گفتوگوی «ایران» با حمیده گوهری؛ دبیر دهمین دوره جایزه فیروزه:
گام تازه برای تجاریسازی هنر ایرانی
گروه فرهنگی
آیین اختتامیه دهمین دوره جایزه فیروزه روز سهشنبه ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۵ در مجموعه فرهنگی هنری برج آزادی برگزار میشود. نمایشگاه آثار برگزیده جایزه فیروزه همزمان با آیین اختتامیه دهمین دوره این رویداد در برج آزادی گشایش یافته و فرصتی برای پیوند هنرمندان با بازار و مخاطبان فراهم کرده است.
این نمایشگاه با تجمیع آثار برگزیده از استانهای کشور، تلاش میکند از طریق ایجاد یک خوشه خلاق، مسیر ورود محصولات هویتمحور ایرانی به بازارهای داخلی و رویدادهای دیپلماسی فرهنگی بینالمللی را هموار سازد. در این نمایشگاه عروسکهای بومی، هدایای فرهنگی و محصولات هویتمحور با هدف معرفی ظرفیتهای کمتر دیدهشده استانها و ایجاد ارتباط میان هنرمندان صنایع خلاق با گردشگران و فعالان اقتصادی، در یکی از نمادهای ملی ایران به نمایش گذاشته شده است.
فرآیند گردآوری آثار برگزیده دورههای گذشته از تیرماه ۱۴۰۵ و با همکاری ادارات کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استانها و دبیران استانی آغاز شد و طی بیش از دو ماه، آثار منتخب ۲۳ استان به تهران منتقل و در برج آزادی مستقر شدند.
نمایشگاهی با رویکرد دائمی
و شکلگیری یک خوشه خلاق
حمیده گوهری، دبیر دهمین دوره جایزه فیروزه، در گفتوگو با «ایران» درباره تفاوت نمایشگاه امسال با دورههای گذشته و چرایی گردآوری آثار از استانها گفت: «برخلاف دورههای پیشین، یک رویداد موقت و پایانیافتنی نیست؛ نمایشگاهی با رویکرد دائمیشدن، بهعنوان اولین گام.
تا پیش از این، هر دوره از جشنواره با برگزاری اختتامیه به پایان میرسید و آثار به استانهای خود بازمیگشتند. امسال تصمیم گرفتیم این روند را تغییر دهیم و آثار برگزیده یکدهه را در محل برج آزادی، گرد هم آوریم.»
گوهری درباره دلیل این تجمیع اینگونه توضیح داد: «تا زمانی که این آثار در استانهای مختلف پراکنده باشند، امکان ارزیابی دقیق ظرفیت این حوزه برای سیاستگذاران فرهنگی، سرمایهگذاران، گردشگران خارجی و فعالان اقتصادی وجود نخواهد داشت. با کنار هم قرارگرفتن این آثار، شبکهای قابل مشاهده شکل میگیرد؛ همان مفهومی که در ادبیات اقتصاد فرهنگی از آن با عنوان «خوشه خلاق» یاد میشود. به بیان دیگر، ارزش این تجمیع تنها در تعداد آثار خلاصه نمیشود، بلکه در ارتباطاتی نهفته است که از دل این هممکانی شکل میگیرد.»
بازگشت صنایع فرهنگی
به زندگی روزمره
دبیر دهمین دوره جایزه فیروزه با بیان اینکه یکی از اهداف جایزه فیروزه، بازگرداندن آثار هنری به زندگی روزمره مردم است، اظهار کرد: «بخشی از صنایع فرهنگی کشور، تحت عنوان صنایعدستی، بهدلیل قیمت و هزینه بالای تهیه، عملاً از سبد فرهنگی خانوادههای ایرانی حذف شده است.
این نمایشگاه، با بهنمایشدرآوردن آثاری از سراسر ایران در یک مکان واحد، به تحقق همین هدف کمک میکند: تبدیل این آثار از کالایی تزئینی و دور از دسترس، به محصولی که بار دیگر بتواند به زندگی خانواده ایرانی راه یابد.»
