محمد محسن فایضی
کارشناس مسائل فلسطین

در یکی از شماره‌های پیشین ستون «بدون روتوش» به مفهوم مدرسه و تحصیل و جایگاه آن در غرور فلسطینی‌ها پرداختیم. 19 سپتامبر ۲۰۲۶، سه روز پیش، زنگ سال تحصیلی جدید در غزه دوباره به صدا درآمد. وزارت آموزش فلسطین در غزه اعلام کرد که بیش از ۴۲۰ هزار دانش‌آموز قرار است در حدود ۶۱۰ مدرسه و مرکز آموزشی وابسته به وزارتخانه تحصیل کنند. علاوه بر این، حدود ۱۰۰ مدرسه و مرکز آموزشی وابسته به آنروا نیز حدود ۱۰۰ هزار دانش‌آموز را پوشش می‌دهند. یعنی بر اساس آمار رسمی وزارتخانه، در مجموع حدود ۵۲۰ هزار دانش‌آموز در چرخه آموزشی امسال قرار گرفته‌اند. اگر آمار رسمی امسال را با وضعیت پیش از جنگ مقایسه کنیم، تعداد دانش‌آموزانی که برای سال تحصیلی جدید در ساختار آموزشی تعریف شده‌اند، حدود ۸۸ هزار نفر کمتر از دانش‌آموزان سال ۲۰۲3-۲۰۲۲ و پیش از عملیات 7 اکتبر است؛ یعنی نزدیک به ۱۵ درصد کاهش که با توجه به حجم خرابی‌ها درصد خوبی به نظر می‌رسد. البته این مقایسه کاملاً دقیق نیست، چون آمار امسال شامل مراکز آموزشی موقت و دانش‌آموزان داخل و خارج غزه است و شرایط ثبت‌نام و جابه‌جایی جمعیت نیز با قبل از جنگ یکسان نیست. اما اختلاف اصلی فقط در تعداد دانش‌آموزان نیست؛ تعداد خود مدرسه تغییر کرده است.تا ۱۵ اکتبر ۲۰۲۳، از مجموع ۸۰۳ مدرسه، ۱۶۴ ساختمان آموزشی آسیب دیده بود؛ یعنی تنها در چند روز اول جنگ، بیش از یک‌پنجم ساختمان‌های آموزشی تحت حمله قرار گرفته بودند! چند هفته بعد، این رقم به ۳۰۰ ساختمان، معادل ۶۱ درصد ساختمان‌های مدارس رسید. در آن زمان بیش از ۶۲۵ هزار دانش‌آموز همچنان بدون دسترسی به مدرسه بودند و سال تحصیلی شروع نشده، رها شد.سال بعد هم وضعیت تغییر اساسی نکرد. در پایان ۲۰۲۵، حدود 96 درصد از ۸۱۵ مدرسه غزه آسیب دیده یا تخریب شده بود. یعنی اگر ۲۰۲۳ را نقطه صفر بگیریم، مسیر آموزش و پرورش کودکان غزه در چنین بوده است: سال اول طوفان الاقصی: تعطیلی مدارس.  سال دوم طوفان الاقصی: تداوم تعطیلی مدارس. سال سوم: گسترش مراکز آموزشی اضطراری و اکنون: تلاش برای بازگرداندن دانش‌آموزان به کلاس.با این حال، در نیمه اول ۲۰۲۶ تلاش برای ساختن یک شکل حداقلی از مدرسه ادامه داشته است. تا پایان ژوئن، یونیسف و شرکایش ۲۶۵ هزار کودک فلسطینی را در ۱۷۳ مرکز یادگیری در غزه تحت پوشش قرار داده بودند؛ مراکزی که علاوه بر آموزش، خدمات روانی و اجتماعی و حمایت‌های مربوط به کودکان دارای معلولیت ارائه می‌کردند.همچنین در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۱ هزار دانش‌آموز برای آزمون توجیهی(نهایی) که مهم‌ترین امتحان دانش‌آموزان مدارس فلسطین است ثبت‌نام کرده بودند، اما تنها ۴۹ هزار نفر توانستند در آزمون شرکت کنند!به این ترتیب، فاصله میان «مدرسه قبل از ۷ اکتبر» و «مدرسه امروز» فقط فاصله میان ۷۹۶ مدرسه و چند صد مرکز آموزشی یا کاهش 80 هزار نفری تعداد دانش‌آموزان نیست؛ فاصله میان دو مفهوم از آموزش است. پیش از ویرانی زندگی و نهادها در غزه، مدرسه یک نهاد ثابت با کلاس، نیمکت، معلم، کتاب و برنامه سالانه در غزه بود. امروز با تأخیری سه ساله، بخشی از آموزش کودکان فلسطینی ساکن در غزه در مراکزی انجام می‌شود که خودشان ممکن است موقت باشند و فردا با جابه‌جایی خانواده‌ها، کمبود فضا یا ناامنی تغییر کنند.