زهرا کشوری
دبیر گروه زیست‌بوم
 

 پیش‌بینی کارشناسان به تحقق پیوست؛ نه‌تنها بارش پاییزی ال‌نینو به ایران رسید که برخورد این پدیده جوی با سامانه سودانی و سامانه رطوبتی برخاسته از اقیانوس هند باعث شد تا ایران در پاییز پدیده سوپر ال‌نینو را تجربه کند. حمیدرضا خدابخشی، کارشناس و پژوهشگر منابع آب و محیط‌زیست، در گفت‌و‌گو با «ایران» آب پاکی را روی دست همگان می‌ریزد و می‌گوید: «‌این بارش‌ها قرار نیست مشکل خشکسالی ایران را حل کنند.» به گفته او و براثر شواهد موجود، خشکسالی و ترسالی هر دو در ایران دست به کار خواهند بود. بارش‌ها هم نقطه‌ای خواهند بود. حتی تمام یک شهر را ممکن است درگیر نکند. همان‌طور که وقتی در کرج باران بارید تنها منطقه «عظیمیه» را در برگرفت و خسارات سیلابی را به جان این منطقه انداخت. خسارت البته به عظیمیه ختم نشد؛ دام‌های برخی از عشایر خوزستان را برد، در ایذه به سیل تبدیل شد، خاطره سال‌های سیلابی را هم در لرستان زنده کرد. این خسارت‌ها درحالی بود که کارشناسان هشدار داده بودند دستگاه‌های دخیل برای بارش‌های احتمالی و خسارت‌زای پاییزی آماده باشند.
 
