کرج - استان البرز از اولین آزمون مدیریت بارش‌ها در پاییز نمره قبولی نگرفت. بارانی که عصر شنبه هفته جاری در ارتفاعات البرز بارید و به شکل سیلاب در خیابان‌ها و کوچه‌های شیب‌دار عظیمیه، باغستان و دامنه‌های سراسرمسکونی ارتفاعات شهرستان کرج سرازیر شد، همه‌گونه چالش‌هایی آفرید؛ از شناور شدن خودروها در سیل گرفته تا راهبندان، اختلال در ترافیک شهری و تهدید جانی شهروندان که اگر امدادرسانی به‌موقع انجام نمی‌شد، شاید جان خود را از دست می‌دادند. البته این امدادرسانی‌ها از نقاط قوت مدیریت بحران بوده است.
 این بارش اگرچه از نظر میزان بارندگی در بسیاری از نقاط استان رکوردشکن نبود، اما ترکیب بارش تندری، شیب تند ارتفاعات، حجم روان‌آب و انباشت رسوبات و مصالح در بالادست، بار دیگر نشان داد که مسأله البرز فقط «کمبود بارش» نیست؛ بلکه چگونگی هدایت و مهار آبی است که در مدت کوتاهی از کوه به شهر می‌رسد.  عصر شنبه ابرهای باران‌زا با سرعت آسمان البرز را پوشاندند و رگبارهای شدید همراه با رعدوبرق، روان‌آب‌هایی را از ارتفاعات به سوی مناطق شهری روانه کردند. در عظیمیه، آب و گل‌ولای از دامنه کوه نورالشهدا پایین آمد و به معابر شهری رسید. جریان آب آن‌قدر قدرت داشت که چند خودروی پارک‌شده را جابه‌جا کرد و حجم قابل توجهی شن، ماسه، سنگ و رسوبات را به خیابان‌ها کشاند. تصاویر منتشرشده از این مناطق، خودروها و موتورسیکلت‌هایی را نشان می‌داد که در میان جریان آب و گل‌ولای گرفتار شده بودند.
 محمدرضا فلاح‌نژاد، مدیرکل مدیریت بحران استانداری البرز، درباره ابعاد حادثه اعلام کرد: «آبگرفتگی در بخش‌هایی از غرب و شمال کرج، برخی روستاهای محور کندوان و مناطقی مانند اسماعیل‌آباد، شورقلعه و چهارباغ رخ داده است.» به گفته او، بارندگی در ساعت 17 و 30 دقیقه عصر در کرج ۶.۳ میلی‌متر، در طالقان ۱۶ میلی‌متر، ناریان ۱۷.۳ میلی‌متر، دیزین ۱۹.۱ میلی‌متر، ایگان ۱۸.۷ میلی‌متر و شهرستانک ۱۳.۵ میلی‌متر ثبت شده بود.
 این اعداد شاید در نگاه اول چندان بزرگ به نظر نرسند، اما مسأله سیلاب در البرز همیشه با مجموع بارش سنجیده نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، شدت بارش در بازه زمانی کوتاه، وضعیت حوضه آبخیز، شیب زمین، ظرفیت مسیرهای انتقال آب و میزان رسوب و مصالحی است که همراه روان‌آب وارد شهر می‌شود.
وقتی آب از کوه به شهر می‌رسد
 کرج کلانشهری است که در دامنه‌های جنوبی البرز رشد کرده و بخش‌هایی از ساخت‌وسازهای شهری تا مرز ارتفاعات و مسیرهای طبیعی روان‌آب پیش رفته است. در چنین شرایطی، هر بارش تندری می‌تواند فاصله میان «باران» و «سیلاب شهری» را بسیار کوتاه کند.  در عظیمیه، آب و رسوبات از ارتفاعات نورالشهدا به سمت پایین حرکت کردند. در باغستان نیز وضعیت پیچیده‌تر بود. سرریز یک آبگیر کوچک و شکستن سدبند پایینی آن، پنج کارگر آبخیزداری را در محاصره سیلاب قرار داد. امدادگران هلال‌احمر به محل اعزام شدند و هر پنج نفر را نجات دادند. در ارتفاعات بیجی نیز ۱۱ کوهنورد گرفتار جریان سیلاب شدند و با تلاش نیروهای امدادی به پایین‌دست منتقل شدند.
 در جاده چالوس نیز ریزش و واریزه‌برداری در پنج نقطه شامل گوراب، وینه، پورکان، پیچ قطبی و محدوده رستوران میرزایی انجام شد و مسیر پس از پاکسازی به وضعیت عادی بازگشت.
 اینکه در نهایت حادثه بدون تلفات جانی پایان یافت، البته حاصل عملکرد نیروهای امدادی نیز بود. اما مدیریت بحران فقط زمانی آغاز نمی‌شود که آب وارد خیابان شده و شهروندان گرفتار شده‌اند. بخش مهم‌تر مدیریت بحران باید پیش از بارش اتفاق بیفتد، همان جایی که باید مسیر آب باز باشد، سدبندها پایدار باشند، رسوبات تخلیه شده باشند و نقاط پرخطر از پیش شناسایی و ایمن‌سازی شده باشند.

