سیستان و بلوچستان سال‌هاست یکی از مهم‌ترین میدان‌های آزمون عدالت آموزشی در کشور است. استانی پهناور با پراکندگی شدید جمعیت، روستاهای دورافتاده، فاصله زیاد میان سکونتگاه‌ها و مدارس و کمبود زیرساخت‌های آموزشی که بخشی از دانش‌آموزان آن را در مسیر تحصیل با دشواری‌های بیشتری نسبت به بسیاری از نقاط کشور مواجه کرده است. اکنون مجموعه‌ای از طرح‌های مدرسه‌سازی، توسعه مدارس شبانه‌روزی، بازگرداندن بازماندگان از تحصیل و هدف‌گذاری برای کاهش فاصله سرانه فضای آموزشی در دستور کار قرار گرفته تا دسترسی به آموزش از یک مسأله زیرساختی به یکی از محورهای اصلی عدالت اجتماعی در استان تبدیل شود.
فاصله سرانه فضای آموزشی سیستان و بلوچستان با میانگین کشور همچنان تأمل‌برانگیز است. بر اساس آمار مطرح‌شده، سرانه فضای آموزشی استان حدود ۳.۶ مترمربع و میانگین کشوری ۵.۸ مترمربع است؛ یعنی حدود ۲.۲ مترمربع فاصله میان استان و میانگین کشور وجود دارد.
این فاصله در استانی با رشد جمعیت دانش‌آموزی و پراکندگی جغرافیایی گسترده، بر دسترسی دانش‌آموزان به مدرسه، کیفیت آموزش و حتی امکان ادامه تحصیل آنان اثر می‌گذارد. از همین رو، مدرسه‌سازی در سیستان و بلوچستان صرفاً پروژه‌ای عمرانی نیست و مستقیماً با موضوع عدالت آموزشی و کاهش بازماندگی از تحصیل ارتباط پیدا می‌کند.
استاندار سیستان و بلوچستان در مراسم آغاز سال تحصیلی در یکی از مدارس چابهار گفت: «این استان با کمبود هشت هزار و ۹۰۰ کلاس درس مواجه بوده که عملیات اجرایی بیش از ۶ هزار کلاس با همت دولت چهاردهم و تأکید ویژه رئیس جمهوری آغاز و حدود ۲ هزار کلاس نیز تاکنون تحویل شده است.»
منصور بیجار با اشاره به نقش دستگاه‌های اجرایی و مجموعه‌های اقتصادی در توسعه فضاهای آموزشی استان گفت: «سازمان منطقه آزاد چابهار ساخت یک‌هزار کلاس درس را تعهد کرده است که تحقق این تعهد می‌تواند بخش قابل توجهی از نیازهای آموزشی منطقه را برطرف کند.»
وی بیان کرد: «در سند اجرایی توسعه سیستان و بلوچستان که به تصویب دولت رسیده، تعهد شده است تا پیش از پایان فعالیت دولت، عملیات احداث کلاس‌های پیش‌بینی‌شده به پایان برسد تا دانش‌آموزان استان همانند سایر نقاط کشور از فضای آموزشی مناسب برخوردار شوند.»
 
جبران یک عقب‌ماندگی تاریخی
 مدیرکل نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس سیستان و بلوچستان اعلام کرده است که طی پنج سال گذشته به اندازه کل دهه ۹۰ پروژه‌های آموزشی و کلاس درس در استان احداث و تحویل شده است؛ آماری که نشان‌دهنده تغییر قابل توجه در سرعت ساخت فضاهای آموزشی است.
میثم لک‌زایی با تأکید بر ضرورت تداوم این روند، گفته است با وجود جهش سال‌های اخیر، هنوز فاصله قابل توجهی میان سرانه فضای آموزشی استان و میانگین کشور وجود دارد و برای جبران این عقب‌ماندگی باید شتاب مدرسه‌سازی حفظ شود. در این رویکرد، تلاش شده است اعتبارات آموزشی صرفاً بر اساس توزیع جغرافیایی یا تعداد پروژه‌ها تخصیص پیدا نکند، بلکه شهرستان‌ها و مناطقی که از سرانه آموزشی پایین‌تری برخوردارند، در اولویت قرار گیرند. هدف، ابتدا کاهش فاصله میان شهرستان‌های استان و سپس نزدیک کردن سرانه فضای آموزشی استان به میانگین کشور است. این سیاست در صورت تداوم می‌تواند مدرسه‌سازی را از یک برنامه صرفاً کمّی به برنامه‌ای برای کاهش نابرابری تبدیل کند؛ به این معنا که ساخت مدرسه در مناطقی که بیشترین کمبود را دارند، اولویت بیشتری نسبت به مناطقی پیدا کند که از زیرساخت آموزشی مناسب‌تری برخوردارند.
 