مواجهه با سوپر ال‌نینو
خدابخشی در تشریح علل علمی و جزئیات ورود زودهنگام سامانه‌های بارشی پرقدرت به کشور به «ایران» گفت: «با توجه به اینکه جریانات اقیانوس آرام در فصل زمستان بر اقلیم منطقه ما بسیار اثرگذار است، گرمایش غیرمنتظره این پهنه آبی معادلات بارشی را تغییر داده است. در رویدادهای پیشین ال‌نینو، ناهنجاری و افزایش دمای سطح آب معمولاً بین ۱.۵ تا ۲ درجه سانتی‌گراد ثبت می‌شد، اما در سال ۲۰۲۶ این افزایش دما به حدود ۳.۵ درجه سانتی‌گراد رسید؛ جهشی بی‌سابقه که اقلیم‌شناسان به دلیل همین حجم عظیم و مضاعف رطوبت تولیدشده، آن را «سوپر ال‌نینو» نامیدند.»
وی درباره پیش‌بینی‌های اقلیمی و ورود جبهه‌های بارشی افزود: «از اوایل شهریورماه مدل‌های اقلیمی با احتمال حدود ۷۰ درصد پیش‌بینی کرده بودند که این حجم رطوبت وارد منطقه خواهد شد و ما در پاییز امسال شاهد بارندگی‌های فراتر از نرمال خواهیم بود. در این میان، دو جبهه رطوبتی عمده دیگر نیز به سمت خاورمیانه و ایران شکل گرفت. سامانه سودانی که هنگام استقرار، باران‌های بسیار شدیدی را به همراه دارد. همچنین سامانه رطوبتی برخاسته از اقیانوس هند که حرکت آن به سمت ایران، با آثار سوپر ال‌نینو تلفیق شد و خروجی آن، بارش‌های فرانرمال پاییزی بود.»
خدابخشی با اشاره به ورود زودهنگام سامانه‌ها به کشور تصریح کرد: «پیش‌بینی کارشناسی ما این بود که این جریانات برخلاف الگوهای معمول سال‌های گذشته، زودتر از موعد وارد کشور شوند؛ رخدادی که دقیقاً محقق شد و از اواسط مهرماه این جریانات رطوبتی آسمان ایران را دربرگرفت و مناطق غربی، بخش‌هایی از جنوب‌غرب و نوار شمالی کشور را تحت تأثیر قرار داد. بر اساس الگوها، پیش‌بینی می‌شود این بارش‌ها در هفته آتی نیز با همین سازوکار تداوم داشته باشد.»
این کارشناس محیط‌زیست در تشریح مکانیزم خسارت‌زای این سامانه‌ها و شکل‌گیری «رودخانه‌های جوی» تأکید کرد: «نکته بسیار مهم در خصوص این جریانات و رودخانه‌های جوی که در حال شکل‌گیری است، ماهیت «بارندگی‌های نقطه‌ای شدید» است. در این پدیده، تمرکز رطوبت به جای پخش‌شدن در پهنه‌ای وسیع، ناگهان در یک نقطه جغرافیایی مشخص متمرکز شده و بارندگی بسیار سنگینی را در زمان کوتاه تخلیه می‌کند. همین بارش نقطه‌ای شدید است که عامل اصلی وقوع سیلاب می‌شود.»
وی با اشاره به نمونه‌های عینی این پدیده در کشور گفت: «دقیقاً به همین دلیل است که مثلاً در استان البرز، سیلاب و خسارت فقط در منطقه عظیمیه کرج رخ داد، نه در همه شهر کرج؛ زیرا کانون تمرکز رطوبت همان محدوده بود. مشابه همین اتفاق در استان خوزستان نیز تکرار شد و بارش‌های سنگین و سیل‌آسا تنها در نقاط مشخصی نظیر ایذه و دزفول اتفاق افتاد.» خدابخشی در ادامه گفت‌وگو، با تأکید بر محدودیت‌های فنی در پیش‌بینی‌های نقطه‌ای و انتقاد جدی از عدم آمادگی ساختاری دستگاه‌های مسئول اظهار کرد: «اینکه یک سامانه بارشی دقیقاً روی کدام شهر، کدام خیابان یا کدام نقطه متمرکز می‌شود، پیش‌بینی فوق‌العاده دشواری است. ما به صورت پهنه‌ای و حدودی می‌توانیم مشخص کنیم که مثلاً شمال یک استان یا کل حوزه زاگرس تحت تأثیر قرار می‌گیرد، اما پیش‌بینی تمرکز قطعی بارش روی یک شهر خاص در عمل امکان‌پذیر نیست؛ زیرا جریانات هوایی و وزش باد می‌توانند کانون بارش را میان مناطق مختلف جابه‌جا کنند. دقیقاً به همین دلیل است که طبق اصول«علم مدیریت ریسک»، سراسر مناطق باید همیشه آمادگی لازم برای پذیرش چنین رویدادهایی را داشته باشند.»
 
جای خالی مدیریت ریسک
این پژوهشگر مدیریت منابع آب با اشاره به سابقه هشدارها و غفلت‌های صورت‌گرفته، افزود: «علی‌رغم اینکه پیش‌بینی‌ها از اواسط مردادماه آغاز و هشدارهای لازم داده شده بود، متأسفانه شاهدیم که مدیریت ریسک و مدیریت بحران هنوز به عنوان یک «علم جاری و مستمر» در ساختار شهرداری‌ها، وزارت کشور و نهادهای متولی مدیریت حوادث جا نیفتاده است. با وجود تمام اعلام‌ها و هشدارها مبنی بر اینکه آبراه‌ها و کانال‌های انتقال آب‌های سطحی در شهرها باید لایروبی و بازگشایی و در صورت نیاز، پمپ‌های تخلیه مستقر شوند، باز هم می‌بینیم که بسیاری از شهرها آمادگی لازم را نداشتند.»
 
تاوان عدم لایروبی 
کانال‌های شهری
خدابخشی با اشاره به بحران آب‌گرفتگی در استان خوزستان تصریح کرد: «به عنوان نمونه، بر اساس ارزیابی‌های صورت‌گرفته، علت اصلی آب‌گرفتگی اخیر در شهر ایذه، عدم لایروبی بهنگام کانال‌های دفع و هدایت آب‌های سطحی بوده است. نکته نگران‌کننده اینجاست که این حجم از بارندگی‌های اخیر هنوز چندان زیاد نبوده است؛ بنابراین اگر وارد اواخر فصل پاییز شویم و شدت بارش‌ها افزایش پیدا کند، در شرایطی که شهرها آمادگی روبه‌رو شدن با این پدیده‌ها را نداشته باشند، باید انتظار وقوع حوادث و بحران‌های به‌مراتب بدتری را داشته باشیم.»
 