هشدار داده شده بود
چهارم مهرماه، تنها یک هفته پیش از این حادثه، فرماندار ویژه کرج به همراه مسئولان منابع طبیعی و شهرداران مناطق از حوزه‌های آبخیز بالادست شهر از جمله دره وسیه، آتشگاه، محمودآباد و عظیمیه بازدید کرده و بر رفع نقاط حادثه‌خیز و تکمیل اقدامات پیشگیرانه تأکید کرده بود. هدف این بازدید نیز بررسی سازه‌های آبخیزداری و کاهش خطر سیلاب عنوان شده بود. دو روز بعد نیز مدیرکل مدیریت بحران استانداری البرز اعلام کرد، آمادگی برای فصل بارش از ماه‌های گذشته دنبال شده، جلسات برگزار و برنامه‌های راهبردی به دستگاه‌های مسئول ابلاغ شده است. تا آن زمان پنج فرماندار از هفت فرماندار استان نیز جلسات ستاد پیشگیری، هماهنگی و فرماندهی عملیات پاسخ به بحران را تشکیل داده بودند.
حتی پیش از بارش شنبه، هواشناسی نسبت به فعالیت سامانه تندری و رگباری، رعدوبرق، احتمال آبگرفتگی معابر و بالا آمدن سطح آب رودخانه‌ها هشدار داده بود. بنابراین مسأله اصلی، فقدان هشدار نبود. هشدار وجود داشت، بازدید هم انجام شده بود، جلسه و ابلاغ برنامه نیز صورت گرفته بود. آنچه اکنون باید درباره آن پرسید، فاصله میان این هشدارها و میزان آمادگی واقعی زیرساخت‌هاست.

فقط پنج شهر، طرح مطالعات سیلاب دارند
یکی از تازه‌ترین اظهارات مدیرکل مدیریت بحران البرز، شاید مهم‌ترین سرنخ برای پاسخ به همین پرسش باشد. فلاح‌نژاد چند روز پیش از وقوع سیلاب اعلام کرده بود که از مجموع ۱۸ شهر استان البرز، تنها 5 شهر دارای طرح مطالعات سیلاب هستند. او اجرای طرح‌های آبخیزداری را یکی از مباحث مهم این مطالعات دانسته بود.
این یعنی برای ۱۳ شهر استان، هنوز مطالعات جامع سیلاب به نقطه‌ای نرسیده که بتوان بر اساس آن همه مسیرهای ورود روان‌آب، نقاط پرخطر، ظرفیت شبکه دفع آب و سازه‌های مورد نیاز را با یک نقشه مشخص مدیریت کرد.
این مسأله در استانی مانند البرز اهمیت بیشتری دارد، استانی کوچک اما متراکم که در فاصله‌ای کوتاه از ارتفاعات تا مناطق شهری، جمعیت زیادی را در خود جای داده است. در چنین شرایطی، بارش شدید الزاماً به معنای بحران نیست؛ نبودن ظرفیت کافی برای مدیریت روان‌آب است که بارش را به بحران تبدیل می‌کند.

بــــرش

البرز نباید منتظر بارش بعدی بماند

حادثه شنبه را می‌توان یک هشدار زودهنگام برای ادامه پاییز دانست. بارش اولین سامانه پاییزی، ضعف‌هایی را آشکار کرد که اگر در بارش‌های بعدی با حجم یا شدت بیشتری تکرار شوند، می‌توانند خسارت‌های سنگین‌تری ایجاد کنند. مسئول روابط‌عمومی شرکت آب منطقه‌ای البرز نیز با توجه به تداوم سامانه بارشی از مردم خواسته بود از ورود به حریم رودخانه‌های کرج، طالقان، برغان، کردان و رودخانه‌های فصلی استان خودداری کنند و نسبت به احتمال بالا آمدن آب هشدار داده بود. اما مسئولیت پیشگیری فقط بر عهده مردم نیست.
پاکسازی مسیرهای طبیعی آب، لایروبی نقاط مستعد انسداد، بررسی سدبندها و آبگیرها، تثبیت دامنه‌ها، اجرای سازه‌های آبخیزداری، کنترل ساخت‌وساز در مسیر روان‌آب‌ها و تکمیل مطالعات سیلاب شهرها باید پیش از رسیدن سامانه بارشی بعدی انجام شود. از سوی دیگر، تجربه اخیر نشان داد که هماهنگی میان مدیریت بحران، شهرداری، منابع طبیعی، آب منطقه‌ای، راهداری، هلال‌احمر و دستگاه‌های خدمات‌رسان اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد. در حادثه شنبه، سرعت ورود نیروهای امدادی مانع از تبدیل چند موقعیت خطرناک به حادثه‌ای مرگبار شد؛ اما نمی‌توان همیشه روی آخرین حلقه زنجیره یعنی امدادرسانی حساب کرد. مدیریت بحران واقعی، بحرانی را که می‌توان پیش‌بینی و پیشگیری کرد، به امدادرسانی دقیقه نود نمی‌رساند.