سید امین حجازی
دکتری روابط بین‌الملل
دانشگاه علامه طباطبایی

دفاع مقدس مردم ایران در برابر تجاوز رژیم بعث عراق به خاک ایران که به طور رسمی 31/6/1359 آغاز شد، یکی از درخشان‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های تاریخ انقلاب اسلامی و داستان حماسه پرشکوه مقاومت ملت بزرگ ایران است که با وجود خسارات آن، مشحون از درس‌ها و عبرت‌های ایستادگی، مقاومت، ایثار، عزت و استقلال است و تجربیات گران‌بهایی در حوزه‌های مختلف برای انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی ایران بر جای نهاده و الگویی برای ایستادگىِ عبرت‌‌آموز و مبارزات ملت‌های آزاده علیه استکبار جهانی به شمار می‌رود. دفاع مقدس یا جنگ هشت‌ساله یا به تعبیر حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای(رضوان‌الله علیه)، «جهاد مقدس»، مصداقی از جهاد دفاعی در اسلام است و از بزرگ‌ترین افتخارات ملت ایران و تجلی‌گاه ایستادگی و فداکاری عمومی بی‌نظیر مردم در همه‌ ادوار تاریخ کشور است؛ به‌گونه‌ای که چراغی راهنما برای آینده‌های کوتاه و بلندمدت مدیریت راهبردی و کلان کشور تلقی می‌شود.
 
مسئولیت‌های نظامی آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای
حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای(رضوان‌الله علیه) از جمله شخصیت‌های برجسته و ممتاز  نظام جمهوری اسلامی هستند که از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تا زمان شهادت، مسئولیت‌های مختلفی به‌ویژه در امور نظامی و دفاعی به‌عهده داشتند و بدین جهت، نقش بسیار مهمی در اقتدار دفاعی و نظامی جمهوری اسلامی ایران ایفا نمودند. مسئولیت‌های دفاعی و نظامی ایشان از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تا زمان شهادت، به شرحی است که در  جدول آمده.
  
سال اول جنگ تحمیلی
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با توجه به سوابق گسترده در امور دفاعی و  امنیتی کشور، شناخت عمیق و دقیقی از ساختار نیروهای مسلح اعم از سپاه و ارتش و وزارت دفاع و نیروهای انتظامی و امنیتی و ضرورت هماهنگی آنها برای اعمال قدرت نظامی مقتدرانه کسب کردند. ایشان از نخستین ساعات شروع جنگ تحمیلی تا پایان آن، در سطوح گوناگون سیاست‌گذاری، راهبردی و تاکتیکی نقش‌های مهمی را در دفاع مقدس ایفا کردند. آیت‌الله خامنه‌ای از نخستین ساعات آغاز جنگ ایران و عراق، در تدبیر مسائل جنگ به‌صورت فعالانه به ایفای نقش پرداختند. حضور آیت‌الله خامنه‌ای در جبهه‌ها در دوران دفاع مقدس را می‌توان به دو برهه «نُه ماه آغازین جنگ» و «روزهای پایانیِ جنگ (ایام پذیرش قطعنامه ۵۹۸)» تقسیم کرد. ایشان در سال اول جنگ تحمیلی به صورت مستقیم و با لباس سربازی در جبهه‌های جنگ جنوب و غرب کشور حضور یافتند و با تشکیل ستاد جنگ‌های نامنظم در کنار شهید چمران، ضمن دادن روحیه به سپاهیان اسلام، از مسائل و مشکلات جبهه‌ها اطلاعات دقیق و حساس و به‌روز کسب می‌کردند. ایشان هر هفته برای اقامه‌ نماز جمعه‌ و شرکت در جلسات شورای عالی دفاع به تهران می‌آمدند و گزارشات مستند میدانی را به استحضار امام خمینی(ره) می‌رساندند. ایشان به عنوان نماینده‌ امام در شورای عالی دفاع در این جهاد عظیم نقش داشتند و چشم امین و بازوی توانمند امام خمینی(ره) در جهاد مقدس ملت قهرمان ایران بودند. این دوره با مجروحیت حاصل از ترور ایشان (6 تیر 1360) و سپس انتخاب به عنوان رئیس‌جمهور (مهر 1360) پایان می‌پذیرد.
