ندا روحانی
گروه اندیشه

شگفتی انسان
از تغییرات پرشتاب جهان
باقر ساروخانی بحث خود را از «تغییر پرشتاب جهان» آغاز کرد؛ تغییری که البته پدیده تازه‌ای نیست اما آنچه روزگار ما را متمایز می‌کند، «سرعت و گستره تغییرات» است: «وقتی به رودخانه نگاه می‌کنم و سرم را برمی‌گردانم و دوباره به آن نگاه می‌کنم، دیگر آن رودخانه، همان رودخانه قبلی نیست. تکنولوژی در دنیای امروز چنین شتابی به جهان داده است به‌طوری‌که انسان امروز با فرداهایی مواجه است که ممکن است برای آنها آمادگی نداشته باشد. فاصله میان «امروز» و «فردا» بسیار فشرده شده و تکنولوژی این شتاب عجیب را به دنیای ما داده است. به همین دلیل، انطباق با جهان جدید برای ما یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای ادامه حضور و اثرگذاری بر این جهان پرشتاب است.»
این تغییر فقط به ابزارهای ارتباطی محدود نمی‌شود. رسانه امروز با فناوری‌هایی مانند بلاک‌چین، متاورس، اینترنت اشیا و هوش مصنوعی درهم تنیده است؛ فناوری‌هایی که به گفته ساروخانی، نه فقط شیوه انتقال پیام، بلکه محیط ارتباط را نیز دگرگون می‌کنند.
ارتباطات در عصر هوش‌مصنوعی و متاورس
استاد دانشگاه تهران، متاورس و تفاوت آن با نسل قبلی ارتباطات دیجیتال را چنین توضیح می‌دهد: «اینترنت، انسان‌ها را به‌ صورت افقی به یکدیگر متصل کرد؛ اما متاورس ما را وارد یک دنیای سه‌بعدی می‌کند. به این ترتیب، ارتباط از صرف اتصال افراد فراتر می‌رود و به تجربه‌ای عمیق‌تر تبدیل می‌شود.»
اما در میان فناوری‌های جدید، هوش‌مصنوعی بیش از همه موضوع بحث ساروخانی قرار گرفت. او تأکید دارد که جامعه و بویژه فعالان رسانه و روابط‌عمومی، نمی‌توانند نسبت به این فناوری بی‌تفاوت بمانند: «باید آن را بشناسیم، با آن گفت‌وگو کنیم و بتوانیم از این ابزار خارق‌العاده بشری استفاده کنیم.» در نگاه او شناخت هوش‌مصنوعی صرفاً برای عقب نماندن از تحولات تکنولوژیک نیست؛ بلکه او به مسأله «اثرگذاری بر جهان» اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که اگر افراد و نهادها نتوانند زبان و منطق جهان جدید را بفهمند، به‌تدریج از آن فاصله خواهند گرفت و اثرگذاری‌شان کاهش می‌یابد. در همین نقطه، مسأله اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده نیز اهمیت پیدا می‌کند. گسترش ابزارهای تولید و توزیع اطلاعات، هم ظرفیت ارتباط را بیشتر کرده و هم ضرورت تشخیص و ارزیابی اطلاعات را افزایش داده است. برای جامعه ارتباطی جدید، صرف دسترسی به اطلاعات کافی نیست؛ توانایی سنجش و فهم آن نیز اهمیت دارد.

پذیرش، انطباق، عاملیت
سه گام مواجهه با فناوری
هسته اصلی سخنرانی ساروخانی را می‌توان در سه واژه خلاصه کرد: «پذیرش»، «انطباق» و «عاملیت». او می‌گوید: «پذیرش یعنی فناوری‌های جدید را به‌ عنوان واقعیت دنیای امروز بشناسیم. انطباق یعنی بتوانیم خودمان را با این تغییرات هماهنگ کنیم. اما عاملیت یعنی فقط مصرف‌کننده فناوری نباشیم؛ بلکه بتوانیم فناوری را با خواست و اندیشه خودمان به خدمت بگیریم.» اهمیت این تفکیک در آن است که ساروخانی میان «پذیرش فناوری» و «تسلیم شدن در برابر فناوری» فاصله می‌گذارد. از نظر او، انکار فناوری ممکن نیست، اما پذیرش آن نیز نباید به واگذاری اختیار منجر شود.
این استاد جامعه‌شناسی ارتباطات، «عاملیت انسانی» را در مواجهه با فناوری مهم می‌شمارد و با مقایسه انسان با دیگر موجودات می‌گوید: «انسان فقط با محیط سازگار نمی‌شود؛ بلکه محیط و ابزار را نیز با نیازهای خود سازگار می‌کند. بنابراین، انسان در مواجهه با فناوری، فقط یک مصرف‌کننده منفعل نیست؛ می‌تواند ابزارها را مطابق اهداف و نیازهای خود به کار گیرد و حتی در شکل دادن به آینده فناوری سهم داشته باشد.»

بــــرش

تصمیم‌گیری را به هوش‌مصنوعی واگذار نکنیم

ساروخانی معتقد است: «ما باید فناوری را بشناسیم و از هوش‌مصنوعی استفاده کنیم؛ اما نباید اجازه دهیم روبات‌ها برای ما تصمیم بگیرند یا الگوریتم‌ها جای اندیشه انسانی را بگیرند.» این تأکید او، مرز روشنی میان «استفاده از فناوری» و «وابستگی به فناوری» ترسیم می‌کند. در نگاه ساروخانی، سرعت و کارآمدی نباید به بهای از دست رفتن داوری انسانی، خلاقیت و حریم خصوصی تمام شود. او تصریح می‌کند: «تکنولوژی ساخته انسان است و باید در خدمت انسان قرار گیرد، نه اینکه انسان در خدمت تکنولوژی باشد.» از همین منظر، هشدار او درباره فناوری بیشتر از آنکه مخالفت با تکنولوژی باشد، دعوت به «استفاده مسئولانه و فعالانه از آن» است. اشاره او به نمونه‌هایی مانند دیپ‌سیک، تأکیدی بر این ایده است که حضور در جهان جدید نباید به مصرف فناوری محدود شود و ما باید تلاش کنیم بازیگر و مهره اثرگذار در جهان تکنولوژی باشیم.