هفت سال از زمانی که آباده عنوان «شهر جهانی منبت» را از شورای جهانی صنایع‌دستی گرفت، می‌گذرد؛ عنوانی که قرار بود به دیده‌شدن بیشتر این شهر در نقشه صنایع‌دستی جهان کمک کند.
 در آباده، چوب فقط ماده اولیه یک محصول هنری نیست؛ برای هزاران نفر، بخشی از زندگی و معیشت است؛ هنری که سال‌ها در کارگاه‌های کوچک و خانه‌ها ادامه پیدا کرده و نسل به نسل منتقل شده است.
اکنون باید پرسید: این عنوان جهانی چقدر توانسته به بازار، درآمد و اشتغال تبدیل شود؟
آباده فقط به یک هنر قدیمی تکیه ندارد. این شهر استادکاران باتجربه، کارگاه‌های متعدد، سابقه تاریخی، محصولات متنوع و امکان پیوند منبت با گردشگری را در اختیار دارد، اما چالش اصلی شاید جای دیگری باشد؛ اینکه چگونه این مجموعه ظرفیت‌ها به یک زنجیره اقتصادی تبدیل شود.

منبتی که امضای آباده را دارد
منبت آباده در میان شیوه‌های مختلف منبت ایرانی ویژگی‌های خاص خود را دارد. هنرمند با ابزارهای ظریف و قلم‌های مخصوص، نقش را روی چوب ایجاد می‌کند و در آثار نفیس از چوب‌هایی مانند گردو، شمشاد و عناب استفاده می‌شود.
ظرافت برخی از این آثار آنقدر زیاد است که در توصیف سنتی، برای نشان دادن دشواری کار از تعبیر «سوزن در چشم فرو بردن» استفاده می‌شود.
اما ارزش منبت آباده فقط در دشواری ساخت آن نیست. این هنر در طول زمان توانسته برای خود سبک و هویتی ایجاد کند تا جایی که نام برخی استادان این شهر، از جمله احمد امامی، با تاریخ منبت ایران گره خورده است. به همین دلیل است که منبت در آباده بیشتر از یک صنعت دستی، بخشی از هویت محلی شهر است.

زنجیره 5 هزار نفری منبت
یکی از مهم‌ترین دارایی‌های آباده، نیروی انسانی آن است. در زمان ثبت جهانی این شهر، اداره‌کل میراث فرهنگی فارس از فعالیت حدود ۱۵۰ کارگاه منبت خانگی و تجاری و بیش از پنج هزار هنرمند منبت‌کار در شهرستان خبر داده بود.
این آمار البته لزوماً به معنای پنج هزار شغل تمام‌وقت نیست. میان هنرمند فعال، دارنده مجوز، شاغل خانگی و فردی که به صورت تمام‌وقت از منبت درآمد دارد، تفاوت وجود دارد.
اما حتی با در نظر گرفتن این تفاوت‌ها، عدد پنج هزار نفر نشان می‌دهد که منبت در آباده یک فعالیت حاشیه‌ای نیست.
بخشی از این فعالیت‌ها در خانه‌ها انجام می‌شود و همین ویژگی می‌تواند برای زنان و جوانانی که امکان دسترسی به مشاغل صنعتی یا سرمایه‌گذاری‌های بزرگ را ندارند، اهمیت داشته باشد.
در مرکز شهر نیز تیمچه صرافیان، با ۱۶ حجره، یکی از مکان‌هایی است که صنایع‌دستی آباده در آن عرضه می‌شود.
البته این رقم را نباید الزاماً معادل تعداد شاغلان تمام‌وقت امروز دانست؛ زیرا میان «دارنده مجوز»، «هنرمند فعال»، «شاغل خانگی» و «شاغل تمام‌وقت» تفاوت وجود دارد. با این حال، همین آمار نشان‌دهنده عمق نفوذ این هنر در اقتصاد خانوارهای آباده‌ای است.
همچنین یکی از ظرفیت‌های مهم این هنر، امکان مشارکت زنان است. بسیاری از فعالیت‌های منبت در قالب کارگاه‌های خانگی انجام می‌شود و همین موضوع می‌تواند برای زنان، جوانان و افرادی که امکان ورود به مشاغل صنعتی بزرگ را ندارند، فرصت درآمدزایی ایجاد کند.
آنچه آباده را از بسیاری از مناطق دارای صنایع‌دستی متمایز می‌کند، ترکیب چند مزیت در کنار یکدیگر است؛ سابقه تاریخی، مهارت استادکاران، سبک مشخص، نیروی انسانی، عنوان جهانی و قابلیت پیوند با گردشگری.
این شهر هم‌اکنون دارای ۱۷ نشان ملی مرغوبیت صنایع‌دستی و پنج نشان زرین جشنواره فجر در رشته منبت است. از سوی دیگر، آثار منبت آباده در برخی مجموعه‌های موزه‌ای خارج از کشور نیز معرفی شده‌اند. کاربرد این هنر نیز از اشیای کوچک و تزئینی فراتر رفته و در ساخت مبلمان، در و پنجره و عناصر دکوراسیون داخلی قابل استفاده است.
این تنوع کاربرد، یک مزیت اقتصادی مهم محسوب می‌شود؛ زیرا منبت می‌تواند همزمان بازار سوغات و صنایع‌دستی، بازار محصولات لوکس، بازار دکوراسیون داخلی و بازار آثار هنری را هدف قرار دهد.

