یاسمن صادق شیرازی
گروه خودرو

صنعت خودرو در سال ۱۴۰۴ سال چندان پربازدهی را پشت سر نگذاشت. تازه‌ترین گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی از عملکرد این صنعت نشان می‌دهد تولید خودرو در این سال با افت ۱۹۵ هزار دستگاه نسبت به سال قبل همراه بوده، در مقابل واردات افزایش یافته و صادرات خودرو و قطعات نیز تقریباً به نصف رسیده است. در کنار این تحولات، اسقاط خودروهای فرسوده نیز با کاهش قابل توجه مواجه شده؛ موضوعی که فاصله صنعت خودرو با اهداف تعیین‌شده در برنامه هفتم توسعه را بیشتر کرده است.
بر اساس گزارش «شاخص‌های ترسیم‌کننده وضعیت صنعت خودرو در سال ۱۴۰۴»، در این سال مجموع تولید خودرو به ۹۲۶ هزار دستگاه رسید؛ در حالی که خودروسازان در سال ۱۴۰۳ یک میلیون و ۱۲۱ هزار دستگاه خودرو تولید کرده بودند. به این ترتیب، تولید خودرو در یک سال حدود ۱۷.۴ درصد کاهش یافته است.
مرکز پژوهش‌های مجلس بخشی از این افت را به اتفاقات مقطعی سال ۱۴۰۴ نسبت داده است. جنگ ۱۲روزه، مشکلات تأمین ارز و انفجار بندر شهید رجایی و جنگ رمضان از جمله عواملی هستند که در این گزارش به عنوان دلایل اثرگذار بر کاهش تولید مطرح شده‌اند؛ عواملی که البته ماهیتی مقطعی دارند و نمی‌توان آنها را به عنوان ریشه‌های ساختاری مشکلات صنعت خودرو در نظر گرفت.

واردات در مسیر صعود
در سوی دیگر بازار، واردات خودرو برخلاف تولید داخلی روندی افزایشی داشته است. تعداد خودروهای واردشده در سال ۱۴۰۴ به ۶۷ هزار دستگاه رسید. رقمی که در مقایسه با ۶۳ هزار دستگاه واردات در سال ۱۴۰۳، افزایش چهار هزار دستگاهی یا ۶.۳ درصدی را نشان 
می‌دهد. 
این اتفاق در شرایطی رخ داده که تولید داخل با کاهش مواجه شده است؛ بنابراین بازار خودرو در سال گذشته همزمان شاهد کاهش عرضه از مسیر تولید داخلی و افزایش عرضه از مسیر واردات بوده است. همین تفاوت در روند تولید و واردات، یکی از نشانه‌های تغییر ترکیب عرضه خودرو در بازار کشور محسوب می‌شود.

صادرات نصف شد
اما یکی از ضعیف‌ترین بخش‌های کارنامه صنعت خودرو در سال ۱۴۰۴ به تجارت خارجی مربوط می‌شود. مجموع ارزش صادرات خودرو و قطعات در این سال تنها ۶۵ میلیون دلار بوده است؛ در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۳ به ۱۲۶ میلیون دلار می‌رسید. به این ترتیب، صادرات خودرو و قطعات در یک سال ۶۱ میلیون دلار کاهش یافته و افتی حدود ۴۸ درصدی را ثبت کرده است. کاهش ارزش صادرات، در کنار افت تولید، نشان می‌دهد صنعت خودرو همچنان در ورود قدرتمند به بازارهای خارجی با چالش مواجه است. محدودیت‌های ارزی و تجاری و ضعف رقابت‌پذیری محصولات ایرانی از جمله مسائلی است که در این زمینه مطرح می‌شود.

اسقاط 
فاصله با هدف برنامه هفتم
افت عملکرد صنعت خودرو تنها به تولید و صادرات محدود نمی‌شود. آمار اسقاط خودروهای فرسوده نیز در سال ۱۴۰۴ کاهش داشته است. در این سال ۲۰۴ هزار دستگاه خودروی فرسوده اسقاط شد؛ در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۵۰ هزار دستگاه بود. به این ترتیب، اسقاط خودروهای فرسوده در سال گذشته ۱۴۶ هزار دستگاه کاهش پیدا کرده و افتی ۴۱.۷ درصدی داشته است. این کاهش از آن جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که براساس اهداف برنامه هفتم توسعه، قرار است ظرفیت اسقاط خودروهای فرسوده تا پایان برنامه به ۵۰۰ هزار دستگاه در سال برسد. با این حساب، عملکرد سال ۱۴۰۴ تنها حدود ۴۱ درصد از هدف سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه را پوشش داده است؛ فاصله‌ای که نشان می‌دهد نوسازی ناوگان فرسوده همچنان یکی از چالش‌های جدی سیاست‌گذاری در حوزه خودرو است.

