مأموریت عراقچی در نیویورک
روایت ایران از دیپلماسی مشروط و اعتماد از دسترفته
مأموریت وزیر خارجه و هیأت همراه در نیویورک را میتوان در سه محور خلاصه کرد: حفظ مسیر دیپلماسی، مشروط کردن بازگشت به مذاکرات به تغییر شرایط و ارائه چارچوبی عملی برای عبور از وضعیت موجود.
به گزارش ایرنا، دیپلماسی ایران یک هفته پر ترافیک و پر خبر را در نیویورک و در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد تجربه کرد. از توقف کوتاه مدت و رایزنی دیپلماتیک چند ساعته سید عباس عراقچی، وزیر خارجه در دوحه، پایتخت قطر تا رونمایی از جدیدترین ابتکار تهران برای خاتمه جنگ در نیویورک که بخش قابل توجهی از حاشیه دیپلماتیک مجمع عمومی ملل متحد را به خود اختصاص داد.
وزیر خارجه ایران در یک ابتکار رسانهای در بدو ورود رئیسجمهوری به نیویورک و در جریان دیدارهای سنتی هر ساله او با خبرنگاران رسانههای بینالمللی، خنثیسازی پروژه رسانهای تیم ترامپ مبنی بر هل دادن توپ دیپلماسی به زمین ایران و مقصر نمایی تهران در عدم بازگشت ثبات و امنیت نسبی به منطقه را در دستور کار قرار داد، دستور کاری که در سخنان رئیسجمهوری در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و گفتوگوهای رسانهای او هم اجرایی شد.
وزیر خارجه ایران، همزمان با فضاسازی برخی رسانهها مبنی بر تلاش تهران برای خرید زمان و سنگاندازی در مسیر دیپلماسی، با رونمایی از پیشنهاد به روز شده ایران برای خاتمه جنگ، در عمل فضای سیاسی و رسانهای را تحت تأثیر ابتکار تهران قرار داده و پرچم دیپلماسی را بالا نگه داشت. مجموع سخنان سیدعباس عراقچی در نیویورک نشان میدهد که مأموریت دیپلماتیک ایران در این سفر تنها انتقال مواضع تهران درباره مذاکرات با آمریکا نبوده و ایران تلاش کرده همزمان تصویر روشنی از شروط خود برای ادامه مسیر دیپلماسی، بازگشایی تنگه هرمز و شکلگیری حداقلی از بستر مطلوب را برای خروج از بنبست ارائه کند.
هرمز بخشی از یک بسته سیاسی است
وزیر خارجه ایران، پیش از این در مصاحبه مشترک با صدا و سیما و خبرگزاری جمهوری اسلامی در تشریح پیشنهاد جدید تهران گفته بود: «خط اصلی ما بیان شروط جمهوری اسلامی ایران برای باز شدن تنگه هرمز و پیشرفت مذاکرات بود.» این موضع نشان میدهد که تهران بازگشایی هرمز را یک موضوع فنی و جدا از مذاکرات نمیبیند. در پیشنهاد ایران، باز شدن مسیر کشتیرانی در کنار اقداماتی قرار گرفته که قرار است فضای لازم برای حرکت دوباره دیپلماسی را فراهم کند.
اهمیت طرح هفتروزه ارائه شده از سوی ایران از همین جا مشخص میشود. به گفته عراقچی، ایران برای بازگشت شرایط خلیج فارس و تنگه هرمز به وضعیت عادی، پیشنهاد مشخصی روی میز گذاشته و انتظار دارد واشنگتن به جای رد آن، برای افکار عمومی توضیح دهد چرا این پیشنهاد را نمیپذیرد. در توضیح این طرح، عراقچی زمانبندی مشخصی ارائه کرد: «آمریکا باید اقداماتی را که از نظر ایران لازم است در چهار یا پنج روز انجام دهد، در روز ششم تنگه هرمز باز شود و در روز هفتم مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی از سر گرفته شود.»
در این زمانبندی یک نکته مهم پنهان است؛ ایران میخواهد میان اقدامات فوری و بازگشت به مذاکره پیوند ایجاد کند. از نگاه تهران، بازگشایی هرمز قرار نیست پیششرطی برای گرفتن امتیازات بعدی باشد بلکه بخشی از یک روند متقابل است که باید با اقدام آمریکا آغاز شود.
