بارش‌های پاییزی در خوزستان آغاز شد
نگرانی از ال‌نینو در قطب کشاورزی کشور
بارش‌های پاییزی در خوزستان آغاز شده و اولین سامانه بارشی سال زراعی جاری، بخش‌هایی از استان را تحت‌تأثیر قرار داده است؛ سامانه‌ای که بر اساس هشدارهای هواشناسی با رگبار، رعد و برق، وزش بادهای متوسط تا شدید، تندبادهای لحظه‌ای و احتمال ریزش تگرگ همراه خواهد بود. همزمانی آغاز فصل بارش با شرایط اقلیمی ناشی از پدیده ال‌نینو، ضرورت آماده‌باش بخش کشاورزی استان را بیش از گذشته برجسته کرده است.
مدیرکل هواشناسی خوزستان با اشاره به ورود این سامانه بارشی گفته است: «ورود و فعالیت اولین سامانه بارشی سال زراعی تا اوایل وقت دوشنبه سبب رگبار و رعد و برق و وزش باد متوسط شد.» محمد سبزه‌زاری همچنین از افزایش رطوبت در بخش‌هایی از استان و کاهش دمای هوا خبر داد. شرایطی که نشان می‌دهد خوزستان وارد مرحله‌ای متفاوت از وضعیت جوی ماه‌های گرم سال شده و کشاورزان باید خود را برای تغییرات سریع‌تر آب‌وهوایی آماده کنند.
خوزستان از یک سو یکی از مهم‌ترین قطب‌های کشاورزی کشور و ستون‌های امنیت غذایی ایران است و از سوی دیگر طی سال‌های اخیر با خشکسالی، کاهش منابع آب و پیامدهای تغییر اقلیم دست و پنجه نرم کرده است. بنابراین در نگاه اول، افزایش بارندگی می‌تواند برای استانی که با تنش آبی مواجه است، خبری امیدوارکننده باشد؛ اما مسأله برای کشاورزان تنها میزان بارش نیست، بلکه زمان، شدت، تداوم و نحوه توزیع بارندگی است.
بارش‌های پاییزی اگر به شکل تدریجی و در بازه‌های مناسب اتفاق بیفتند، می‌توانند به افزایش رطوبت خاک، کاهش نیاز آبیاری، تغذیه منابع آب و بهبود شرایط کشت‌های پاییزه کمک کنند. اما اگر بارندگی‌ها در قالب رگبارهای سنگین و کوتاه‌مدت رخ دهند، معادله تغییر می‌کند. بارش شدید بلافاصله پس از کشت ممکن است موجب آب‌شستگی بذر، فرسایش خاک و ایجاد روان‌آب شود. در زمین‌هایی که زهکشی مناسبی ندارند نیز ماندگاری آب می‌تواند به خفگی ریشه و کاهش عملکرد محصول منجر شود. از سوی دیگر، بارش سنگین در زمان برداشت می‌تواند ورود ماشین‌آلات به زمین را دشوار کند و موجب تأخیر در برداشت، افزایش هزینه‌ها و کاهش کیفیت محصول شود. این نگرانی در خوزستان زمانی جدی‌تر می‌شود که شرایط بارشی استان را در کنار احتمال تأثیرگذاری ال‌نینو قرار دهیم. مطالعات اقلیم‌شناسی نشان می‌دهد غرب و جنوب‌غرب ایران، دامنه‌های زاگرس و استان‌هایی مانند خوزستان، بوشهر، فارس، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و بخش‌هایی از ایلام و لرستان می‌توانند در دوره‌های ال‌نینو تغییراتی در بارش نیمه سرد سال تجربه کنند.
البته ال‌نینو را نباید به معنای قطعی «بارش بیشتر» در همه مناطق و همه زمان‌ها دانست؛ مسأله اصلی تغییر در الگوی بارش و احتمال افزایش رخدادهای شدید است. برای کشاورزی، همین تغییر می‌تواند تعیین‌کننده باشد.
ال‌نینو و خاطره سیلاب ۱۳۹۸
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها برای خوزستان، تجربه سیلاب گسترده سال ۱۳۹۸ است؛ حادثه‌ای که خسارت‌های سنگینی به اراضی کشاورزی، زیرساخت‌ها و معیشت روستایی وارد کرد. امرالله کاظمی، مدیر بحران فرمانداری اهواز، با اشاره به احتمال تأثیر ال‌نینو بر شرایط جوی استان، درباره آسیب‌پذیری کشاورزان گفته است: «برای کشاورزی که سرمایه خود را با هزینه‌های سنگین و انتظار طولانی‌مدت به دست می‌آورد، یک حادثه طبیعی نظیر سیل، تگرگ یا سرمازدگی تنها یک ضرر اقتصادی نیست بلکه تهدیدی جدی برای معیشت خانواده‌های روستایی و استمرار تولید در منطقه محسوب می‌شود.» کاظمی همچنین با یادآوری پیامدهای سیلاب سال ۱۳۹۸، بر ضرورت جدی‌تر گرفتن اقدامات پیشگیرانه با توجه به پیش‌بینی فعالیت ال‌نینو تأکید کرده و نقش سازمان جهاد کشاورزی در کاهش خسارت‌های احتمالی را حیاتی دانسته است.