فروختن سخت‌تر شده است
با وجود توان تولید و نیروی انسانی، یکی از چالش‌های اصلی منبت آباده همچنان بازار فروش است. تولید یک اثر هنری زمانی می‌تواند به اشتغال پایدار منجر شود که بازار مطمئنی برای آن وجود داشته باشد.
در گذشته بخش مهمی از فروش به گردشگران و بازارهای سنتی وابسته بوده است؛ اما امروز بازار منبت می‌تواند بسیار گسترده‌تر باشد. فروش اینترنتی، شبکه‌های اجتماعی، نمایشگاه‌های تخصصی، فروشگاه‌های صنایع‌دستی، طراحی محصولات سفارشی و صادرات می‌توانند مشتریان تازه‌ای برای این هنر ایجاد کنند.
در واقع، مسأله امروز آباده تنها «چگونه تولید کردن» نیست؛ بلکه چگونه فروختن و چگونه ارزش واقعی هنر استادکار را به درآمد تبدیل کردن است.
برای نمونه، حضور اخیر هنرمندان آباده در نمایشگاه بین‌المللی شیراز و عرضه منبت در قالب جشنواره «کاروانسرای نو» نشان داد که نمایش مستقیم محصولات می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های این شهر در خارج از آباده کمک کند.
تازه‌ترین اظهارنظر مسئولان وزارت میراث فرهنگی نشان می‌دهد که نگاه به آینده منبت آباده نیز در حال تغییر است.
برزین ضرغامی، معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جریان بازدید از موزه تخصصی منبت آباده، منبت را «نشان و شناسنامه شهر آباده» دانست و گفت این هنر باید از محیط‌های محلی فراتر برود و در سطح جهانی معرفی شود.
او ثبت جهانی منبت را «تنها آغاز راه» دانست و بر ضرورت اجرای برنامه‌های عملیاتی برای فعال کردن ظرفیت‌های این هنر تأکید کرد. ضرغامی همچنین چهار محور «کاربردی کردن هنر، تلفیق تخصص‌ها، رویدادآفرینی و بازاریابی و آموزش و تکثیر» را از محورهای توسعه منبت عنوان کرد.
به گفته معاون صنایع‌دستی کشور، منبت نباید تنها در موزه‌ها یا آثار تزئینی سنتی باقی بماند، بلکه باید با خلاقیت وارد زندگی روزمره مردم شود و طراحان صنعتی و متخصصان طراحی نیز در کنار هنرمندان قرار گیرند. او همچنین آباده را دارای ظرفیت میزبانی جشنواره‌ها و رویدادهای ملی و حتی بین‌المللی منبت دانست.
این نگاه می‌تواند نقطه مهمی برای آینده منبت آباده باشد؛ زیرا اگر طراحی صنعتی، فناوری و بازاریابی در کنار مهارت سنتی قرار گیرد، محصول منبت می‌تواند از قالب‌های سنتی خارج شده و بازارهای جدیدی پیدا کند.