همزمان وزیر خارجه ایران میان اظهارات علنی رئیسجمهوری آمریکا و پاسخ رسمی واشنگتن از مسیر میانجیها، تفاوت قائل شده است. از نگاه تهران، تصمیمگیری درباره ادامه مسیر مذاکرات بر اساس اظهارنظرهای مختلف رسانهای انجام نمیشود و پاسخ رسمی باید از همان کانالی دریافت شود که پیامها را میان دو طرف منتقل میکند. این سیاست تهران، ریشه در موضعگیریهای متناقض رئیسجمهوری آمریکا دارد که ساعتی از «رد طرح تهران و قوت گرفتن تکرار تجاوز نظامی پس از انتخابات میان دورهای آمریکا» سخن میگوید و کمتر از 48 ساعت بعد در گفتوگوی تلفنی با خبرنگار «آکسیوس» ادعا میکند که «دیپلماسی غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن در جریان است و هیأتها بزودی دیداری تازه خواهند کرد»؛ ادعایی که در پاسخ به ایرنا از سوی یک منبع نزدیک به هیأت اعزامی ایران به نیویورک، تکذیب شد.
در واقع، قرار دادن موضوع هستهای در مراحل بعدی گفتوگو که در یادداشت تفاهم اسلام آباد هم مورد اشاره قرار گرفته بود، بخشی از تصمیم ایران برای تمرکز فعلی بر اعتمادسازی است. این موضوع نشان میدهد که تهران میخواهد ابتدا درباره اصل امکان اجرای تعهدات و رفتار طرف مقابل اطمینان بیشتری پیدا کند و سپس وارد مسائل پیچیدهتر شود.
همزمان موضع وزیر خارجه ایران نشان میدهد که واشنگتن نمیتواند توسل تهران به دیپلماسی را با اعتماد به این کشور یکی بداند. برهمین اساس زمانی که مجری برنامه از او درباره اعتماد ایران به رئیسجمهوری آمریکال سؤال میکند، وزیر خارجه تأکید میکند که تهران به خود و تواناییهای خود اعتماد دارد. تهران برای گفتوگو آماده است اما این آمادگی را با اتکا به گفتار آمریکا تنظیم نمیکند و منتظر است اقدامهای عملی طرف مقابل، امکان ایجاد حداقلی از اعتماد را برای ادامه مسیر فراهم کند.
آمادگی برای دیپلماسی واقعی و «جنگ آخرالزمانی»
عراقچی در بخش دیگری از مصاحبه تأکید میکند که ایران همان اندازه که برای مذاکره آماده است برای مواجهه با هر چالش و هرگونه تجاوز نیز آمادگی دارد. او درباره احتمال ازسرگیری جنگ نیز میگوید ایران برای چنین شرایطی حتی اگر جنگ آخر الزمانی باشد آماده است و در عین حال آمادگی خود را برای دیپلماسی حفظ کرده است. در این صحنه، تهران نشان میدهد که میان «آمادگی برای مذاکره» و «آمادگی برای مقابله» تناقضی وجود ندارد.
نگاهی به موضعگیریهای وزیر خارجه نشان میدهد که حضور هیأت ایران در نیویورک را نمیتوان تنها در قالب رایزنیهای معمول دیپلماتیک و هرساله در حاشیه مجمع عمومی ارزیابی کرد. عراقچی در این سفر تلاش کرده چارچوبی را توضیح دهد که در آن ایران از یک سو راه مذاکره را باز نگه میدارد و از سوی دیگر حاضر نیست بازگشت به گفتوگو را بدون تغییر شرایط و ایجاد اعتماد دنبال کند.
در این صحنه، پیشنهاد هفتروزه برای بازگشایی هرمز، طبق ترتیبات اجرایی مدنظر ایران و عمان، اهمیت ویژهای دارد. این پیشنهاد از یک سو یک راه عملی برای کاهش تنش در خلیج فارس ارائه میکند و از سوی دیگر، شروط ایران برای بازگشت به یک روند سیاسی را در کنار آن قرار میدهد. عراقچی تأکید میکند که اگر آمریکا واقعاً خواهان توافقی برای بازگشایی هرمز است، اکنون نقشه یک مسیر مشخص روی میز قرار دارد. در این نقشه، باز شدن تنگه هرمز، رفع محاصره، آزاد شدن داراییهای ایران، امکان فروش نفت و بازگشت به مذاکرات نهایی در یک زنجیره به هم مرتبط و البته نتیجه محور قرار گرفتهاند.
سفر هیأت اعزامی ایران به نیویورک در حالی تا ساعاتی دیگر به پایان میرسد که تلاش قطر به عنوان میانجی میان هیأت ایرانی و آمریکایی در نیویورک، تا دقیقه 90 نیز ادامه دارد و احتمالاً هیأت ایرانی با نسخهای از پیشنهاد آمریکا به طرح ایران، به تهران بازخواهند گشت.
ادامه رایزنی میانجیها در ساعات پایانی حضور هیأت ایرانی در نیویورک نشان میدهد که پیشنهاد تهران برخلاف برخی گمانهزنیها و تحلیلها در رسانههای غربی یک موضع رسانهای نبوده و همچنان به عنوان مبنایی برای تبادل پیام و بررسی امکان بازگشت به مسیر مذاکرات مورد پیگیری قرار دارد.