مصرف سوخت هم بالا رفت
در کنار افت تولید و اسقاط، یکی دیگر از شاخص‌های قابل توجه در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، افزایش مصرف سوخت است. مصرف سوخت خودروها در سال ۱۴۰۴ به ۱۳۰ میلیون لیتر رسید؛ در حالی که این رقم در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲۴.۵ میلیون لیتر بود.
بر این اساس، مصرف سوخت طی یک سال ۴.۴ درصد افزایش یافته است. افزایش مصرف سوخت در شرایطی که سیاست‌های مختلفی برای کاهش مصرف انرژی و نوسازی ناوگان مطرح شده، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و ضرورت اصلاح ساختار تولید و حرکت به سمت خودروهای کم‌مصرف‌تر را برجسته می‌سازد.

میزان تولید خودرو 
به تفکیک خودروسازان
میزان تولید خودرو در سال 1404، 535 هزار دستگاه شرکت ایران خودرو، 210 هزار دستگاه شرکت سایپا و 181 هزار دستگاه بخش خصوصی بوده که مجموع آن 926 هزار دستگاه است.
 
میزان تولید سه خودروساز خصوصی بزرگ کشور
همچنین در این گزارش میزان تولید سه خودروساز خصوصی بزرگ کشور به این شکل اعلام شده است؛ در سال 1404، 52هزار دستگاه شرکت مدیران خودرو، 48 هزار دستگاه کرمان موتور، 29هزار دستگاه بهمن و در مجموع 181 هزار دستگاه توسط بخش خصوصی تولید شده است.

سهم خودروسازان 
از ارزش ریالی
سهم خودروسازان از ارزش ریالی (برحسب هزار میلیارد تومان) بازار در سال 1404 به این شرح است. ایران خودرو 728 هزار میلیارد تومان (52درصد)، سایپا 183 هزار میلیارد تومان (13درصد)، مدیران خودرو 121 هزار دستگاه(9درصد)، کرمان موتور 117 هزار میلیارد تومان(8درصد)، بهمن موتور 86 هزار میلیارد تومان(6درصد) و سایر شرکت‌ها 152 هزار میلیارد تومان(11درصد) بوده است. شرکت مدیران خودرو با تولیدی کمتر از
۲۵ درصد شرکت ســایپا در سال ۱۴۰۴ در رتبه سوم قرار دارد و اختلاف کمی با سایپا دارد. این وضعیت نشان دهنده آن است که جریان مالی ناشی از فروش خودروهای صفر به سمت خودروسازان با داخلی‌سازی کمتر در حال حرکت  است.

برش

وضعیت صنعت خودرو در سال 1404
آنچه از کنار هم گذاشتن این اعداد به دست می‌آید، تصویری چندوجهی از صنعت خودرو در سال ۱۴۰۴ است. تولید کاهش پیدا کرده، واردات افزایش یافته و صادرات تقریباً نصف شده است. همزمان، اسقاط خودروهای فرسوده نیز با افتی قابل توجه روبه‌رو شده و مصرف سوخت افزایش یافته است. البته بخشی از افت تولید در سال گذشته تحت تأثیر رخدادهایی مانند جنگ ۱۲روزه، مشکلات تأمین ارز و انفجار بندر شهید رجایی قرار و جنگ رمضان داشته است؛ اما داده‌های گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد مشکلات صنعت خودرو را نمی‌توان صرفاً به اتفاقات مقطعی نسبت داد. صنعت خودرو به دلیل ارتباط گسترده با صنایع بالادستی و پایین‌دستی، تنها یک بخش تولیدی نیست و تغییرات آن بر اشتغال، مصرف انرژی، تجارت خارجی و بخش قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی کشور اثر می‌گذارد. از همین رو، بررسی عملکرد این صنعت تنها با تکیه بر میزان تولید خودرو کافی نیست و باید مجموعه‌ای از شاخص‌ها از تولید و واردات گرفته تا صادرات، مصرف سوخت و اسقاط خودروهای فرسوده را در کنار یکدیگر دید.