بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

زنگ خطر فرونشست زمین در اصفهان سال‌هاست به صدا درآمده، اما این هشدار اکنون از مرز نگرانی‌های کارشناسی و زمین‌شناختی عبور کرده و به واقعیتی ملموس در زندگی شهروندان تبدیل شده است. بحرانی تدریجی و چندوجهی که ایمنی خانه‌ها، پایداری زیرساخت‌های شهری، امنیت سکونت و ارزش سرمایه‌های ملکی را تهدید کرده و نگرانی شهروندان درباره حفظ سلامت، امنیت و آینده محل زندگی‌شان را دوچندان کرده است. افت مستمر سطح آب‌های زیرزمینی، تداوم خشکسالی، کاهش جریان زاینده‌رود و برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها، ظرفیت طبیعی زمین را کاهش داده و فرسودگی شبکه‌های زیرزمینی نیز خطر فروریزش‌های موضعی را افزایش داده است. با وجود شناسایی پهنه‌های پرخطر و انجام پایش‌های ماهواره‌ای و میدانی، همچنان این پرسش جدی مطرح است که چرا پس از سال‌ها هشدار درباره پیامدهای فرونشست، هنوز ضوابط جامع و الزام‌آور برای ساخت‌وساز در مناطق در معرض خطر تدوین و اجرایی نشده و خسارات ناشی از این پدیده نیز جایگاه مشخصی در نظام بیمه حوادث طبیعی پیدا نکرده است؟
فرونشست در نصف جهان، حالا آرام‌آرام از ترک‌های روی دیوار و شکاف‌های کف خانه‌ها فراتر رفته و به نگرانی مستمر شهروندان درباره ایمنی محل سکونت، پایداری ساختمان‌ها و امنیت زیرساخت‌های شهری تبدیل شده است. در برخی محله‌های در معرض خطر، تغییرات ایجادشده در ساختمان‌ها و معابر، این نگرانی را تشدید کرده و شهروندان را با پرسشی جدی مواجه کرده است؛ اینکه فرونشست تا چه اندازه می‌تواند ایمنی خانه‌ها و زیرساخت‌های محل زندگی آنها را تهدید کرده و آیا ساختمان‌های موجود برای مواجهه با این پدیده از تاب‌آوری لازم برخوردارند؟ «فاطمه دادمنش» ساکن خیابان هشت بهشت اصفهان با اشاره به ایجاد حفره فروریزشی در فاصله‌ای نزدیک از خانه‌اش می‌گوید: «چند متر آن‌طرف‌تر از خانه ما زمین فروریخته و ما هر شب با این نگرانی می‌خوابیم که نکند یک روز زیر خانه ما نیز خالی شود.» نگرانی او فقط درباره ایمنی ساختمان نیست؛ مسأله این است که نمی‌داند خانه‌اش در چه سطحی از خطر قرار داشته و اگر شرایط وخیم‌تر شود، چه نهادی باید به او هشدار داده و به دادش برسد. «علیرضا فرهمند» نیز  از آینده نامعلوم خانه و سرمایه زندگی‌اش در محله دولت‌آباد می‌گوید؛ ملکی که ممکن است با قرار گرفتن در پهنه پرخطر، مشتری خود را از دست داده و خانواده‌ای را که سال‌ها برای خرید آن پس‌انداز کرده، با زیانی سنگین روبه‌رو کند. به گفته او، مردم نمی‌دانند در صورت غیرقابل سکونت شدن خانه، چه کسی هزینه جابه‌جایی، اسکان یا خسارت را پرداخت خواهد کرد؟ پرسش مردم فقط این نیست که فرونشست چقدر پیشرفت کرده؟ آنها می‌خواهند بدانند چه زمانی شرایط خطرناک تر شده، چه زمانی باید خانه را ترک کنند و اگر خانه و زندگی‌شان آسیب دید، چه کسی مسئول جبران آن است؟ خبرنگار «ایران» به منظور بررسی و پاسخ به دغدغه‌ها و نگرانی‌های شهروندان اصفهانی درباره فرونشست، به سراغ مدیریت بحران استانداری اصفهان رفته و مهم‌ترین پرسش‌ها و نگرانی‌های مردم را با وی در میان گذاشته است.
 