این هشدار اهمیت زیادی دارد، زیرا کشاورزی فقط یک فعالیت اقتصادی نیست و با اشتغال روستایی، درآمد خانوارها، صنایع غذایی، حمل‌ونقل و امنیت غذایی کشور ارتباط مستقیم دارد.
بارش سنگین روی زمین تشنه
یکی از تناقض‌های مهم پیش روی خوزستان این است که خشکسالی و سیلاب می‌توانند همزمان بخشی از یک مسأله واحد باشند.
پس از دوره‌های خشکسالی، خاک و پوشش گیاهی در برخی مناطق توان جذب سریع حجم بالای آب را ندارند. در چنین شرایطی، بارش شدید الزاماً به معنای نفوذ بیشتر آب به زمین نیست و بخشی از آن می‌تواند به روان‌آب تبدیل شود. از سوی دیگر، بارش‌های کوتاه و شدید ممکن است فرصت کافی برای نفوذ آب به عمق خاک ایجاد نکنند. بنابراین حتی اگر مجموع بارندگی افزایش پیدا کند، کشاورز لزوماً نمی‌تواند از تمام این آب بهره‌مند شود.
به همین دلیل، برای خوزستان مسأله تنها «چقدر باران می‌بارد» نیست؛ بلکه باید پرسید باران چه زمانی، با چه شدتی و در کجا می‌بارد و زیرساخت‌های کشاورزی تا چه اندازه برای مدیریت آن آماده‌اند؟
ضرورت خروج تجهیزات کشاورزی
از حریم رودخانه
نمونه‌ای از ضرورت آمادگی پیشگیرانه را می‌توان در هشدار اخیر درباره افزایش خروجی سد بالارود اندیمشک مشاهده کرد.
بر اساس اعلام مسئولان، خروجی سد بالارود از ساعت ۱۱ صبح شنبه یازدهم مهرماه تا سقف ۵۰ مترمکعب بر ثانیه افزایش یافت. اقدامی که برای مدیریت سیلاب ناشی از بارندگی‌های پیش‌بینی‌شده انجام شد.
در همین راستا، به کشاورزان و دامداران هشدار داده شد که ماشین‌آلات، ادوات و تجهیزات کشاورزی را از بستر و حریم رودخانه خارج کنند و دام و احشام را نیز به نقاط امن انتقال دهند.
این هشدار نشان می‌دهد که مدیریت مخاطرات بارش تنها به پیش‌بینی هواشناسی محدود نیست و باید به تصمیم عملی در میدان تبدیل شود. در صورت افزایش دبی رودخانه‌ها، باقی ماندن ماشین‌آلات و تجهیزات کشاورزی در حریم رودخانه می‌تواند سرمایه تولید را در معرض خطر قرار دهد؛ بنابراین اقدام پیشگیرانه چند ساعت پیش از وقوع حادثه، ممکن است از خسارتی بسیار بزرگ‌تر جلوگیری کند.
سپر بلای ال نینو
اهمیت آمادگی بخش کشاورزی در برابر بارش‌های شدید زمانی بیشتر مشخص می‌شود که جایگاه خوزستان در تولید محصولات کشاورزی کشور را در نظر بگیریم.
جواد سلطانی کاظمی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خوزستان گفته است این استان سالانه بیش از ۱۷میلیون تن انواع محصولات کشاورزی تولید می‌کند و در رتبه اول کشور قرار دارد. او همچنین با اشاره به سهم استان در تولید کالاهای اساسی، بر نقش خوزستان در تأمین امنیت غذایی کشور تأکید کرده است.
بر این اساس، هر رخداد اقلیمی که تولید کشاورزی خوزستان را مختل کند، صرفاً خسارت یک بهره‌بردار یا یک شهرستان نیست و می‌تواند بر زنجیره تولید، صنایع غذایی، حمل‌ونقل و تأمین کالاهای اساسی کشور اثر بگذارد.