سهم خیرین در ساخت کلاس‌ درس
یکی از ویژگی‌های مهم برنامه توسعه فضاهای آموزشی در سیستان و بلوچستان، اتکا به مشارکت خیرین و تشکل‌های اجتماعی در کنار منابع دولتی است. بر اساس آمار اعلام‌شده، در جشنواره بیست‌وپنجم خیرین مدرسه‌ساز بیش از یک‌هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان تعهد در استان ایجاد شده که بیش از ۷۷ درصد آن محقق شده است. همچنین نزدیک به پنج همت تعهد در سامانه مربوط ثبت و تفاهمنامه‌های آن منعقد شده که بیش از ۸۰۰ میلیارد تومان آن تاکنون محقق شده است. مدیرکل نوسازی مدارس استان سهم خیرین در کلاس‌های تحویلی را بیش از ۵۰ درصد اعلام کرده است. در واقع جبران کمبود فضاهای آموزشی در سیستان و بلوچستان تنها از مسیر بودجه عمومی دنبال نمی‌شود و ظرفیت اجتماعی و اقتصادی خارج از دولت نیز به یکی از اجزای مهم این برنامه تبدیل شده است.
برای سال تحصیلی جاری نیز تکمیل بیش از ۳۶۰ پروژه آموزشی در قالب حدود یک‌هزار و ۳۰۰ کلاس هدف‌گذاری شده است. ظرفیتی که بخشی از آن حاصل همکاری دولت و خیرین مدرسه‌ساز خواهد بود.
 
توسعه مدرسه شبانه‌روزی
اما همه مشکلات آموزشی استان با ساخت مدرسه در محل سکونت دانش‌آموزان حل نمی‌شود. گستردگی جغرافیایی و پراکندگی روستاها باعث شده است در برخی مناطق، ایجاد یک مدرسه معمولی برای پوشش جمعیت دانش‌آموزی امکان‌پذیر یا اقتصادی نباشد. به گفته رسول صفرزایی، مدیر کل آموزش و پرورش سیستان و بلوچستان موضوع مدارس شبانه روزی برای دختران اهمیت بیشتری دارد. در برخی مناطق روستایی و کم‌برخوردار، فاصله زیاد مدرسه، هزینه رفت‌وآمد و محدودیت‌های خانوادگی می‌تواند احتمال ادامه ندادن تحصیل دختران را افزایش دهد. بنابراین توسعه مدارس شبانه‌روزی دخترانه می‌تواند یکی از ابزارهای کاهش این مانع باشد. در همین زمینه، ۹۲ مدرسه شبانه‌روزی در استان مکان‌یابی شده که ۵۱‌مدرسه دخترانه و ۴۱ مدرسه پسرانه است.

برش

بازگرداندن بازماندگان از تحصیل
بر اساس آمار وزارت آموزش و پرورش، سال گذشته ۱۴۰ هزار و ۵۶۲ کودک بازمانده از تحصیل شناسایی شدند که سیستان و بلوچستان در میان استان‌های دارای بیشترین تعداد بازماندگان قرار داشته است. از میان موارد شناسایی‌شده، حدود ۴۸ هزار نفر به مدرسه بازگردانده شدند.
یکی از چالش‌های اصلی سیستان و بلوچستان آن است که افزایش ظرفیت مدارس و مدرسه‌سازی الزاماً به معنای کاهش کمبودها نیست. زیرا جمعیت دانش‌آموزی نیز در حال افزایش است.
بر اساس آمار ارائه‌شده، در یک سال حدود ۶۰ هزار دانش‌آموز به جمعیت ثبت‌نامی استان اضافه شده‌اند. اگر میانگین هر کلاس ۳۰ دانش‌آموز در نظر گرفته شود، تنها برای پوشش این افزایش جمعیت به حدود ۲ هزار کلاس جدید نیاز است. در نیمه نخست امسال ۸۰۰ کلاس توسط نوسازی مدارس، خیرین و بنیادها تحویل شده و ۷۰۰ کلاس دیگر نیز برای بهره‌برداری تا پایان سال هدف‌گذاری شده است؛ با این حال همچنان حدود ۵۰۰ کلاس از نیاز ناشی از افزایش جمعیت دانش‌آموزی عقب هستند. این ارقام نشان می‌دهد حتی جهش در مدرسه‌سازی نیز زمانی می‌تواند فاصله موجود را کاهش دهد که سرعت ساخت کلاس از رشد نیازهای آموزشی بیشتر باشد.