کاهش ذخیره سدهای تأمین‌کننده آب مشهد به کمتر از ۳ درصد، خروج سد دوستی از مدار اصلی و تداوم برداشت از منابع زیرزمینی، پایتخت معنوی ایران را در آستانه یکی از دشوارترین دوره‌های تأمین آب قرار داده است،  شرایطی که مدیریت مصرف، احیای منابع موجود و اجرای طرح‌های جدید تأمین آب را به ضرورتی فوری تبدیل کرده است.
شهریور و مهر را می‌توان ماه‌های تعیین‌کننده برای تأمین آب کلانشهرها دانست. زمانی که مخازن سدها پس از یک سال برداشت و پیش از آغاز بارش‌های مؤثر پاییز، به پایین‌ترین سطوح خود نزدیک می‌شوند. مشهد نیز امسال در حالی به این مقطع حساس رسیده که ذخیره آب سدهای تأمین‌کننده آن به کمتر از ۳ درصد رسیده و تنها حدود یک‌چهارم نیاز آبی شهر از منابع سطحی تأمین می‌شود. به گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، هم‌اکنون موجودی سدهای دوستی، طرق، ارداک و کارده حدود ۳۵ میلیون مترمکعب است؛ رقمی که تصویری روشن از عمق بحران منابع سطحی آب در این کلانشهر ارائه می‌کند.
 حسین اسماعیلیان ، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد با اشاره به وضعیت سدهای مشهد گفته است که متوسط ذخیره مخازن نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. از میان سدهای تأمین‌کننده آب شهر، کارده، ارداک و دوستی همچنان در مدار هستند، اما برداشت از سد طرق متوقف شده است. این وضعیت نشان می‌دهد که شبکه تأمین آب مشهد بیش از گذشته ناچار است به منابعی خارج از سدها تکیه کند؛ منابعی که عمدتاً زیرزمینی هستند.
 
سدهایی که دیگر پشتوانه مطمئنی نیستند
چالش آب مشهد اما تنها به کاهش ذخیره چند سد محدود نمی‌شود. مسأله مهم‌تر، تغییر ساختار منابع تأمین آب این شهر است. در شرایط عادی، سدها می‌توانند بخشی از فشار وارد بر منابع زیرزمینی را کاهش دهند، اما وقتی ذخایر سدها به کف نزدیک می‌شود، چاه‌ها ناگزیر به تأمین سهم بیشتری از آب شرب وارد مدار می‌شوند.
اکنون تنها حدود ۲۵ درصد نیاز آبی مشهد از سدها تأمین می‌شود و ۷۵ درصد دیگر از منابع زیرزمینی به دست می‌آید. این وابستگی در شرایطی اتفاق می‌افتد که به گفته استاندار خراسان رضوی، برداشت از سفره‌های زیرزمینی طی سال‌های گذشته بیش از ظرفیت مجاز بوده و تخلیه این منابع، پدیده فرونشست زمین را نیز تشدید کرده است. به این ترتیب، مسأله مشهد تنها «کمبود آب» نیست؛ بلکه انتخاب میان دو منبع محدود و آسیب‌پذیر است: منابع سطحی که به‌شدت از خشکسالی و کاهش آورد رودخانه‌ها آسیب دیده‌اند و منابع زیرزمینی که برداشت بیش از ظرفیت آنها می‌تواند پیامدهای بلندمدت و بعضاً جبران‌ناپذیر داشته باشد.
 
خروج دوستی از مدار
در میان سدهای مشهد، وضعیت سد دوستی اهمیت ویژه‌ای دارد. این سد که زمانی یکی از اصلی‌ترین پشتوانه‌های تأمین آب مشهد محسوب می‌شد، اکنون عملاً از مدار اصلی تأمین آب شهر خارج شده است. غلامحسین مظفری، استاندار خراسان رضوی، ظرفیت سد دوستی را حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب اعلام کرده و کاهش آورد هریرود را یکی از عوامل اصلی وضعیت کنونی این سد دانسته است. ایجاد سدها و سازه‌های آبی در مسیر هریرود در افغانستان، خشکسالی و کاهش جریان ورودی، شرایطی ایجاد کرده که دیگر نمی‌توان مانند گذشته روی این سد برای تأمین آب مشهد حساب کرد.
از سوی دیگر، دوستی سدی مشترک میان ایران و ترکمنستان است و آب ذخیره‌شده در آن میان دو کشور تقسیم می‌شود. بنابراین بخشی از مسأله آب مشهد، از محدوده مدیریت شهری و حتی ملی فراتر رفته و به یک موضوع فرامرزی تبدیل شده است.
این همان جایی است که استاندار خراسان رضوی از ضرورت داشتن «نگاه ملی و حتی فراملی» به تأمین آب مشهد سخن می‌گوید؛ زیرا سرنوشت بخشی از منابع آب این کلانشهر به وضعیت حوضه آبریز هریرود و مناسبات آبی با کشورهای همسایه گره خورده است.

