصاد دیجیتال تبدیل شده است. رشد سریع هوش مصنوعی، تحلیل کلان داده و سامانه‌های یادگیری عمیق، نیاز به توان پردازشی عظیم را افزایش داده و این نیاز مستقیماً به افزایش مصرف انرژی الکتریکی منجر شده است. به همین دلیل، صنعت برق امروز نقشی فراتر از تأمین انرژی ایفا می‌‌کند و به شریک راهبردی تحول فناوری و رشد اقتصادی بدل شده است.
سامانه‌های هوش مصنوعی و مدل‌های یادگیری عمیق برای آموزش و اجرا به زیرساخت‌های گسترده  پردازشی نیاز دارند. مراکز داده‌ای که میزبان این فناوری‌ها هستند، به صورت شبانه روزی فعالند و علاوه بر مصرف مستقیم تجهیزات پردازشی، به سامانه‌های خنک کننده و پشتیبان نیز وابسته‌اند. در نتیجه، توسعه اقتصاد مبتنی بر داده، بدون دسترسی به برق پایدار، باکیفیت و قابل اتکا امکان‌پذیر نیست.
این روند برای ایران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. اقتصاد کشور درحال حرکت به سمت دیجیتالی شدن از گسترش خدمات برخط و دولت الکترونیک گرفته تا هوشمندسازی صنایع و توسعه پلتفرم‌های بومی است. اگر قرار باشد زیرساخت‌های ملی هوش مصنوعی، مراکز داده داخلی و سامانه‌های تحلیل داده در مقیاس وسیع توسعه یابند، شبکه برق باید توان پاسخگویی به بارهای جدید و متراکم را داشته باشد. هرگونه ناپایداری در تأمین انرژی می‌تواند هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم قابل توجهی به کسب وکارهای فناوری محور تحمیل کند. در عین حال، ساختار صنعت برق در ایران با بسیاری از کشورها متفاوت است. مدیریت این صنعت عمدتاً در چارچوب ساختارهای دولتی و شرکت‌های وابسته انجام می‌‌شود و بازار سهام گسترده‌ای برای شرکت‌های توزیع برق وجود ندارد. از این رو، سرمایه‌گذاری در توسعه ظرفیت تولید، بهبود شبکه انتقال و ارتقای بهره‌وری بیش از هر چیز به سیاستگذاری عمومی و برنامه‌ریزی ملی وابسته است. این ویژگی، مسئولیت نهادهای تصمیم‌گیر را در هماهنگ‌سازی راهبرد انرژی و فناوری دوچندان می‌‌کند.
نکته مهم آن است که رابطه میان برق و فناوری یکسویه نیست. همان گونه که رشد هوش مصنوعی موجب افزایش مصرف انرژی می‌‌شود، همین فناوری می‌‌تواند به بهبود کارایی صنعت برق کمک کند. استفاده از تحلیل داده برای پیش‌بینی بار، بهینه‌سازی تولید و مدیریت هوشمند مصرف، کاهش تلفات شبکه و پیش‌بینی خرابی تجهیزات، نمونه‌هایی از کاربردهای مستقیم هوش مصنوعی در صنعت انرژی است. این هم‌افزایی می‌‌تواند هزینه‌ها را کاهش داده و پایداری شبکه را افزایش دهد.
به طور قطع، آینده اقتصاد ایران در گرو درک پیوند عمیق میان انرژی و فناوری است. توسعه هوش مصنوعی بدون تقویت زیرساخت برق ممکن نیست و ارتقای صنعت برق بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نوین نیز بهره‌وری لازم را ایجاد نخواهد کرد. شکل‌گیری یک نگاه یکپارچه به این مثلث راهبردی می‌‌تواند زمینه‌ساز رشد پایدار، افزایش رقابت‌پذیری و تقویت جایگاه ایران در اقتصاد دیجیتال منطقه باشد.