 
دوران ریاست‌جمهوری
در طول دوران ریاست‌جمهوری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، به دلیل منع امام خمینی، امکان حضور ایشان در جبهه‌ها وجود نداشت؛ اما به‌عنوان دومین مقام رسمی کشور و ریاست شورای عالی دفاع و ریاست شورای عالی پشتیبانی جنگ و مسئول تمشیت امور ارتش و سپاه، در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با امور جنگ و دفاع مقدس نقش داشتند که منجر به اقدامات مهمی برای تجهیز و تقویت نیروهای مسلح و رفع نیازمندی‌های آنان و تلاش برای خودکفایی در تولید سلاح و مهمات و جنگ‌افزارهای نظامی شد.
بعد از ریاست‌جمهوری آیت‌الله خامنه‌ای و انتصاب ایشان به عنوان رئیس شورای عالی دفاع، ظرف هشت ماه یعنی از 21 مهر ماه 1360 تا 3 خرداد ماه 1361، سه عملیات بزرگ و موفق «طریق‌القدس»، «فتح‌المبین» و «بیت‌المقدس» طراحی و اجرا شد و موازنه در جبهه‌های جنگ به سود ایران تغییر یافت و نیروهای بعثی از بیشتر سرزمین‌های اشغال‌شده بیرون رانده شدند. یکی از علل موفقیت این عملیات‌ها در این مقطع که با هدایت و نظارت شورای عالی دفاع صورت گرفت، از بین رفتن اقدامات و مواضع اختلاف‌افکنانه بنی‌صدر در دوران قبل از آن بود. در واقع با تحول در اداره امور جنگ و وحدت‌نظر مسئولان ارشد کشور در شورای عالی دفاع و ایجاد هماهنگی بین ارتش و سپاه، عملیات‌های بزرگ اجرا و مناطق اشغال‌شده آزاد شد. شورای عالی دفاع به ریاست آیت‌الله خامنه‌ای، در زمینه تعیین سیاست‌های دفاعی کشور در دوران دفاع مقدس از جمله چگونگی مذاکره با هیأت‌های صلح و پاسخگویی به پیشنهادهای آنان، نقش اصلی و اساسی داشت. همچنین شورای عالی دفاع در زمینه هدایت و نظارت بر طرح‌های عملیاتی در دوران دفاع مقدس، نقش اصلی و اساسی داشت. به‌علاوه شورای عالی دفاع در دوران دفاع مقدس در زمینه ایجاد هماهنگی‌های لازم میان سازمان‌های نظامی به ویژه ارتش و سپاه و همچنین هماهنگی میان سازمان‌های لشکری و کشوری، نقش مهم و محوری داشت. در واقع، شورای عالی دفاع به ریاست آیت‌الله‌ خامنه‌ای از طریق تعیین سیاست دفاعی کشور، هدایت و نظارت بر طرح‌های عملیاتی، ایجاد هماهنگی‌های لازم میان سازمان‌های نظامی و کشوری، تعیین سیاست تبلیغاتی جنگ، پیشنهاد انتصاب فرماندهان نیروهای سه‌گانه ارتش به امام خمینی، پشتیبانی تجهیزاتی و مالی جنگ، نقش بسیار موثر و اساسی در تصمیمات کلان و راهبردی دفاع مقدس داشت. شورای عالی پشتیبانی جنگ نیز که ریاست آن به عهده آیت‌الله خامنه‌ای بود، از طریق ساماندهی نیروهای مردمی و تأمین امکانات مادی، نقش موثر و اساسی در پشتیبانی انسانی و تدارکاتی دفاع مقدس داشت. ضرورت ایجاد شورای عالی پشتیبانی جنگ این بود که اولاً شورایی مختص امور پشتیبانی جنگ تشکیل شود. ثانیاً شورای مزبور شامل افراد نظامی و غیرنظامی باشد و نمایندگان نهادهای دولتی و غیردولتی مرتبط با پشتیبانی انسانی و تدارکاتی نیز در آن عضو باشند؛ زیرا هماهنگی سازمان‌های مختلف برای امور پشتیبانی انسانی و مادی مهم بود و شمولیت دستگاه‌های متولی پشتیبانی در این شورا، موجب هماهنگی آنها می‌شد. ثالثاً اینکه موضوعات متفرقه مرتبط با جبهه‌ها که نیاز به بررسی و تصمیم‌گیری داشت، در این شورا بررسی و در اسرع وقت ابلاغ و اجرا شود. در واقع این شورا، تکمیل‌کننده شورای