شقایق الیفرا؛ خشخاشی که تریاک نمی‌دهد
در ماه‌های اخیر، همزمان با انتشار خبرهایی درباره تأمین مواد اولیه داروهای مخدر پایه از طریق کشت داخلی، یک سوءتفاهم جدی شکل گرفت: آیا ایران بار دیگر اجازه کشت خشخاش را صادر کرده است؟ پاسخ رسمی دستگاه‌های مسئول روشن است: خیر. کشت خشخاش تریاک‌زا همچنان ممنوع است.
ریشه این سوءتفاهم به استفاده از واژه‌هایی مانند «کشت شقایق»، «کشت خشخاش برای دارو» و «تأمین مواد اولیه مورفین» در اظهارات برخی مسئولان و رسانه‌ها بازمی‌گردد. در حالی که آنچه برای تولید مواد اولیه دارویی مورد بحث قرار گرفته، «شقایق الیفرا» است و نه خشخاش معمولی که از شیره کپسول آن تریاک به دست می‌آید. محمد ترحمی، مدیرکل دفتر حقوقی و امور مجلس ستاد مبارزه با مواد مخدر، با تأکید بر همین تفاوت گفته است: «کشت خشخاش طبق قانون مطلقاً ممنوع است» و قانونی شدن کشت خشخاش اصلاً مطرح نیست. او توضیح داده، گیاهی که برای تأمین نیازهای دارویی مطرح شده، «پاپاور سامنیفروم الیفرا» است که قابلیت تیغ‌زنی و استحصال شیرابه به عنوان تریاک را ندارد و آلکالوئیدهای مورد نیاز دارویی آن باید در کارخانه استخراج شود.
رئیس سازمان غذا و دارو نیز پیش‌تر بر همین موضوع تأکید کرده است. مهدی پیرصالحی گفته بود بحث مطرح‌شده «کشت خشخاش» نیست، بلکه کشت شقایق الیفرا و شقایق ایرانی برای استخراج مواد دارویی مانند مورفین و کدئین در کارخانه‌های داروسازی است؛ گیاهانی که امکان «تیغ‌زدن و برداشت تریاک» ندارند.
تشبیه ظاهری و تفاوت در مسیر تولید
خشخاش تریاک‌زا، همان گیاهی است که از کپسول آن با تیغ‌زنی و خراش ایجادشده، شیره‌ای خارج می‌شود که ماده اولیه تریاک است. در این ماده مجموعه‌ای از آلکالوئیدها مانند مورفین و کدئین طبیعی و ترکیبات دیگری وجود دارد که بخشی از آنها قابلیت سوءاستفاده و مصرف اعتیادآور دارند.
فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، درباره این تفاوت توضیح داده است که در گونه تریاک‌زا، با تیغ‌زدن گرز گیاه ماده‌ای صمغی خارج می‌شود که همان تریاک است؛ اما در گونه الیفرا، حتی با تیغ‌زدن کپسول، چنین شیره‌ای برای استحصال تریاک به دست نمی‌آید. در خشخاش تریاک‌زا، ماده اولیه قابل استحصال در مزرعه قرار دارد و همین ویژگی امکان سوءاستفاده را ایجاد می‌کند. اما در الیفرا، محصول باید برداشت و به کارخانه منتقل شود و ترکیبات مورد نیاز از طریق فرآیندهای صنعتی و با فناوری مشخص استخراج شود.
اختراعی تأکید کرده است که در این گونه، ماده مورد نظر به صورت قابل استحصال برای مصرف‌کننده یا کشاورز وجود ندارد و استخراج آن به تجهیزات صنعتی و فرآیندهای تخصصی نیاز دارد. به همین دلیل است که ستاد مبارزه با مواد مخدر بر «کشت کنترل‌شده» این گیاه تأکید می‌کند.
محمد زارعی، قائم‌مقام دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، توضیح داده است که ایران طی دهه‌های گذشته بخش مهمی از مواد اولیه مورد نیاز برخی داروهای مخدر پایه را از مواد مخدر مکشوفه تأمین می‌کرد. اما با تغییر شرایط افغانستان و کاهش کشت و ترانزیت تریاک، میزان کشفیات نیز کاهش یافته و در نتیجه تأمین مواد اولیه دارویی با مشکل مواجه شده است.
از این منظر، مسأله شقایق الیفرا ارتباطی با آزادسازی مصرف یا تولید تریاک ندارد؛ بلکه به دنبال ایجاد یک منبع کنترل‌شده برای تأمین مواد اولیه صنعت داروسازی است.
در بهمن ۱۴۰۴ نیز ستاد مبارزه با مواد مخدر از تصویب کشت کنترل‌شده شقایق الیفرا برای تأمین نیاز داخلی مواد مخدر دارویی مورد استفاده در بیمارستان‌ها، اتاق‌های عمل و مراکز درمانی خبر داد.
محمد زارعی نیز درباره همین سوءبرداشت گفته است که تصور آزاد شدن کشت مواد مخدر، «انحراف برداشتی» از تصمیم مربوط به شقایق الیفراست و تأکید کرده که کشت این گونه صنعتی با خشخاش تریاک‌زا و شیوه تیغ‌زنی و شیره‌گیری تفاوت دارد.
ستاد مبارزه با مواد مخدر همچنین تأکید کرده که محصول حاصل از این کشت باید در مسیر مشخص و تحت نظارت قرار گیرد و به کارخانه منتقل شود. بنابراین موضوع، آزاد شدن کشت برای کشاورزان به شکل عادی و بدون نظارت نیست.