از همین رو آمادگی برای بارش‌های پاییزی و زمستانی باید بخشی از برنامه حفظ تولید باشد، نه اینکه تنها پس از وقوع سیلاب و خسارت، اقدامات جبرانی آغاز شود. یکی از محورهای مورد تأکید مسئولان برای کاهش خسارت‌های احتمالی، افزایش پوشش بیمه محصولات کشاورزی است. مدیر بحران فرمانداری اهواز در این باره گفته است: «بیمه نوعی سرمایه‌گذاری برای حفظ سرمایه تولید است و کشاورزی که محصول خود را بیمه می‌کند، در واقع بخشی از ریسک فعالیت خود را مدیریت کرده و در صورت وقوع حوادث، امکان بازگشت سریع به چرخه تولید را خواهد داشت.» به گفته کاظمی، ظرفیت پیش‌بینی‌شده صندوق بیمه محصولات کشاورزی برای شهرستان اهواز حدود ۱۴هزار هکتار است، اما تاکنون تنها نزدیک به سه هزار هکتار زیر پوشش بیمه قرار گرفته است. او این فاصله را یک ظرفیت توسعه نیافته برای کاهش ریسک تولید دانسته است.
این ارقام نشان می‌دهد یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت ریسک در بخش کشاورزی هنوز به اندازه ظرفیت موجود مورد استفاده قرار نگرفته است.
برش
ضرورت تغییر الگوی کشت
در کنار بیمه، خوزستان نیازمند برنامه‌ای پیشگیرانه برای مدیریت کشاورزی در شرایط بارشی متفاوت است.
تنظیم زمان کشت و برداشت بر اساس هشدارهای هواشناسی، پاکسازی مسیرهای عبور آب، تقویت شبکه زهکشی، حفاظت از خاک، مقاوم‌سازی تأسیسات و آماده‌سازی ماشین‌آلات از جمله اقداماتی است که می‌تواند خسارت بارش‌های شدید را کاهش دهد. کاظمی نیز بر همین موضوع تأکید کرده و گفته است کشاورزان در کنار بیمه باید «تنظیم دقیق زمان کشت و برداشت، توجه جدی به هشدارهای هواشناسی، بهبود شرایط زهکشی، حفاظت از خاک و مقاوم‌سازی امکانات کشاورزی» را جدی بگیرند.
در واقع، کشاورزی خوزستان در شرایط جدید اقلیمی باید همزمان برای دو وضعیت آماده باشد: زمانی که آب کم است و زمانی که آب در مدت کوتاهی بیش از ظرفیت جذب زمین وارد منطقه می‌شود. این ضرورت با سیاست‌های مطرح‌شده در حوزه مدیریت آب کشاورزی نیز ارتباط دارد. جعفر گوهرگانی، سرپرست معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، با اشاره به شرایط خشکسالی و تغییرات اقلیمی، بر ضرورت تغییر رویه‌ها و الگوی کشت در خوزستان تأکید کرده و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری را برای افزایش بهره‌وری آب ضروری دانسته است. وی همچنین با اشاره به تجربه سامانه‌های آبیاری زیرسطحی در نیشکر، بر حرکت به سمت کم‌آبیاری در این بخش تأکید کرده است. این سیاست‌ها نشان می‌دهد آینده کشاورزی خوزستان صرفاً به افزایش سطح زیرکشت یا تأمین آب بیشتر وابسته نیست، بلکه باید به سمت بهره‌وری بیشتر آب، انتخاب محصولات متناسب با شرایط اقلیمی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر نوسانات آب‌وهوایی حرکت کند. یکی از حلقه‌های مهم در مدیریت مخاطرات اقلیمی، فاصله میان صدور هشدار و اقدام در مزرعه است.
هشدار هواشناسی زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که کشاورز را با ارائه راهکارهای عملی در مزرعه مخاطب قرار دهد. آیا باید زمان کشت را تغییر دهد؟ آیا برداشت محصول را جلو بیندازد؟ آیا ماشین‌آلات را از زمین خارج کند؟ آیا مسیر زهکشی مزرعه را پاکسازی کند؟ یا اینکه باید دام و تجهیزات خود را از حریم رودخانه دور کند؟
به همین دلیل، ارتباط میان هواشناسی، جهاد کشاورزی، مدیریت بحران، سازمان آب و برق و تشکل‌های کشاورزی باید مستمر و عملیاتی باشد. خوزستان اکنون در آغاز فصل بارشی قرار دارد، بارش‌هایی که می‌توانند بخشی از نیاز آبی استان را تأمین کنند و برای کشاورزی فرصت ایجاد کنند، اما در صورت وقوع رخدادهای شدید می‌توانند خسارت‌زا نیز باشند. از این منظر، ال‌نینو را باید نه فقط یک پدیده اقلیمی، بلکه آزمونی برای آمادگی کشاورزی خوزستان دانست؛ آزمونی که نتیجه آن به کیفیت هشدارها، آمادگی زیرساخت‌ها، وضعیت زهکشی مزارع، پوشش بیمه‌ای و سرعت تبدیل هشدارهای هواشناسی به اقدام در مزرعه بستگی دارد.برای خوزستان، مسأله فقط «بارش بیشتر» نیست؛ مسأله این است که آب باران چگونه مدیریت شود تا از یک سو در زمین و منابع آبی ذخیره شود و از سوی دیگر به سیلاب و خسارت برای تولیدکننده تبدیل نشود.