عالی دفاع برای تصمیم‌گیری امور مرتبط با جنگ بود. شورای عالی پشتیبانی جنگ در زمینه بسیج و ساماندهی نیروهای مردمی برای تقویت جبهه‌ها، با اجرای طرح‌های متعدد برای بهره‌گیری حداکثری از امکانات کشور در خدمت جنگ همچون طرح «لبیک یا امام»، طرح تشکیل پانصد گردان رزمی، طرح به سوى کربلاى دو و اعلام هفته آمادگی، نقش بسزایی در تقویت جبهه‌های ایران داشت. یکی از نکات مهم در خصوص عملکرد شورای مزبور این بود که برابر نظر امام خمینی، مصوبات شورا در حکم قانون بود و ضمانت اجرایی مصوبات شورا بدون محدودیت زمانی تا پایان جنگ برقرار بود. ضمن اینکه شورای عالی پشتیبانی جنگ در خصوص پشتیبانی مادی و تدارکاتی از رزمندگان با اجرای برنامه‌های مختلف و متنوع همچون تأمین اعتبار هزینه‌های جنگ، جمع‌آوری کمک‌ها و هدایای مالی مردم به جبهه‌ها، جهاد مالی و طرح انصارالمجاهدین نقش مهم و تأثیرگذاری در تدارک جبهه‌ها و تقویت روحی رزمندگان داشت.
همچنین آیت‌الله‌ خامنه‌ای به عنوان مسئول تمشیت امور ارتش و سپاه، با حضور در مراسم‌ نظامی سازمان‌های نیروهای مسلح و ایراد بیانات در جمع نظامیان و بسیجیان و عموم مردم ایران در سراسر کشور، به تقویت روحیه جنگاوری و دشمن‌ستیزی آنان کمک می‌کردند. ایشان در عرصه‌ سیاست خارجی جنگ تحمیلی نیز یکی از ارکان اصلی تصمیم‌گیری و از محورهای اجرایی و سیاسی در امور سیاسی مربوط به جنگ بودند. بنابراین همچون امام خمینی(ره) در پیگیری امور مربوط به جنگ به‌عنوان اولویت اول کشور ورود می‌کردند. مذاکره با سازمان‌ها، تعاملات با سران کشورهای خارجی، چندین سفر خارجی، پیگیری حقوقی موضوع جنگ از طریق مجامع و سازمان‌های بین‌المللی، خنثی‌سازی تبلیغات رژیم بعث عراق و جهان استکباری برای وارونه نشان دادن حقایق جنگ و عدم پذیرش صلح تحمیلی تا زمان رانده شدن نیروهای متجاوز دشمن به مرزهای بین‌المللی و مواردی از این قبیل، بخشی از تلاش‌های ایشان در این زمینه بوده است.
 
امام جمعه تهران
حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای از تریبون نماز جمعه‌ تهران نیز به‌نحو شایسته‌ای برای پیشبرد امور جنگ، تشویق و ترغیب مردم برای اعزام به جبهه‌های جنگ و کمک‌های مردم به جبهه‌های جنگ و همچنین خنثی‌سازی تبلیغات هدف‌دار و دروغین دشمن و حامیان آن و ذکر حقایق جبهه‌های جنگ بهره‌برداری می‌کردند. نماز جمعه در دوران دفاع مقدس اهمیت بالایی داشت؛ ضمن اینکه نماز جمعه تهران به دلیل امامت جمعه آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رئیس‌جمهور و رئیس شورای عالی دفاع، دارای تأثیرگذاری چندین‌برابری بود و از جنبه بین‌المللی نیز اهمیت بسیار بالایی داشت. مهم‌ترین کارکردهای نماز جمعه تهران در دوران دفاع مقدس شامل ارتقای روحیه رزمندگان با حضور میدانی امام جمعه تهران در جبهه‌ها، تبیین ماهیت جهاد دفاعی ملت ایران، تعمیق بینش و معرفت سیاسی جامعه، گزارش‌دهی به مردم درباره آخرین وضعیت جبهه‌ها، دشمن‌شناسی و روشنگری در مقابل جریان‌های انحرافی داخلی، تبیین اصول و سیاست‌های کلان کشور در سطح داخلی و بین‌المللی،‌ سازماندهی نیروها و بسیج عمومی مردم برای حضور در جبهه‌ها، پشتیبانی مداوم مالی از جبهه‌ها، تقویت وحدت و انسجام ملی و همچنین مدیریت بحران‌ها‌ و ایجاد آرامش و امنیت روانی جامعه بود.