بحران در قلب نصف جهان
«منصور شیشه‌فروش» مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان ابتدا مهم‌ترین دلایل فرونشست زمین در استان را تشریح کرده و به «ایران» گفت: «فرونشست زمین در استان، بیش از هر چیز نتیجه افت سطح آب‌های زیرزمینی است که در سال‌های اخیر به دلیل خشکسالی، کاهش منابع آب سطحی و برداشت از سفره‌های زیرزمینی تشدید شده است. استمرار خشکسالی و خشک‌ماندن زاینده‌رود موجب شده بخش‌های مختلف از جمله کشاورزی، صنعت و سایر مصارف، وابستگی بیشتری به منابع آب زیرزمینی پیدا کنند و در نتیجه تخلیه آبخوان‌ها افزایش یابد.» وی افزود: «زاینده‌رود در سال‌های گذشته برای دوره‌های طولانی خشک بوده و امسال نیز تنها برای حدود سه ماه با هدف تأمین آب کشت‌های کشاورزی و باغات جریان داشته است. راهکار اساسی برای کنترل فرونشست، کاهش فشار بر منابع زیرزمینی، تغذیه آبخوان‌ها و تأمین پایدار منابع آب است و در این میان، احیای زاینده‌رود و برقراری جریان دائمی آن اهمیت ویژه‌ای دارد.» شیشه‌فروش درباره شناسایی مناطق پرخطر اظهار کرد: «در استان، دشت‌های مختلف از نظر وضعیت منابع آب زیرزمینی و افت سطح آب مطالعه شده‌اند. در حال حاضر پنج دشت شامل ۱۹ محدوده در وضعیت ممنوعه و ۱۰ محدوده در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارند و بخش دیگری از دشت‌ها نیز تحت تأثیر افت سطح آب زیرزمینی هستند. این وضعیت در برخی مناطق به بروز و تشدید فرونشست منجر شده است.» مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان ادامه داد: «با درخواست استان، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی کشور نیز مطالعات تخصصی درباره فرونشست در محدوده‌های سکونتگاهی اصفهان انجام داده و راهکارهای اجرایی برای کاهش خطر ارائه کرده است.» طبق گفته این مقام مسئول، شهرداری اصفهان طی حدود دو سال مطالعات مربوط به پهنه‌بندی خطر فرونشست در شهر و دشت اصفهان را انجام داده است. نتایج این مطالعات مشخص می‌کند کدام محدوده‌ها به دلیل افت سطح آب‌های زیرزمینی بیشتر تحت تأثیر فرونشست قرار دارند و این اطلاعات در اختیار دستگاه‌های تخصصی قرار گرفته است.
 
فرونشست ضابطه ساخت‌وساز ندارد
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با تأکید بر ضرورت تدوین ضوابط ملی برای ساخت‌وساز در مناطق متأثر از فرونشست اظهار کرد: «یکی از خلأهای جدی کشور، نبود آیین‌نامه مشخص برای طراحی و ساخت ساختمان در پهنه‌های فرونشستی است. در حوزه زلزله، آیین‌نامه ۲۸۰۰ مبنای طراحی و ساخت‌وساز قرار دارد و مهندسان می‌دانند در مناطق لرزه‌خیز چه ضوابطی را باید رعایت کنند، اما در مورد فرونشست چنین ضابطه جامعی وجود ندارد. بنابراین لازم است مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و سازمان نظام مهندسی ساختمان کشور با همکاری یکدیگر، آیین‌نامه ساخت‌وساز در پهنه‌های متأثر از فرونشست را تدوین و ابلاغ کنند.» شیشه‌فروش تصریح کرد: «پایش مستمر فرونشست نیز باید با استفاده از فناوری‌های نوین انجام شود. سازمان زمین‌شناسی و سازمان نقشه‌برداری کشور باید با بهره‌گیری از سنجش از دور، پردازش تصاویر ماهواره‌ای، مطالعات میدانی و نصب تجهیزات GPS، نرخ فرونشست را در نقاط مختلف به طور مستمر اندازه‌گیری کنند. همچنین در دشت‌هایی مانند دامنه، کوهپایه و نجف‌آباد باید سطح ایستابی، ضخامت آبخوان و میزان افت سطح آب زیرزمینی به طور دقیق بررسی شود. » وی افزود: «این مطالعات به‌ویژه در دشت‌های ممنوعه و ممنوعه بحرانی ضروری است و وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران باید با تخصیص اعتبارات لازم به شرکت آب منطقه‌ای، زمینه توسعه مطالعات و حفر چاه‌های شناسایی و مشاهده‌ای را فراهم کنند.»
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان درباره اینکه مردم چگونه می‌توانند از وضعیت خطر محل سکونت خود مطلع شوند، گفت: «اطلاعات مربوط به مطالعات و پهنه‌بندی‌های انجام‌شده در اختیار شهرداری، راه و شهرسازی و سازمان نظام مهندسی قرار دارد و شهروندان می‌توانند برای بررسی وضعیت محدوده محل سکونت خود به این دستگاه‌ها مراجعه کنند. با این حال، لازم است در سطح ملی سازوکاری شفاف برای اطلاع‌رسانی عمومی درباره پهنه‌های فرونشستی و سطح خطر آنها ایجاد شود.»
شیشه‌فروش همچنین بر ضرورت پوشش بیمه‌ای خسارات فرونشست تأکید کرد و گفت: «صندوق بیمه حوادث طبیعی ساختمان برای جبران خسارات ناشی از حوادثی مانند زلزله، سیل، صاعقه و طوفان تشکیل شده، اما فرونشست زمین در پوشش آن قرار ندارد. این در حالی است که فرونشست تنها مشکل اصفهان نیست و در مناطق مختلف کشور وجود دارد. بنابراین از وزارت امور اقتصادی و دارایی و هیأت‌مدیره صندوق درخواست داریم فرونشست نیز در پوشش بیمه حوادث طبیعی ساختمان قرار گیرد تا مالکان در صورت آسیب ساختمان بتوانند از ظرفیت بیمه برای جبران خسارت استفاده کنند.»
 
