سد کرج (امیرکبیر) که پاییز و زمستان سال گذشته یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های ۶۳ ساله بهره‌برداری خود را پشت سر گذاشت، امسال چهره متفاوتی دارد. مخزنی که در سوم دی‌ماه ۱۴۰۴ تنها حدود ۶ میلیون مترمکعب آب در خود جای داده بود و بیش از ۹۷ درصد ظرفیت اسمی آن خالی مانده بود، در پی بارش‌های سال آبی جاری، افزایش ورودی‌ها و مدیریت خروجی‌ها، به ذخیره‌ای در حدود ۱۳۵ میلیون مترمکعب رسیده است. این تغییر، تنها یک افزایش عددی در حجم آب پشت سد نیست؛ برای یکی از منابع مهم تأمین آب شرب تهران، به معنای ایجاد حاشیه اطمینان بیشتر در مقایسه با سال گذشته است. آمارهای رسمی نیز روند بهبود را در مقاطع مختلف تأیید می‌کند؛ به‌طوری که ذخیره سد در مقطعی از تیرماه به ۱۶۱ میلیون مترمکعب رسید و با احتساب ظرفیت قابل استفاده مخزن پس از کسر رسوبات، میزان پرشدگی به حدود ۹۰ درصد رسید. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که این وضعیت نباید به معنای پایان تنش آبی تلقی شود؛ چراکه میزان بارش همچنان از میانگین بلندمدت پایین‌تر است و مصرف بالا، افت منابع زیرزمینی و ضرورت حفظ ذخیره برای سال بعد همچنان پابرجاست.
سد امیرکبیر که در سال ۱۳۴۰ به بهره‌برداری رسید، اولین سد چندمنظوره ایران و یکی از مهم‌ترین سازه‌های تأمین آب منطقه تهران و البرز است. این سد با حوضه آبریزی به وسعت ۷۶۴ کیلومترمربع و متوسط جریان سالانه حدود ۴۷۲ میلیون مترمکعب، در فاصله حدود ۶۳ کیلومتری شمال‌غرب تهران و در کیلومتر ۲۳ جاده کرج ـ چالوس قرار دارد و در حال حاضر یکی از پنج سد اصلی تأمین آب شرب استان تهران است. بنابراین تغییرات ذخیره آن صرفاً یک موضوع محلی برای استان البرز نیست و مستقیماً با امنیت آبی جمعیت بزرگی در تهران و مناطق پیرامونی ارتباط دارد. سال گذشته اما وضعیت این سد به نقطه‌ای کم‌سابقه رسید. در سوم دی‌ماه ۱۴۰۴، بر اساس گزارش‌های منتشرشده، از ظرفیت اسمی ۲۰۵ میلیون مترمکعبی سد تنها حدود ۶ میلیون مترمکعب آب در مخزن باقی مانده بود؛ یعنی بیش از ۹۷ درصد ظرفیت اسمی مخزن خالی بود. چنین عددی نشان می‌داد که سد کرج نه فقط با کاهش ذخیره، بلکه با یکی از شدیدترین دوره‌های افت منابع آب در طول عمر بهره‌برداری خود مواجه شده است. این وضعیت در ادامه یک سال آبی خشک شکل گرفت؛ سالی که کاهش بارندگی و افت ورودی به مخازن، فشار زیادی بر منابع سطحی و زیرزمینی وارد کرد. به همین دلیل، رسیدن ذخیره سد کرج به چند میلیون مترمکعب، به یکی از نشانه‌های جدی تشدید تنش آبی در تهران و البرز تبدیل شد.

بارش‌ها معادله را تغییر دادند
اما روند سال آبی جاری متفاوت بود. افزایش بارش‌ها در کنار ذوب ذخایر برفی و افزایش ورودی رودخانه‌ها باعث شد بخشی از کسری مخزن سد کرج جبران شود. 