 آیت‌الله خامنه‌ای از یک سو به عنوان امام جمعه تهران و از سوی دیگر به عنوان رئیس جمهور و رئیس شورای عالی دفاع، از خطبه‌های نماز جمعه برای بیان سیاست‌های راهبردی ایران برای افکار عمومی جهانی استفاده می‌کردند. نماز جمعه تهران در دوران ۸ سال دفاع مقدس با تشویق و ترغیب مردم در جهت اعزام به جبهه‌ها و جمع‌آوری کمک‌های مردمی به عنوان بازویی توانمند برای پشتیبانی از جبهه‌ها و بسیج عمومی مردم فعالیت می‌کرد.
 لذا مسئولیت‌های توأمان معظم‌له در شورای انقلاب، شورای عالی دفاع، امامت نماز جمعه‌ تهران و مجلس شورای اسلامی و سپس در مقام ریاست‌جمهوری و ریاست شورای عالی دفاع، منشا نقش موثر ایشان در دوران دفاع مقدس بوده است.
 
کتاب «جهاد مقدس»
از آنجا که دفاع مقدس، یکی از وقایع بسیار مهم و تاریخی جمهوری اسلامی ایران می‌باشد و نظر به نقش موثر معظم‌له در دفاع مقدس، تبیین نقش والای حضرت امام خامنه‌ای(مدّظلّه‌العالی) در دفاع مقدس، یک موضوع کاملاً مبنایی و پایه‌ای در روند جنگ تحمیلی است. لذا ضرورت داشت با جمع‌آوری و تدوین بیانات و اسناد ایشان در این حوزه، نسبت به تدوین کتاب «تبیین نقش حضرت امام خامنه‌ای در دفاع مقدس» اقدام شود.
براین اساس، کتاب «جهاد مقدس؛ دفاع مقدس در بیانات حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدس‌الله‌نفسه‌الزکیه)» به همت انتشارات انقلاب اسلامی در قالب ده فصل و ۳۵۲ صفحه در سال ۱۴۰۰ منتشر شد و تاکنون چندین بار تجدید چاپ شده است. ارائه طرح اولیه این کتاب و استخراج فیش‌ها توسط اینجاب، سید امین حجازی انجام شده و تنظیم متن و بازخوانی این اثر برعهده حجت‌الاسلام مهدی مطهری بوده است. این اثر مجموعه‌ای از بیانات و رهنمودهای رهبر شهید انقلاب درباره جنگ ۸ ‌ساله ایران و عراق و مفاهیم مرتبط با جهاد، دفاع، شهادت و مقاومت است. کتاب در قالبی تحلیلی و موضوعی، سخنان و تحلیل‌های آیت‌الله خامنه‌ای را طی سال‌های ۱۳۵۹ تا ۱۳۹۹ گردآوری و دسته‌بندی کرده است.