فقدان هشدار به عشایر
این کارشناس محیط‌زیست به خسارات انسانی و معیشتی ناشی از سوءمدیریت اشاره کرد و گفت: «در نمونه‌ای دیگر، در شهرستان دزفول به دلیل عدم اطلاع‌رسانی و هشدار بموقع به جامعه عشایری، ۲۴۰ رأس از گوسفندان و دام‌های آنان را سیلاب با خود برد. این اتفاق خسارت و زیان مالی بسیار سنگینی به عشایر کوچ‌نشینی وارد کرد که به‌تازگی در منطقه مستقر شده بودند. امور عشایر و دستگاه‌های مسئول موظف بودند هشدارهای لازم را بموقع به این قشر منتقل کنند، محدوده استقرار امن را برای آنها مشخص سازند، به آنها اعلام کنند که از حریم و بستر مسیل‌ها فاصله بگیرند و فرآیند عبور و استقرار عشایر را به‌درستی ساماندهی کنند.»
 
ضرورت تحکیم سیل بندها 
خدابخشی، با تأکید بر وظیفه ساختاری وزارت کشور در ایمن‌سازی مسیل‌ها و تشریح مکانیزم اقلیمی بارندگی‌های سنگین در جنوب‌غرب کشور، گفت: «وزارت کشور موظف است سیل‌بندها را پیش از آغاز فصل بارش تحکیم و مرمت کند. این اقدام چه پدیده سوپر ال‌نینو رخ دهد و چه ندهد، یک وظیفه مستمر، جاری و سالانه است. ما در منطقه‌ای زیست می‌کنیم که مرتباً دستخوش حوادث و مخاطرات جوی گوناگون می‌شود، بنابراین حتی در غیاب پدیده‌های استثنایی نیز این ایمن‌سازی باید همواره در جریان باشد.» این پژوهشگر منابع آب در تحلیل تغییر الگوی بارندگی‌ها افزود: «بر اساس مدل‌های اقلیمی، ویژگی بارز این دوره‌ها این است که شدت بارندگی‌ها افزایش پیدا کرده است؛ یعنی حجم زیادی از بارش در یک بازه زمانی بسیار کوتاه تخلیه می‌شود. معنای این رخداد لزوماً این نیست که مجموع بارش سالانه کشور رشد چشمگیری داشته است، بلکه یک حجم مشخص و سنگین از آب در یک نقطه جغرافیایی متمرکز می‌بارد که دقیقاً همین تمرکز ناگهانی، عامل بروز حادثه، خسارت و تهدید زیست انسانی می‌شود. بنابراین ساختار مدیریت بحران کشور باید سیستم خود را بر اساس پذیرش و مقابله با چنین ماهیت بارشی تنظیم کند.»

کالبدشکافی بارندگی‌های خوزستان
خدابخشی در پاسخ به این پرسش که آیا محدوده وقوع این حوادث در استان‌ها قابل پیش‌بینی بود، با ذکر جزئیات اقلیمی خوزستان توضیح داد: «بله، به صورت منطقه‌ای کاملاً مشخص بود. برای نمونه در خصوص استان خوزستان صراحتاً اعلام شده بود توده هوایی که از غرب وارد کشور می‌شود، همزمان با جذب رطوبت فراوان از سمت خلیج‌فارس همراه خواهد بود. بر اساس پیش‌بینی‌ها، این جریانات مرطوب در شمال استان خوزستان با جبهه هوای غربی برخورد می‌کرد و موجب تشدید بارش‌ها می‌شد. بنابراین تمامی شهرهای واقع در شمال استان خوزستان باید در حالت آماده‌باش کامل قرار می‌گرفتند.»
وی به حوضه‌های آبریز درگیر و وضعیت کانون‌های جمعیتی اشاره کرد: «این پدیده در خوزستان دقیقاً رخ داد؛ هم در کانون‌های شهری نظیر دزفول و هم در مناطقی که تمرکز سکونتگاهی ندارند، مانند حوضه «رودخانه زال» که از استان لرستان سرچشمه می‌گیرد و در بالادست طغیان کرد. اگرچه در حاشیه رودخانه زال تمرکز جمعیتی بالایی وجود ندارد، اما دزفول در پایین‌دست آن قرار دارد و فاصله زیادی با این حوضه ندارد و تحت تأثیر قرار گرفت. همچنین در شمال‌شرق استان خوزستان، در ایذه نیز همین تشدید بارش اتفاق افتاد.»

