سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی چندی قبل در جشنواره شهید رجایی به‌عنوان دستگاه برتر انتخاب شد؛ موفقیتی که به گفته مسئولان این وزارتخانه، حاصل مجموعه‌ای از اقدامات و عملکرد دستگاه سلامت در مسیر ارتقای کیفیت خدمات، بهبود فرآیندها و پاسخگویی به نیازهای مردم است. به گفته حسین کرمانپور رئیس مرکز روابط‌ عمومی وزارت بهداشت در سال 1403 و در بدو تحویل مسئولیت توسط وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با انباشت 423 درخواست با تأخیر در سامانه انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، 99 فقره شکایت ثبت‌شده و نرخ پاسخگویی نازل 58 درصدی مواجه بود، که با پیگیری‌های مستمر و ساماندهی فرآیندها، وزارت بهداشت هم‌اکنون در زمره 5 دستگاه برتر کشور در حوزه شفافیت و پاسخگویی قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که تنها در ماه گذشته به 771 درخواست به شکل دقیق پاسخ داده شد و میانگین زمان پاسخگویی به حدود دو روز تقلیل یافته است، در حالی که مهلت قانونی تعیین‌شده حدود 10 روز است. در حقیقت وزارت بهداشت با پشت سر گذاشتن دو جنگ و سیاست‌گذاری رسانه‌ای در حوزه‌هایی نظیر پویش نه به تصادف، جوانی جمعیت، مصرف منطقی دارو و خودمراقبتی بر پایه افکارسنجی و پژوهش‌های جامعه‌محور موفق شده سلامت را از رویکرد مناسبتی، مقطعی و انفعالی خارج و از طریق تولیدات مستمر رسانه‌ای و هم‌افزایی با رسانه‌ها و نخبگان، به یک مطالبه و مسئولیت همگانی تبدیل کند. به همین مناسبت روز گذشته نشست مشترک وزارت بهداشت با ارکان شورای اطلاع‌رسانی دولت در مورد عملکرد نظام سلامت در دوران جنگ، در این وزارتخانه برگزار شد. محمدرضا ظفرقندی وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در این نشست با بیان اینکه باید درس بیاموزیم و الگو بگیریم، چه جنگ تمام شده باشد، چه نشده باشد و چه ادامه داشته باشد باید نقاط ضعف و قوت خود را بررسی کنیم، گفت: «از روز اولی که ستاد بحران جنگ را در وزارت بهداشت تشکیل دادیم و کار فشرده مدیریتی را برای این دوره آغاز کردیم، به دوستانی که در ستاد بحران بودند گفتیم که باید نقاط ضعف و قوت خود را ثبت و استخراج کنیم.» ظفرقندی گفت: «این کار برای ادامه فعالیت، افزایش تاب‌آوری و آمادگی برای فصل‌های آینده و اتفاقاتی که ممکن است رخ دهد، ضروری است، چراکه ممکن است در یک زمان کوتاه، چند اتفاق به شکل همزمان رخ دهد و لازم باشد به همه آنها رسیدگی کنیم.»

عملکرد مثبت اورژانس و انتقال خون در روزهای جنگ
 وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با بیان اینکه اگر تجربه جنگ هشت‌ساله وجود نداشت، شاید در بسیاری از موارد مجبور بودیم از صفر شروع کنیم اما آن تجربه کمک کرد بسیاری از آمادگی‌ها از قبل انجام شود، گفت: «اینکه در جنگ 12 روزه تیم سلامت 10 میلیون لیتر سرم را از قبل آماده کرده بود، بخشی از همین آمادگی و استفاده از تجربه‌های گذشته بود.»
ظفرقندی درباره ضرورت توجه به تجارب گذشته گفت:‌ «این روزها، تمام الگوهای احتمالی در جلسات مدیریت بحران را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا برای هر سناریو آمادگی داشته باشیم.» او درباره اخلاق حرفه‌ای در جنگ و بحران گفت: «هیچ تفاوتی میان بیماران در ارتباط با ارائه خدمات درمانی وجود ندارد. اهمیتی ندارد که فرد مجروح چه کسی است و در کجا مجروح شده است یا چه دیدگاه و گرایشی دارد. کادر درمان وظیفه دارد با نگاهی حرفه‌ای و اخلاقی به تمام مجروحان خدمات مورد نیاز را ارائه دهد. اخلاق حرفه‌ای باید در نظام سلامت تثبیت شود و همه به آن متعهد باشند.» وزیر بهداشت با بیان اینکه آسیب‌های شدید و شوک ناشی از خونریزی برای درمان تروما بسیار نقش دارد، درباره ارائه خدمات برای تروما گفت: «اگر خون و فرآورده‌های خونی به‌موقع به بیمار برسد، بسیاری از بیماران قابل‌ نجات هستند. اگر تیم اورژانس حتی برای چند دقیقه زودتر به فردی که دچار خونریزی شدید است برسد، ممکن است جان او نجات پیدا کند؛ اما هرچه زمان بیشتری از دست برود، احتمال از دست‌ دادن بیمار افزایش می‌یابد. عملکرد سازمان انتقال خون و اورژانس در دوران جنگ مثبت بود.»