گوهری به مهمترین موانع تجاریسازی صنایع خلاق اشاره کرد و گفت: «یکی از موانع عمده و قابلتأمل، فقدان یک بازار سازمانیافته برای این محصولات است. هنرمند با نگاه هنری و خلاقانه خود، اثر را تولید میکند، اما معمولاً از چگونگی قیمتگذاری، انعقاد قرارداد با شرکتها، یا طراحی بستهبندی و برند مناسب برای اثر خود آگاهی کافی ندارد. این فاصله میان خلق اثر و ورود آن به بازار، جایی است که بسیاری از آثار ارزشمند در آن نادیده گرفته میشوند. مانع دوم، ابهام در مالکیت اثر است. بسیاری از این محصولات ریشه در روایتی جمعی و کهن دارند که مشخص نیست دقیقاً متعلق به کدام منطقه یا خانواده هنری است. همین ابهام در حق مالکیت، در مسیر جذب سرمایهگذاری اختلال ایجاد میکند، زیرا سرمایهگذار پیش از هر اقدامی باید از موضوع سرمایهگذاری خود اطمینان داشته باشد. به همین دلیل مقرر شد نسبت به این آسیب، با همکاری نهادها و کارشناسان متخصص این حوزه، راهکارهایی تدوین شود و در اولین گام، برای هر اثر شناسه دیجیتالی در نظر گرفته شد که منشأ و صاحب اثر را مشخص و قابل رهگیری میسازد. نکته سوم نیز به واقعیتی اجرایی بازمیگردد: شبکهسازی و برقراری ارتباط با بازارهای خارجی، کاری نیست که هنرمند یا حتی یک نهاد فرهنگی بهتنهایی از عهده آن برآید. این نوع ارتباط، به تسهیلگری و زمینهسازی بخش دولتی نیازمند است؛ از هموارسازی مسیرهای دیپلماتیک و گمرکی گرفته تا معرفی این آثار در نمایشگاهها و رایزنیهای فرهنگی خارج از کشور.
بخش خصوصی میتواند محصول را تولید و حتی عرضه کند، اما گشودن اولین دروازه به یک بازار خارجی، معمولاً در گرو حمایت و پشتیبانی دولتی است. به همین دلیل، بخشی از برنامههای آینده به همکاری با دستگاه دیپلماسی و صادراتی کشور اختصاص یافته است.»
شناسایی استعدادهای
کمتر دیدهشده در استانها
گوهری درباره دستاوردهای ده دوره برای هنرمندان و کسبوکارهای جشنواره فیروزه گفت: «مهمترین دستاورد جایزه فیروزه در طول این ده سال، شناسایی هنرمندانی بوده که پیش از این ناشناخته باقی مانده بودند. این شناسایی، نقطه آغاز هر مسیر اقتصادی است، چرا که دیدهشدن، پیششرط هرگونه رشد و توسعه محسوب میشود.
دستاورد دیگری که کمتر مورد توجه قرار گرفته اما اهمیتی همسنگ دارد، شبکهسازی با استانهای کشور است. در طول این ده دوره، بخشی از زوایای هنرهای سنتی آشکار شد که در سایر رویدادها تعریف مشخصی نداشتند و حتی متولی مشخصی برای آنها وجود نداشت. جایزه فیروزه زمینه لازم را برای شناسایی و بهرسمیتشناختن این بخشهای کمترشناختهشده فراهم کرده است.
با این حال، هدف امسال، برداشتن گامی فراتر است. تا پیش از این، شناسایی هنرمندان معمولاً به تقدیر و اطلاعرسانی خبری محدود میشد. این نمایشگاه در پی آن است که این شناسایی به سفارش، قرارداد و فروش واقعی منجر شود. شناسه دیجیتالی هر اثر، برای اولینبار این امکان را بهصورت نظاممند فراهم میکند.»