چرا غرب خوزستان بحرانی نشد، اما شمال آن غافلگیر شد؟
این کارشناس محیط‌زیست در تشریح تفاوت الگوی بارش میان غرب و شمال خوزستان تصریح کرد: «در مناطق غربی استان خوزستان، میزان بارش‌ها حدود ۳۰ الی ۳۴ میلی‌متر پیش‌بینی شده بود که در محدوده نرم پذیرش و ظرفیت زیرساخت‌های شهری بود و مشکل حادی ایجاد نکرد. اما آنچه شرایط را در شمال و شمال‌شرق استان بحرانی کرد، تزریق غیرمنتظره و ناگهانی رطوبت خلیج‌فارس به این توده بود که پدیده بارش را در شهرهای شمالی استان بشدت تشدید کرد و رواناب‌های سنگینی را به راه انداخت.»
 
تثبیت پدیده سیل و خشکسالی همزمان
خدابخشی، با تأکید بر لزوم پرهیز از ساده‌انگاری در مواجهه با آمارهای هواشناسی، به تحلیل دقیق چشم‌انداز بارندگی‌های پاییز، رفتار رودخانه‌های جوی و پیامدهای آن بر منابع آب کشور پرداخت و گفت: «بر اساس آخرین مدل‌ها و پیش‌بینی‌های اقلیمی، ما در پاییز امسال با حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش بارش نسبت به شرایط نرمال روبه‌رو خواهیم بود. شاید در نگاه اول، رقم ۳۰ تا ۴۰ درصد از نظر حجم تجمعی و سرجمع بارش‌های سالانه مقدار بسیار بزرگی به نظر نرسد و پراکندگی زمانی متفاوتی هم داشته باشد، اما اهمیت و حساسیت فوق‌العاده این پدیده در جای دیگری نهفته است: نقش جت‌استریم‌ها و شکل‌گیری رودخانه‌های جوی.»
این کارشناس محیط‌زیست در تشریح رفتار فیزیکی سامانه‌ها از منظر مدیریت ریسک افزود: «وقتی این رودخانه‌های جوی تحت تأثیر پدیده سوپرال‌نینو شکل می‌گیرند، ویژگی اصلی آنها تشدید بارش‌های نقطه‌ای فوق‌العاده شدیداست. از دیدگاه مدیریت ریسک و مدیریت بحران، خطر اصلی دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد؛ یعنی شاید مجموع بارندگی پاییز در کل کشور عدد خارق‌العاده‌ای نباشد، اما تخلیه ناگهانی و پرحجم آب در یک نقطه جغرافیایی مشخص، مستقیماً عامل تخریب، بروز خسارت‌های سنگین شهری و آسیب به زیرساخت‌ها خواهد شد.»
خدابخشی با هشدار نسبت به این باور غلط که باران‌های اخیر به معنای پایان بحران آب است، تصریح کرد: «باید این هشدار جدی را مکرراً یادآوری کنیم که این بارندگی‌ها که عمدتاً در حوضه زاگرس و نوار شمالی کشور فعال خواهند بود، به هیچ عنوان قرار نیست مشکل کمبود منابع آب و خشکسالی انباشته کشور را برطرف کنند. این وضعیت دقیقاً منطبق بر نتایج پژوهش‌ها و مطالعات معتبری است که در دانشگاه‌های مختلف، بویژه دانشگاه خوارزمی در حدود ۱۰ تا ۱۲ سال پیش انجام و نتایج آن منتشر شد. خروجی آن مطالعات نشان می‌داد در پی تغییرات اقلیمی، سرجمع بارش‌های سالانه ما به طور کلی کم خواهد بود، اما تمرکز زمانی بارش‌ها بشدت افزایش پیدا می‌کند؛ امری که نظریه و واقعیت «سیل و خشکسالی همزمان» را در کشور رقم می‌زند.»
وی پیرامون همجواری دو پدیده متضاد اقلیمی در نقشه ایران توضیح داد: «امیدواریم تبعات منفی این پدیده به حداقل برسد، اما از نظر علمی بسیار محتمل است که ما در برخی از مناطق کشور ترسالی و پربارشی رگباری داشته باشیم، اما در بخش‌های دیگر، خشکسالی با همان شدت پیشین ادامه پیدا کند؛ چرا که سازوکار و نحوه شکل‌گیری این توده‌های هوا اساساً چنین رفتاری را دیکته می‌کند.»
 