اعتماد مردم 
مهم‌ترین سرمایه اجتماعی است
ظفرقندی «اعتماد مردم» را مهم‌ترین سرمایه اجتماعی مطرح کرد و گفت: «نتایج پژوهش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که نظامیان و کادر درمان در صدر لیست گروه‌های مورد اعتماد مردم قرار دارند. این موضوع باعث افتخار کادر درمان و نظام سلامت کشور است.»
وزیر بهداشت با بیان اینکه مدیریت روزهای عادی با شرایط جنگی متفاوت است، توضیح داد: «این روزها، با مشکلات مختلفی در حوزه لجستیک، دارو، حمل‌ونقل و آسیب‌دیدگی برخی کارخانه‌های دارویی و پتروشیمی مواجه هستیم. براساس این شرایط، چاره‌ای جز اولویت‌بندی نداریم. همان‌طور که در شرایط جنگی نمی‌توان تمام مجروحان را همزمان درمان کرد و باید بر اساس شانس نجات و شدت بیماری اولویت ارائه خدمات درمانی را تعیین کرد، اولویت‌ها و بسته‌های خدمتی نظام سلامت نیز می‌بایست به درستی در شرایط کنونی تعریف شود.» ظفرقندی با بیان اینکه اقدامات در ارتباط با تأمین داروهای اساسی موفق واقع شده و کمبود داروهای اساسی نسبت به دوران جنگ کاهش یافته، درباره افزایش قیمت‌ داروها گفت: «پیش از جنگ، میزان کمبود داروهای اساسی 63 قلم بود که در میانه جنگ به 43 قلم کاهش یافت. در حال حاضر، تعداد کمبود داروهای اساسی به 32 قلم رسیده است. جلسات متعددی با رئیس‌جمهوری و سازمان برنامه و بودجه در ارتباط با پوشش بیمه‌ای افزایش قیمت داروها داشته‌ایم تا نقطه فشار به مردم را کاهش دهیم.» به گفته وزیر بهداشت بر اساس تجارب دوران جنگ ۸ ساله تحمیلی، تجربه‌های نظام سلامت و منابع علمی از آمادگی کامل برای رسیدگی به مردم در بیمارستان‌ها برخوردار هستیم. ظفرقندی تأکید کرد: «زنجیره درمان باید یک زنجیره کامل باشد و از این زنجیره در حوزه‌های مختلف چه در بخش اورژانس، چه بیمارستان‌ها و چه انتقال خون در دوران جنگ برخوردار بودیم.»
وزیر بهداشت درباره ارائه خدمات در دوران جنگ گفت: «با تعداد زیاد مجروحان در یک زمان واحد و بمباران‌هایی که مواجه بودیم با استفاده از آمادگی نیروی انسانی توانستیم به تمام مراجعه‌کنندگان خدمات مورد نیاز را ارائه دهیم.»
او با بیان اینکه پیش از شروع جنگ، تمام پروتکل‌ها و دستورالعمل‌های مورد نیاز شرایط را به لحاظ علمی تأمین و ابلاغ کردیم، توضیح داد: «بیمارستان‌هایی را که می‌بایست به بیمارستان‌های دیگر کمک می‌کردند، مشخص کرده بودیم؛ به طور مثال، هنگامی که بیمارستان اندیمشک بمباران شد با توجه به آمادگی قبلی از ظرفیت بیمارستان دزفول بهره‌ گرفتیم و تمام بیماران در مدت زمان یک تا 2 ساعت به این بیمارستان منتقل شدند. بیمارستان لایه سوم نیز در شهر اهواز قرار داشت و این بیمارستان نیز برای ارائه خدمات آماده بود.» 