طبق گفته داود نجفیان، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز، بارش‌های مناسب سال‌جاری موجب ترمیم وضعیت سد کرج شده است. طبق اعلام نجفیان، حجم ذخیره سد در مقطعی به حدود ۱۳۵ میلیون مترمکعب رسیده است؛ در حالی که در مدت مشابه سال گذشته این رقم تنها حدود ۲۷ میلیون مترمکعب بود. مقایسه همین دو عدد، ابعاد تغییر را نشان می‌دهد: ذخیره سد در مدت مشابه نسبت به سال قبل حدود پنج برابر شده است. این در حالی است که نقطه اوج بحران سال گذشته، ذخیره تنها ۶ میلیون مترمکعبی بود. بنابراین اگر وضعیت امروز سد را با پاییز و زمستان سال گذشته مقایسه کنیم، فاصله بسیار محسوسی میان دو دوره دیده می‌شود. از مخزنی که در آستانه رسیدن به شرایط بسیار بحرانی قرار داشت، اکنون به مخزنی با بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب ذخیره رسیده‌ایم. با وجود نقش مهم بارش‌ها، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز تأکید کرده که افزایش ذخیره سد کرج تنها حاصل افزایش ورودی‌ها نیست. به گفته نجفیان، بخشی از افزایش ذخیره ناشی از رشد ورودی آب و بخش دیگر حاصل کاهش خروجی و مدیریت مصرف و رهاسازی بوده است. این نکته از نظر مدیریت منابع آب اهمیت زیادی دارد. یک سد زمانی می‌تواند ذخیره خود را بازیابی کند که بین سه مؤلفه اصلی یعنی ورودی، خروجی و مصرف تعادل ایجاد شود. حتی افزایش بارش نیز اگر همزمان با افزایش شدید برداشت و رهاسازی باشد، الزاماً به افزایش ذخیره منجر نمی‌شود. بنابراین بهبود وضعیت سد کرج را باید حاصل ترکیبی از شرایط جوی مناسب‌تر و تصمیم‌های مدیریتی دانست.
آیا منابع آب تهران 
در مسیر بهبود قرار گرفته‌اند؟
افزایش ذخیره سد کرج را می‌توان یکی از نشانه‌های بهبود شرایط منابع آب تهران دانست، اما نه به معنای پایان کامل تنش آبی. سد کرج تنها یکی از منابع تأمین آب تهران است و وضعیت کلی آب پایتخت به مجموعه‌ای از سدها، منابع سطحی و زیرزمینی و میزان مصرف وابسته است. از سوی دیگر، وضعیت سد طالقان نیز در این معادله اهمیت دارد. بر اساس اعلام مدیرعامل آب منطقه‌ای البرز، حجم ذخیره سد طالقان در مقطعی حدود ۱۷۳ میلیون مترمکعب بوده و نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۲ درصد افزایش داشته است. البته در مقطع دیگری نیز ذخیره این سد ۱۰۱ میلیون مترمکعب اعلام شده بود که نشان می‌دهد ارزیابی ذخایر باید بر اساس تاریخ دقیق آمار انجام شود. در مجموع، افزایش ذخیره سد کرج و بهبود نسبی برخی مخازن، می‌تواند فشار تأمین آب تهران را در مقایسه با سال گذشته کاهش دهد؛ بویژه اینکه سد کرج سال گذشته به یکی از پایین‌ترین سطوح ذخیره خود رسیده بود. اما پایداری این وضعیت به رفتار مصرف، بارش‌های ماه‌های آینده و نحوه مدیریت ذخایر وابسته خواهد بود. اگرچه بارندگی‌های امسال وضعیت سد کرج را به شکل محسوسی تغییر داده است، اما آمار بارش تصویر کاملاً بدون مسأله‌ای ارائه نمی‌کند. نجفیان اعلام کرده که میزان بارش‌ها نسبت به سال گذشته ۱۹ درصد افزایش داشته، اما همچنان حدود ۱۸ درصد پایین‌تر از متوسط بلندمدت قرار دارد. این عدد اهمیت زیادی دارد. یعنی حتی در سالی که سد کرج توانسته بخش قابل‌توجهی از ذخیره ازدست‌رفته خود را بازیابی کند، شرایط بارشی هنوز با وضعیت نرمال بلندمدت فاصله دارد. در نتیجه، افزایش ذخیره امسال را نباید به‌عنوان بازگشت کامل منابع آب به شرایط پایدار تاریخی تفسیر کرد. آنچه اتفاق افتاده، در درجه اول ترمیم قابل‌توجه ذخیره پس از یک سال بسیار خشک است.