دبیر دهمین دوره جایزه جشنواره فیروزه به کشف استعدادهای خارج از مراکز اصلی در این دوره تأکید کرد و گفت: «اهرم اصلی جایزه فیروزه پس از یک دهه فعالیت، همین است که بخش قابلتوجهی از استعدادهای واقعی این حوزه، در شهرستانهایی شناسایی شدهاند که کمتر در کانون توجه رسمی فرهنگ و هنر کشور قرار داشتهاند. حضور آثار برگزیده از استانهای سراسر کشور در کنار یکدیگر، گواه روشنی بر همین واقعیت است.
راهکار این بوده که دبیران استانی از میان اهالی همان استان انتخاب شوند؛ افرادی که به فرهنگ و هنر بومی منطقه اشراف دارند، هنرمندان محلی را میشناسند و میدانند چگونه باید با آنان ارتباط برقرار و در سطح استان شبکهسازی کرد. این دبیران، بستری برای دیدهشدن هنرمندانی فراهم میکنند که به معنای واقعی کلمه، روایتگران اصلی هویت فرهنگی و تمدنی این سرزمیناند و باید به این هنرمندان بهعنوان سرمایههای فرهنگی کشور نگریست. بدون این حضور آگاهانه و بومی، بسیاری از این آثار همچنان ناشناخته باقی میماندند.»
از آثار برگزیده
تا سفیران فرهنگی ایران در جهان
او درباره موضوع «توسعه دیپلماسی فرهنگی» که در این دوره پررنگ شده است و چگونگی ورود آثار برگزیده جشنواره به بازارهای بینالمللی، معرفی و صادرات یا عرضه بینالمللی این محصولات نیز اینطور پاسخ داد: «نگاه ما این است که این آثار، سفیرانی بیواسطه برای فرهنگ ایران محسوب میشوند. برای عملیاتیکردن این نگاه، دو برنامه مشخص در دست اقدام است: اول، ایجاد کریدور صادراتی به سمت کشورهای همسایه و کشورهایی که ظرفیت بالایی برای عرضه محصولات فرهنگی ایرانی در آنها وجود دارد که این برنامه با حمایت وهمکاری سایر بخشهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نظیر مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر امکانپذیر است. دوم، بهرهگیری از فهرست برگزیدگان ادوار جایزه فیروزه در برگزاری هفتههای فرهنگی ایران در سایر کشورها؛ به این ترتیب که هنگام برگزاری هفته فرهنگی ایران در هر کشور، فهرستی معتبر از هنرمندان و آثار قابل معرفی از پیش در دسترس خواهد بود.»
جایزه فیروزه؛ از رویداد رقابتی
تا پلتفرم صنایع خلاق
گوهری در پاسخ به این سؤال که پس از برگزاری ۱۰ دوره جشنواره فیروزه، چشمانداز شما برای دورههای آینده چیست؟ آیا قرار است جشنواره از یک رویداد صرفاً رقابتی به یک زنجیره کامل حمایت، تولید، تجاریسازی و عرضه آثار تبدیل شود، پاسخ داد: «بله، دقیقاً همین مسیر دنبال میشود. چشمانداز ما این است که جایزه فیروزه از یک فرآیند رویدادمحور خارج شود؛ به این معنا که دیگر صرفاً به برگزاری یک جشنواره سالانه محدود نماند، بلکه با همافزایی با سایر بخشهای مرتبط با صنایع خلاق در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادها، به یک پلتفرم واحد تبدیل شود. بالطبع چنین رویکردی، سطح استاندارد آثار و شیوه داوری را نیز تغییر خواهد داد. هدف نهایی این است که اعطای جایزه فیروزه به یک هنرمند و اثر او، خود بهمنزله تضمین کیفیت باشد؛ هم برای خانوادهای که قصد خرید آن اثر را دارد و هم برای سرمایهگذاران و فعالان اقتصاد فرهنگ و هنر.
تحقق این هدف، جایزه فیروزه را از یک عنوان افتخاری صرف، به معیاری قابلاتکا برای تصمیمگیری اقتصادی تبدیل خواهد کرد.»