ظفرقندی با تقدیر و تشکر از همکاران خود در سازمان انتقال خون و سازمان اورژانس، تأکید کرد: «اقدامات انجام شده را با هدف در دستور کار قراردادن اقدامات تازه مورد بررسی قرار دادیم.» او در مورد وضعیت تأمین دارو گفت: «هنگامی که کشور در شرایط تحریمی و مشکلات حمل‌و‌نقل قرار دارد، می‌بایست برای تأمین دارو نسبت به گذشته بیشتر تلاش کنیم و از راه‌ها و روش‌های دیگر برای تأمین آن بهره‌ بگیریم.»

کاهش کمبود داروهای اساسی به نسبت روزهای جنگ
وزیر بهداشت درباره گرانی دارو و ارائه بسته‌های حمایتی گفت: «دو مسأله کمبود و قیمت در ارتباط با دارو مطرح است. اولویت وزارت بهداشت این است که داروهای اساسی دچار کمبود نشود. تلاش‌ها و اقدامات وزارت بهداشت در ارتباط با تأمین داروی اساسی موفق واقع شده به نحوی که کمبود داروهای اساسی طی این روزها نسبت به دوران جنگ کاهش یافته است.»
ظفرقندی با بیان اینکه استراتژی و راهبرد وزارت بهداشت تأمین دارو است، گفت: «علاوه بر تأمین دارو در نظر داریم که افزایش قیمت را با پوشش بیمه‌ای جبران کنیم. این در حالی است که برخی داروها برند محسوب می‌شوند و در لیست دارویی کشور قرار ندارند. به طور طبیعی، در چنین شرایطی جزو اولویت‌ها نیستند. دارویی که در کشور با کیفیت مناسب و خوب تولید می‌شود، تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرد.»
او درباره همکاری هند برای تأمین مواد اولیه گفت: «هنگامی که راه دریایی محاصره باشد حتی اگر هند بخواهد کمک کند هم نمی‌تواند. ایران مانند بسیاری از کشورهای دنیا از جمله سوئیس بیشتر مواد اولیه خود را از هند تأمین می‌کند. هند در زمینه مواد اولیه دارویی خوب عمل کرده است. مشکلات کشور تحریمی و حمل‌ونقلی است و آقای رئیس‌جمهور در سفر خود به هند مطرح کردند تا برطرف شود.»
او با بیان اینکه تأمین دارو و سلامت از اولویت‌هاست، گفت: «تأمین دارو و سلامت مردم از دغدغه‌های اصلی دولت است و رئیس‌جمهوری نیز به‌صورت مستمر این موضوع را پیگیری می‌کند.»

برش

برقراری پیوند اعتماد میان دولت و ملت از طریق گفت‌وگوی صادقانه
در این نشست الیاس حضرتی، رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت با تأکید بر اینکه جنگ همچنان ادامه دارد و دشمن در داخل و خارج کشور به توطئه و فشارهای مختلف اقتصادی ادامه می‌دهد، گفت: «راه عبور از بحران‌ها، گفت‌وگوی صادقانه و به‌موقع با مردم و ارائه دقیق روایت اقدامات انجام‌شده و کارهای باقی‌مانده است.» او گفت: «اگر به گذشته نه چندان دور نگاه کنیم، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این دوره، بروز بحران‌های همزمان و متوالی بود؛ شرایط به‌گونه‌ای نبود که یک بحران حل‌وفصل شود و پس از آن مسأله دیگری پدید آید.» به گفته حضرتی، دولت از بدو فعالیت، از یک‌سو با انباشت مطالبات و بدهی‌های سنگین مالی در حوزه‌های گوناگون از جمله مطالبات کشاورزان، پرستاران، بازنشستگان و سایر بخش‌ها مواجه شد و از سوی دیگر کشور در معرض تحولات امنیتی و تهاجمات دشمن قرار گرفت؛ از جمله حمله رژیم صهیونیستی به سفارت ایران و شرایط ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای که با یک خشکسالی کم‌سابقه نیز همزمان شد. رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت با یادآوری فشارهای همه‌جانبه خارجی و طراحی‌های خصمانه دشمنان با هدف فروپاشی و تسلیم کشور، گفت: «در مقطعی که دشمنان آشکارا سودای فروپاشی نظام و ضربه به انسجام ملی را در سر می‌پروراندند و تحریم‌ها و جنگ تعرفه‌ای و مانورهای سنگین در منطقه در جریان بود، سؤال اساسی این است که چگونه کشور توانست سرافرازانه بایستد، از این پیچ‌های خطرناک عبور و انسجام خود را حفظ کند.»