«جهاد مقدس» اثری تحلیلی است که به بررسی ابعاد مختلف جنگ ایران و عراق از نگاه آیت‌الله العظمی شهید خامنه‌ای می‌پردازد. این کتاب در قالب مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها، پیام‌ها و تحلیل‌ها، به موضوعاتی چون مبانی جهاد و دفاع، چرایی آغاز جنگ، نقش مردم و نهادها، دستاوردها و عبرت‌های دفاع مقدس و جایگاه شهادت و ایثار می‌پردازد. ساختار کتاب در ده فصل تنظیم شده و هر فصل به یکی از جنبه‌های کلیدی دفاع مقدس اختصاص یافته است. عناوین فصول کتاب به شرح زیر است:
فصل اول: مبانی و کلیات جهاد و دفاع
فصل دوم: چرایی طمع دشمنان در تحمیل جنگ علیه ملت ایران
فصل سوم: نقش تدین، معنویت و مبانی دینی در پیروزی دفاع مقدس
فصل چهارم: نقش مردم و اقشار مختلف مردمی در دفاع مقدس
فصل پنجم: نقش ارگان‌ها و نهادهای مختلف در دفاع مقدس
فصل ششم: نقش دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی در جنگ تحمیلی
فصل هفتم: دستاوردها، درس‌ها و عبرت‌های دفاع مقدس
فصل هشتم: الزامات مرتبط با دفاع مقدس
فصل نهم: خاطرات آیت‌الله العظمی شهید خامنه‌ای
فصل دهم: برخی شهدای شاخص دفاع مقدس
اثر حاضر نه‌تنها به روایت تاریخی جنگ بسنده نمی‌کند، بلکه تلاش دارد لایه‌های معنوی، اجتماعی و سیاسی این واقعه را نیز واکاوی کند. کتاب با تکیه بر مستندات و نقل‌قول‌های مستقیم، تصویری جامع از نگاه آیت‌الله خامنه‌ای به جنگ تحمیلی و پیامدهای آن ارائه می‌دهد. این اثر برای پژوهشگران، علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران و کسانی که دغدغه شناخت ریشه‌ها و پیامدهای جنگ را دارند، منبعی مناسب است. کتاب «جهاد مقدس» با محوریت بیانات آیت‌الله العظمی شهید سید علی خامنه‌ای، به واکاوی ابعاد مختلف جنگ تحمیلی عراق علیه ایران می‌پردازد و تلاش می‌کند مفاهیم جهاد، دفاع، شهادت و مقاومت را از منظر دینی، اجتماعی و سیاسی تبیین کند.
در ابتدای کتاب به جایگاه جهاد در فرهنگ اسلامی اشاره و آن را دری به‌سوی بهشت و مسئولیتی برای حمایت از مستضعفان معرفی شده است. در ادامه، دفاع مقدس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران مطرح می‌شود؛ رخدادی که نه‌تنها دفاع از مرزهای جغرافیایی، بلکه دفاع از هویت، استقلال و ارزش‌های اسلامی و انقلابی را دربر داشته است. کتاب به نقش مردم، اقشار مختلف و نهادهای گوناگون در دفاع مقدس پرداخته و تأکید دارد که پیروزی و پایداری در جنگ، نتیجه ایمان، معنویت، ایثار و وحدت ملی بوده است. همچنین، به نقش رهبری و مدیریت کلان در هدایت جامعه و نیروهای مسلح اشاره شده و اهمیت ولایت فقیه و رهبری الهی در عبور از بحران‌ها برجسته شده است.
در بخش‌هایی از کتاب، به دلایل و زمینه‌های آغاز جنگ پرداخته شده و نقش دشمنان خارجی، ضعف‌های داخلی و انگیزه‌های شخصی و سیاسی صدام و حامیانش مورد بررسی قرار گرفته است. آیت‌الله خامنه‌ای تأکید دارد جنگ تحمیلی، پروژه‌ای بین‌المللی برای مهار انقلاب اسلامی و جلوگیری از گسترش آن در منطقه بوده است. کتاب همچنین به مفاهیمی چون شهادت، ایثار، مقاومت، امدادهای غیبی، نقش دعا و نیایش و الهام‌گیری از حادثه کربلا می‌پردازد و دفاع مقدس را الگویی برای مبارزه با استکبار و ظلم معرفی می‌کند. در نهایت، اثر بر ضرورت حفظ یاد و ارزش‌های دفاع مقدس و انتقال آن به نسل‌های آینده تأکید دارد.
بدیهی است بیانات امام شهید در خصوص دفاع مقدس و مقاومت، دارای ابعاد و زوایا و جزئیات متنوع و مهمی می‌باشد که شایسته است در پژوهش‌های جداگانه مورد بررسی و مطالعه قرار گیرند. امید است این کتاب مورد استفاده علاقه‌مندان و پژوهشگران حوزه دفاع و مقاومت قرار گیرد و مبنایی برای اجرای تحقیقات و پژوهش‌های بیشتر در این زمینه باشد.