مصرف، ذخیره را تغییر می‌دهد
یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده سرنوشت ذخایر آبی، میزان مصرف است. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز سرانه مصرف آب در استان را حدود ۲۲۰ تا ۲۴۰ لیتر در روز اعلام کرده و گفته است با ۲۰ تا ۳۰ درصد صرفه‌جویی می‌توان شرایط تأمین آب شرب را در سال‌جاری بهبود داد. همچنین پیش‌بینی مصرف سال‌جاری حدود ۳۱۰ میلیون مترمکعب اعلام شده است؛ رقمی که برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی را هم در بر می‌گیرد. این ارقام نشان می‌دهد حتی با وجود پرشدن بخش بزرگی از مخزن سد کرج، مسأله مدیریت تقاضا همچنان پابرجاست. ذخیره امروز اگر با مصرف بالا همراه شود، می‌تواند در پایان سال آبی دوباره کاهش پیدا کند. به همین دلیل، افزایش ذخیره باید فرصتی برای بازسازی حاشیه اطمینان منابع آب تلقی شود، نه مجوزی برای افزایش مصرف. یکی دیگر از مسائل ساختاری البرز، وابستگی به منابع آب زیرزمینی است. رشد جمعیت، مهاجرت‌پذیری استان و افزایش نیازهای شرب، صنعت و فضای سبز موجب شده فشار بر سفره‌های زیرزمینی همچنان ادامه داشته باشد. در چنین شرایطی، بهبود سد کرج یک بخش از مسأله را حل می‌کند، اما برای پایداری منابع آب باید همزمان مصرف آب زیرزمینی نیز کنترل شود. مدیرعامل آب منطقه‌ای البرز بر توسعه استفاده از پساب تأکید کرده و استفاده از آب بازچرخانی‌شده در صنعت، فضای سبز و مصارف غیرشرب را یکی از راهکارهای کاهش برداشت از چاه‌ها و مخازن دانسته است. این رویکرد از نظر مدیریت منابع آب اهمیت دارد، زیرا هر مترمکعب پسابی که پس از تصفیه در مصارف غیرشرب جایگزین آب باکیفیت می‌شود، می‌تواند فشار بر منابع زیرزمینی و سطحی را کاهش دهد.

برش

چشم‌انداز منابع آب مشروط است
افزایش ذخیره سد کرج یک وجه دیگر نیز دارد. هرچه حجم آب مخزن بیشتر شود، ظرفیت خالی سد برای مهار سیلاب‌های ناگهانی کاهش پیدا می‌کند. نجفیان با اشاره به همین موضوع گفته است که یکی از کارکردهای اصلی سدها کنترل و تأخیر در ورود سیلاب است و افزایش حجم ذخیره می‌تواند ظرفیت کنترل سیلاب را محدود کند. از این رو، مدیریت سد تنها به ذخیره‌سازی آب محدود نمی‌شود. تصمیم‌گیری درباره میزان رهاسازی، حفظ ذخیره برای مصارف شرب و انرژی و ایجاد ظرفیت کافی برای بارش‌های احتمالی، همزمان باید مورد توجه قرار گیرد. در همین چارچوب، حدود ۱۴۰ کیلومتر از رودخانه‌های اولویت‌دار البرز ساماندهی شده و ۷۱۶ نقطه تقاطعی مشکل‌دار نیز شناسایی شده است. همچنین حدود هزار و ۷۷۰ مورد آزادسازی در مسیر رودخانه‌ها انجام شده که مجموعاً حدود ۱۶۷ هکتار را دربرمی‌گیرد. این اقدامات در کنار افزایش ذخیره سد، بخشی از رویکرد مدیریت همزمان آب و سیلاب است. تصویری که از سد کرج در سال آبی جاری منتشر شده، در مقایسه با سال گذشته به‌وضوح متفاوت است. مخزنی که در سوم دی‌ماه تنها ۶ میلیون مترمکعب آب داشت، اکنون به بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب ذخیره رسیده و در مقطعی از تیرماه حتی ذخیره آن به ۱۶۱ میلیون مترمکعب، معادل حدود ۹۰ درصد ظرفیت قابل استفاده مخزن، افزایش یافته است. این تغییر را نمی‌توان نادیده گرفت. برای تهران که بخشی از آب شرب خود را از سد کرج دریافت می‌کند، افزایش ذخیره به معنای ایجاد حاشیه اطمینان بیشتر نسبت به سال گذشته است. با این حال، آینده منابع آب تهران همچنان به سه عامل کلیدی وابسته است: تداوم بارش‌ها، مدیریت مصرف و نحوه بهره‌برداری از ذخایر موجود. بارش امسال توانسته بخشی از کسری شدید سال گذشته را جبران کند، اما بارش‌ها هنوز از متوسط بلندمدت پایین‌تر است. از سوی دیگر، مصرف بالای آب و فشار بر منابع زیرزمینی همچنان وجود دارد. با این حساب، حال خوب امروز سد کرج را باید بیش از هر چیز فرصتی برای بازسازی منابع آب و ایجاد ذخیره اطمینان برای سال آینده دانست؛ فرصتی که اگر با مدیریت مصرف، توسعه بازچرخانی آب، تغذیه آبخوان‌ها و مدیریت دقیق مخازن همراه شود، می‌تواند به بهبود پایدارتر وضعیت منابع آب تهران و البرز کمک کند.