۱۲ هزار چاه غیرمجاز مسدود شد
«منصور شیشه‌فروش» در ادامه به اقدامات استان برای کاهش مصرف آب اشاره کرد و گفت: «اصفهان در زمینه مدیریت مصرف آب کشاورزی اقدامات قابل توجهی انجام داده است. تاکنون حدود ۱۴۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی استان به سامانه‌های آبیاری تحت فشار مجهز شده و حدود ۲۰ هزار هکتار نیز تحت آبیاری هوشمند قرار گرفته است. همچنین حدود ۳۲۰۰ هکتار از کشت‌های فضای باز به محیط‌های بسته و گلخانه‌ای منتقل شده است. این اقدامات در راستای کاهش هدررفت آب و کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی انجام شده است.» مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان یکی دیگر از عوامل ایجاد فروریزش در معابر را فرسودگی شبکه فاضلاب دانست و گفت: «در استان اصفهان حدود ۳۰۰ کیلومتر شبکه فاضلاب فرسوده وجود دارد که قدمت برخی از آنها به حدود ۵۰ سال می‌رسد. از این میزان، حدود ۶۰ کیلومتر در اولویت بازسازی قرار دارد. شکستگی شبکه‌های فرسوده می‌تواند موجب نفوذ آب، شسته‌شدن خاک اطراف لوله‌ها و ایجاد حفره‌های زیرسطحی شود و در نهایت فروریزش ناگهانی معابر را به دنبال داشته باشد.»
شیشه فروش افزود: «در سال گذشته حدود ۱۲ کیلومتر از شبکه‌های فرسوده بازسازی شد، اما برای اصلاح شبکه‌های دارای اولویت همچنان به اعتبار قابل توجهی نیاز است. درخواست استان اختصاص دست‌کم پنج هزار میلیارد تومان اعتبار از سوی وزارت نیرو برای بازسازی شبکه‌های فرسوده و کاهش خطر فروریزش معابر است.» مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای کنترل برداشت از منابع زیرزمینی گفت: «تاکنون بیش از ۱۲ هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان شناسایی و مسدود شده است. همچنین بیش از هزار و ۱۴۰ سامانه کنترل هوشمند روی چاه‌ها نصب شده تا میزان برداشت آب کنترل شود. علاوه بر این، بیش از ۲۴۰۰ فقره پروانه بهره‌برداری چاه‌ها اصلاح یا تعیین تکلیف شده است. این اقدامات در چارچوب طرح تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی و با همکاری دستگاه‌های مسئول و کشاورزان دنبال شده است.» شیشه‌فروش درباره نحوه اعلام حوادث مرتبط با فرونشست و فروریزش نیز اظهار کرد: «شهروندان در صورت مشاهده فروریزش، شکاف، نشست معبر یا سایر موارد مشکوک باید موضوع را از طریق سامانه ۱۳۷ شهرداری و در موارد اضطراری از طریق آتش‌نشانی اعلام کنند. پس از اعلام حادثه، مدیریت بحران شهری، شهرداری منطقه، آتش‌نشانی و سایر دستگاه‌های مسئول برای بررسی ایمنی و کنترل شرایط وارد عمل می‌شوند.»

برش

۲۲۰ محله اصفهان در طرح مدیریت بحران
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان تصریح کرد: «مدیریت بحران محله‌محور در ۲۲۰ محله شهر اصفهان اجرایی شده و در این محلات افراد آموزش‌دیده و نیروهای متخصص و معتمد شناسایی شده‌اند تا در زمان وقوع حادثه، ضمن اطلاع‌رسانی سریع، اقدامات اولیه و هماهنگی با نیروهای امدادی را انجام دهند. برای حوادث شهری از جمله فروریزش و فرونشست نیز سناریوی عملیاتی مدیریت بحران تدوین شده و وظایف شهرداری، آتش‌نشانی، هلال‌احمر، اورژانس، شرکت آب و فاضلاب، شرکت گاز، شرکت برق و تیم‌های محله‌محور مشخص و ابلاغ شده است.» طبق گفته شیشه‌فروش، تجهیزات جدید اسکن نیز در اختیار شرکت آب و فاضلاب و شهرداری قرار گرفته تا معابر پیش از وقوع فروریزش بررسی شوند و وجود حفره‌های زیرسطحی، تخلیه خاک یا آسیب‌دیدگی شبکه‌های زیرزمینی شناسایی شود. وی با تأکید بر آمادگی دستگاه‌های امدادی گفت: «مدیریت بحران و دستگاه‌های امدادی استان به صورت شبانه‌روزی در کنار مردم هستند و سامانه‌های ۱۱۵ اورژانس، ