محمد محسن فایضی
کارشناس مسائل فلسطین

۱۲۴۴ مسجد از مجموع ۱۲۷۵ مسجد غزه در جریان طوفان الاقصی و پس از 7 اکتبر هدف قرار گرفته‌اند و ۱۰۷۷ مسجد به‌طور کامل ویران شده‌اند. این تازه‌ترین آماری است که وزارت اوقاف و امور دینی غزه اعلام کرده است؛ آماری که نشان می‌دهد تقریباً تمام شبکه مساجد این باریکه کوچک، مورد حمله قرارگرفته است.
برای فهم نسبت مسجد و مقاومت در غزه باید از همین نقطه آغاز کرد. مسجد در جامعه نوارغزه صرفاً محل نماز مانند دیگر مساجد اهل سنت جهان عرب نیست؛ نهادی اجتماعی است که عبادت، آموزش، تربیت، خیریه و روابط محله‌ای را به یکدیگر پیوند می‌دهد. در تجربه غزه، این کارکرد اجتماعی با گذشت زمان به یکی از پایه‌های شکل‌گیری جامعه‌ای تبدیل شد که مقاومت را بخشی از هویت خود می‌دانست.
دلیل این مسیر، شیخ احمد یاسین است؛ بنیان‌گذار حماس. یاسین پیش از آنکه رهبر یک جنبش سیاسی و نظامی باشد، خطیب مسجد، معلم و فعال اجتماعی بود. او از مساجد برای برگزاری درس‌های دینی برای مردان، زنان و کودکان استفاده می‌کرد و در همان مساجد صندوق‌هایی برای کمک به نیازمندان ایجاد کرد. دانشگاه اسلامی که تحت مدیریت او فعالیت می‌کرد، همزمان در حوزه تحفیظ قرآن، ساخت مساجد، مدارس و خدمات اجتماعی فعال بود. 
به این ترتیب، مسجد برای یاسین فقط محل سخنرانی نبود؛ نقطه آغاز یک پروژه اجتماعی برای ساختن انسان و جامعه از دهه 60  میلادی و پیش از جنگ 6 روزه بود؛ یعنی حدود دو دهه قبل از اعلام رسمی موجودیت مقاومت حماس در غزه.
این میراث را می‌توان در روند گسترش مساجد غزه نیز مشاهده کرد. دکتر نسیم یاسین، استاد دانشگاه اسلامی غزه می‌گوید تعداد مساجد در دهه ۱۹۷۰ تنها حدود 70 مسجد بوده، اما اکنون (2023) به بیش از ۱۲۰۰ مسجد رسیده است. او مسجد را نهادی می‌داند که در کنار عبادت، وظیفه تربیت نسل جوان و پرورش روحیه دینی و اجتماعی را برعهده داشته است. جالب است که بخشی از این گسترش جایگاه مسجد در نوارغزه پس از سیطره سیاسی حماس بر نوارغزه یعنی از 2006 به این سو است.
مسجد در چارچوب جنبش حماس، به بخشی از «زیرساخت اجتماعی» و هویت اسلام سیاسی غزه تبدیل شد؛ زیرساختی که در شرایط محاصره و جنگ، توانایی جامعه برای حفظ انسجام خود را تقویت می‌کرد. مساجد در نوارغزه محوریت اصلی هر محله و محله ها هم بیشتر بر محوریت خاندان های مشخص پایه‌گذاری شده‌اند و محوریت مسجد سکان و نظم دهنده یک نظم اجتماعی در نوار غزه شده است.
از همین زاویه می‌توان گستردگی حمله به مساجد غزه را نیز فهم کرد. وقتی ۱۲۴۴ مسجد هدف قرار می‌گیرد، موضوع دیگر صرفاً تخریب اماکن مذهبی نیست؛ شبکه‌ای از نظم اجتماعی برآمده از فضاهای اجتماعی، آموزشی و دینی نیز از میان می‌رود. اما شاید مهم‌تر از ویرانی، واکنش جامعه غزه باشد. 
اکنون بیش از ۴۰۰ مصلای موقت با چوب و برزنت در نقاط مختلف غزه ایجاد شده تا مردم بتوانند نمازهای جماعت، جمعه و اقدامات محوری هر محله را ادامه دهند. گفتنی است مساجد فعال و محوری محلات پیش از طوفان حدود 600 مسجد بوده که 400 مصلای موقت نشان از تلاش برای بازیابی نقطه ثقل اجتماعی غزه یعنی مساجد اصلی و محوری است.