پیوند منبت و گردشگری
اظهارات اخیر بهزاد مریدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس نیز از زاویه دیگری اهمیت دارد. او در جریان برنامه‌های اخیر گردشگری فارس اعلام کرد که در شهر جهانی منبت (آباده) یک مجتمع گردشگری و یک اقامتگاه سنتی افتتاح شده و تعداد اقامتگاه‌های آباده به ۲۰ مجموعه رسیده است. به گفته مریدی، طی یک سال گذشته ۱۱ اقامتگاه در این شهرستان احداث شده و به بهره‌برداری رسیده است. این اتفاق را می‌توان در کنار منبت قرار داد و از شکل‌گیری یک زنجیره جدید سخن گفت؛ زنجیره‌ای که در آن گردشگر برای دیدن منبت وارد آباده شود، از کارگاه بازدید کند، فرآیند تولید را ببیند، با استادکار گفت‌وگو کرده، در یک کارگاه آموزشی کوتاه شرکت و در نهایت محصولی را خریداری کند.
در چنین الگویی، درآمد حاصل از منبت فقط به فروش یک قطعه چوبی محدود نمی‌شود و هتل، اقامتگاه بومگردی، رستوران، حمل‌ونقل، فروشگاه، نمایشگاه و مراکز آموزشی نیز از رونق گردشگری منتفع خواهند شد.

برش

آیا منبت می‌تواند جوانان را جذب کند؟

پاسخ به این پرسش تا حد زیادی به نحوه مدیریت آینده این هنر بستگی دارد. منبت از آن دسته مشاغلی است که برای آغاز فعالیت به سرمایه‌ای در مقیاس صنایع بزرگ نیاز ندارد، اما برای تبدیل شدن به یک شغل پایدار نیازمند مهارت، بازار و طراحی مناسب است. به همین دلیل می‌تواند یکی از ظرفیت‌های اشتغال خرد و متوسط برای جوانان آباده باشد.
نکته مهم این است که نسل جدید نباید صرفاً به عنوان «شاگرد منبت‌کار» وارد این عرصه شود. یک جوان می‌تواند طراح محصول، مدیر برند، فروشنده اینترنتی، عکاس محصولات، صادرکننده یا فعال گردشگری صنایع‌دستی باشد.
از سوی دیگر، برنامه جدید توسعه هنرستان‌های مهارتی در فارس نیز بر پیوند آموزش با صنایع‌دستی بومی از جمله منبت آباده تأکید دارد. در این طرح، هدف، مهارت‌آموزی و فراهم کردن زمینه ورود دانش‌آموزان به بازار کار عنوان شده است. این موضوع اگر به صورت واقعی و با مشارکت استادکاران دنبال شود، می‌تواند یکی از راه‌های انتقال دانش سنتی به نسل جدید باشد؛ چرا که یکی از تهدیدهای صنایع‌دستی، گسست زنجیره انتقال مهارت میان نسل‌هاست. اکنون آباده یک عنوان ارزشمند جهانی در اختیار دارد، اما مرحله دشوارتر تازه آغاز شده است: تبدیل این عنوان به درآمد و اشتغال.
اگر آموزش سنتی با طراحی مدرن ترکیب شود، اگر محصولات جدید متناسب با سلیقه بازار طراحی شوند، اگر فروش اینترنتی و صادرات توسعه یابد و اگر گردشگری منبت شکل بگیرد، آباده می‌تواند از یک شهر تولیدکننده صنایع‌دستی به یک مقصد تخصصی گردشگری و اقتصاد خلاق تبدیل شود.
چشم‌انداز آینده را شاید بتوان در همان سخنان اخیر معاون صنایع‌دستی کشور خلاصه کرد؛ اینکه ثبت جهانی منبت پایان راه نیست، بلکه نقطه آغاز مسیری برای معرفی جهانی این هنر است.
آباده امروز سرمایه‌ای کم‌نظیر در اختیار دارد: هزاران نفر نیروی انسانی، استادکاران باتجربه، سابقه تاریخی، محصولات دارای هویت، عنوان شهر جهانی و ظرفیت گردشگری. اگر این سرمایه‌ها در یک زنجیره واحد از آموزش تا تولید، طراحی، بازاریابی، فروش، گردشگری و صادرات قرار گیرند، منبت می‌تواند از یک میراث فرهنگی ارزشمند به یکی از پایه‌های اقتصاد محلی تبدیل شود. در این صورت، شاید مهم‌ترین دستاورد «شهر جهانی منبت» نه فقط حفظ یک هنر کهن، بلکه فراهم شدن فرصتی برای این باشد که جوان آباده‌ای بتواند آینده شغلی خود را در همان هنری پیدا کند که نسل‌های پیش از او با دست‌هایشان ساخته و حفظ کرده‌اند.