 وضعیت مبهم در پاییز
در چنین شرایطی، نگاه‌ها به پاییز و بارش‌های سال آبی جدید دوخته شده است. پیش‌بینی‌ها از احتمال بارش‌هایی بیش از نرمال در پاییز حکایت دارد، اما حتی تحقق این پیش‌بینی نیز لزوماً به معنای پایان بحران نیست.
بارندگی زمانی می‌تواند به کاهش واقعی تنش آبی کمک کند که بخش قابل توجهی از آن به روان‌آب و تغذیه منابع آبی تبدیل و وارد مخازن سدها یا سفره‌های زیرزمینی شود. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که بارش‌های مقطعی و سیلابی، بدون فراهم بودن زیرساخت مناسب، الزاماً به ذخیره پایدار آب منجر نمی‌شوند.
نمونه آن سیلاب اردیبهشت ۱۴۰۳ در مشهد است که بنا بر اظهارات مدیرعامل آبفای مشهد، حدود ۷۰ میلیون مترمکعب آب از طریق کشف‌رود خارج شد. امسال اما سد شوریجه آماده آبگیری است و در صورت وقوع بارش‌های سیلابی، بخشی از این روان‌آب‌ها امکان ذخیره شدن خواهند داشت. این موضوع می‌تواند یکی از فرصت‌های پیش‌رو برای تقویت منابع سطحی مشهد باشد.
 
آب جدید، از هر مسیر ممکن
با این حال، حتی بارندگی مناسب نیز نمی‌تواند پاسخگوی همه نیازهای آبی مشهد باشد. به همین دلیل، مجموعه‌ای از راهکارها برای تأمین آب آینده شهر در حال پیگیری است؛ از احیای حقابه هریرود و استفاده از پساب گرفته تا انتقال آب از دریای عمان. استفاده از پساب یکی از گزینه‌هایی است که می‌تواند همزمان دو مشکل را هدف قرار دهد: کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی و تأمین آب مورد نیاز بخش‌هایی مانند کشاورزی. جایگزین کردن پساب تصفیه‌شده با آب چاه‌های کشاورزی، امکان آزادسازی بخشی از منابع آب زیرزمینی را فراهم می‌کند و از شدت برداشت از سفره‌ها می‌کاهد.
انتقال آب از دریای عمان نیز راهکاری بلندمدت‌تر است. این پروژه اگرچه در حال اجراست، اما هزینه و زمان قابل توجهی دارد. استاندار خراسان رضوی هزینه آب انتقالی را حدود پنج یورو به ازای هر مترمکعب برآورد کرده است؛ هزینه‌ای که نشان می‌دهد آب انتقالی نمی‌تواند به تنهایی و بدون توجه به اقتصاد مصرف، پاسخگوی همه نیازهای شهر باشد.
 
مسأله فقط کمبود آب نیست
در چنین شرایطی، مدیریت مصرف از یک توصیه عمومی به یکی از ارکان اصلی سیاست تأمین آب مشهد تبدیل شده است. مدیرعامل آبفای مشهد نیز تأکید کرده است که کاهش دمای هوا و عبور از اوج مصرف تابستان نباید این تصور را ایجاد کند که بحران آب پایان یافته است.
واقعیت این است که کاهش مصرف در شهری که بخش عمده آب آن از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود، می‌تواند به اندازه توسعه منابع جدید اهمیت داشته باشد. اگرچه استاندار خراسان رضوی معتقد است مشهد از نظر سرانه مصرف در شمار شهرهای کم‌مصرف قرار دارد و نظام کنترل و بهره‌وری آب نیز وضعیت مناسبی دارد، اما عمق بحران منابع آبی نشان می‌دهد که حتی مصرف بهینه نیز باید در کنار توسعه منابع جدید دنبال شود. مشهد امروز با یک انتخاب ساده مواجه نیست، نه می‌توان همچنان بر سدهایی تکیه کرد که ذخایرشان به کمتر از ۳ درصد رسیده و نه می‌توان برای همیشه بار تأمین آب را بر دوش سفره‌هایی گذاشت که خود با افت و فرونشست مواجه‌اند.
راه عبور، ترکیبی از دیپلماسی آب برای احیای حقابه هریرود، مدیریت جدی مصرف، استفاده گسترده‌تر از پساب، ذخیره‌سازی روان‌آب‌ها، حفاظت از منابع زیرزمینی و اجرای طرح‌های انتقال آب است. 
در غیر این صورت، هر پاییز ممکن است تنها آغاز یک دوره کوتاه تنفس باشد و نه پایان بحران.
برای مشهد، مسأله آب دیگر یک هشدار دوردست نیست؛ بحرانی است که اکنون در مخزن سدها، در عمق سفره‌های زیرزمینی و در آینده توسعه این کلانشهر خود را نشان می‌دهد.