ترسالی در زاگرس
خشکسالی در فلات مرکزی
این پژوهشگر مدیریت منابع آب با ترسیم نقشه پهنه‌بندی اثرات این سامانه گفت: «بر اساس الگوهای اقلیمی، گستره پربارشی عمدتاً شامل تمام کمربند و حوضه رشته‌کوه‌های زاگرس (که از شمال‌غرب و غرب تا امتداد زاگرس جنوبی کشیده می‌شود) و حاشیه نوار شمالی کشور خواهد بود. اما نکته بسیار مهم این است که برای مرکز کشور، اثرات پدیده ال‌نینو به صورت پربارشی یا ترسالی فراتر از نرمال اصلاً پیش‌بینی نشده است و فلات مرکزی همچنان زیر سایه کم‌بارشی و تنش آبی باقی خواهد ماند.»

مهندسی ریسک
 خدابخشی، در پاسخ به این پرسش که علاوه بر شهرداری‌ها، کدام نهادها و ارگان‌ها در پیشگیری و مدیریت سیلاب مسئولیت مستقیم دارند، به نقش حاکمیتی فرمانداری‌ها و وزارت کشور اشاره کرد و گفت: «در ساختار مدیریت بحران کشور، وظایف کاملاً مشخص است؛ شهرداری‌ها در محدوده قانونی و حریم شهرها مسئول هستند، اما در خارج از شهرها و گستره حوضه‌های آبریز پیرامونی، این فرمانداری‌ها هستند که به عنوان نماینده عالی وزارت کشور مسئولیت مستقیم دارند. فرمانداری‌ها موظفند سیل‌بندهای خارج از حریم شهری را تحکیم و مرمت کنند، در صورت نیاز سازه‌های مهار و انحراف جدید احداث نمایند و طرح‌های هدایت و انحراف سیلاب را پیش از وقوع بحران به مرحله اجرا برسانند.»
این پژوهشگر منابع آب با تشریح یک راهبرد کلیدی و استاندارد در هیدرولوژی بحران افزود: «یکی از اقدامات مهم در مهندسی سیلاب، انحراف و پخش هدفمند سیلاب در دشت است. در برخی از نقاط، سیل‌بندها برای محافظت از مزارع و زمین‌های کشاورزی احداث شده‌اند؛ اما زمانی که حجم رواناب از حد بحرانی فراتر می‌رود، از دیدگاه مدیریت ریسک و به شرط عدم تهدید جان انسان‌ها، اتفاقاً در بعضی از مناطق باید این سیل‌بندها شکسته یا برداشته شوند.»
وی در تبیین چرایی این تصمیم دشوار مدیریتی تصریح کرد: «با شکستن یا باز کردن آگاهانه این سیل‌بندها، جریان طغیانی آب به درون پهنه‌های دشت پخش می‌شود. گرچه این اقدام ممکن است خسارات مالی و محدودی به بخش کشاورزی وارد کند، اما یک فایده استراتژیک دارد: ظرفیت تسکین رودخانه را بالا می‌برد و شهرها و روستاها را از طغیان‌های مرگبار رودخانه‌ای و ویرانی سکونتگاه‌های انسانی مصون نگه می‌دارد. مدیریت بحران باید شجاعت و آمادگی اجرای چنین تصمیمات مهندسی‌شده‌ای را در لحظات حساس داشته باشد.»
 