حضرتی با بیان اینکه پاسخ در توانمندی لجستیکی، پشتیبانی همه‌جانبه، هوشیاری ملت و کارآمدی بخش‌های مختلف از جمله بهداشت و درمان، انرژی و تأمین معیشت نهفته است، گفت: «برای نمونه، به رغم تهدیدات و حملات متعددی که به زیرساخت‌ها انجام شد، روند توزیع بنزین و اقلام حیاتی حتی برای یک ساعت هم قطع نشد و آرامش عمومی به هم نریخت؛ پرونده عملکرد دستگاه‌ها در این دوران سرافرازانه و افتخارآمیز است.»
رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت با اشاره به اینکه احیای اعتماد عمومی و امید به آینده کلیدی‌ترین مؤلفه عبور از این شرایط است گفت: «پیش از آغاز به کار دولت، دو آسیب جدی یعنی فرسایش اعتماد و ناامیدی نسبت به آینده در جامعه احساس می‌شد، اما برقراری پیوند اعتماد میان دولت و ملت از طریق گفت‌وگوی صادقانه، ارائه روایت‌های شفاف و دقیق و عمل‌گرایی مسئولان سبب شد تا مردم با آرامش و هوشیاری در کنار حاکمیت بایستند و مانع از شکل‌گیری جو التهاب و بحران‌های اجتماعی شوند.» به گفته حضرتی صداقت، راستگویی و سلامت مدیران در کنار روایت صحیح و بموقع از رویدادها، پایه‌های اصلی حفظ پایداری و انسجام ملی هستند و این مسیر برای حل پایدار چالش‌ها با قدرت ادامه خواهد داشت.
رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت با تأکید بر لزوم روایت‌گری صادقانه، شفاف و بهنگام از عملکرد دستگاه‌های اجرایی، گفت: «مبهم‌گویی و سخنان کلی حاصلی جز ناامیدی در جامعه ندارد و رمز تقویت سرمایه اجتماعی، بازگویی دقیق اقدامات انجام‌شده و صراحت در بیان موانع و برنامه‌های باقی‌مانده است. ما موظفیم با مردم کاملاً شفاف و صادقانه سخن بگوییم. سخن گفتن کلی، مبهم و کلیشه‌ای با جامعه، نه‌تنها مشکلی را حل نمی‌کند بلکه نتیجه‌ای جز یأس، ابهام و ناامیدی در افکار عمومی نخواهد داشت.» حضرتی رمز موفقیت در ایجاد پیوند میان دولت و ملت را روایت صادقانه دانست و گفت: «باید با صداقت به مردم بگوییم چه کارهایی انجام شده و چه اقداماتی هنوز به سرانجام نرسیده است؛ برای کارهای باقی‌مانده نیز باید دستگاه مجری، زمان آغاز، روند پیگیری و تاریخ دقیق اتمام کار مشخص باشد.»
رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت با اشاره به نمونه‌هایی از شیوه صحیح اطلاع‌رسانی توضیح داد: «اگر به مردم به طور دقیق گزارش داده شود که چه میزان از آمبولانس‌ها تأمین شده یا چه بخش‌هایی از بیمارستان‌های آسیب‌دیده بازسازی شده و در عین حال به صراحت اعلام شود که مثلاً 20 درصد کار هنوز باقی مانده و تأمین داروها با چه چالش‌هایی همراه بوده و بخش قابل توجهی از آن حل شده است، مردم این صداقت را می‌پذیرند و همراهی می‌کنند.» او با قدردانی از مدیرانی که رویکرد شفاف، صریح و زمان‌بندی‌شده را در اطلاع‌رسانی در پیش گرفته‌اند، گفت: «اطلاع‌رسانی بهنگام و دقیق، بسترساز اعتماد عمومی و خنثی‌کننده شایعات و فضاسازی‌های رسانه‌ای است.»
حضرتی گفت: «در شورای اطلاع‌رسانی دولت، یک مجموعه سه‌جلدی تحت عنوان روایت مسیر تهیه و تدوین شده است که در آن تک‌تک وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی مورد ارزیابی قرار گرفته‌اند. این ارزیابی و آسیب‌شناسی نه بر پایه گزارش‌های اداری ارسالی از سوی وزارتخانه‌ها، بلکه دقیقاً از دریچه رسانه و افکار عمومی انجام شده است؛ به این معنا که نحوه انعکاس و پوشش اخبار و اقدامات هر دستگاه در فضای رسانه‌ای و افکار عمومی رصد و تحلیل شد.»