فرصت‌سوزی در تغذیه آبخوان‌ها
خدابخشی در ادامه تبیین راهبردهای مهار سیلاب و هدایت آب به پهنه‌های کم‌خطر دشت افزود: «هدف از انحراف و پخش جریان‌های طغیانی رودخانه‌ها این است که آب به سمت مناطقی با کمترین ریسک انسانی هدایت شود تا انرژی سیلاب در دشت فروکش کند. مدیریت اجرایی این تصمیمات مستقیماً بر عهده مدیریت بحران، فرمانداری‌ها و بخشداری‌های هر منطقه است اما از آنجا که داده‌های دقیق هیدرومتری و اطلاعات بستر رودخانه‌ها در اختیار وزارت نیرو و شرکت‌های آب منطقه‌ای قرار دارد، این عملیات نیازمند هماهنگی بی‌درنگ با بخش مهندسی رودخانه‌ها در آب منطقه‌ای‌هاست تا با تکیه بر اطلاعات هیدرولوژیکی و دبی سیلابی، تصمیمات فنی درست اتخاذ شود. در سطح کلان نیز باید یک پیوند و هماهنگی برخط میان سازمان هواشناسی، وزارت نیرو و وزارت کشور در سراسر کشور برقرار باشد.» این کارشناس برجسته محیط‌زیست در پاسخ به این پرسش که با توجه به عدم رفع خشکسالی با این بارش‌ها، تا چه میزان امکان برنامه‌ریزی برای نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی وجود داشته است، تصریح کرد: «در مناطقی که پتانسیل هیدروژئولوژیکی لازم برای آبخوان‌داری فراهم بود، می‌شد از ماه‌ها قبل با اتکا به مشارکت مردمی، طرح‌های گسترده آبخیزداری را عملیاتی کرد؛ اقداماتی نظیر: طرح‌های بیولوژیک از طریق کاشت گونه‌های مناسب و درختان مثمر سازگار، ایجاد موانع و بندهای اصلاحی در اراضی شیب‌دار برای شکستن سرعت رواناب و جلوگیری از فرسایش شدید خاک. با چنین تدابیری امکان مهار بخش قابل توجهی از این افزایش ۳۰ تا ۴۰ درصدی بارش‌ها و تغذیه مصنوعی سفره‌های آب زیرزمینی کاملاً وجود داشت.»
خدابخشی با ابراز تأسف از تداوم نگاه مقطعی و انفعالی در ساختار مدیریت آب و خاک کشور گفت: «متأسفانه در پهنه‌های مستعد کشور که امکان اجرای روش‌های متنوع آبخوان‌داری وجود دارد، همچنان شاهد بی‌توجهی ساختاری هستیم و این دست اقدامات پیشگیرانه به اجرا درنیامده است. از نظر فنی و علمی، این ظرفیت وجود داشت که سیلاب‌های ناشی از پدیده ال‌نینو مدیریت و به درون زمین هدایت شوند، اما تا به امروز این اتفاق رخ نداده است. با توجه به تنگناهای مالی و اولویت‌های موجود، گمان نمی‌کنم تأمین اعتبار برای طرح‌های آبخوان‌داری حتی در این شرایط نیز در زمره برنامه‌های فوری و ضربتی کشور قرار گیرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد باز هم بخش عمده‌ای از این رواناب‌ها بدون تغذیه سفره‌ها، یا با تخریب شسته شده و هدر می‌روند یا به سرعت از دسترس خارج خواهند شد.»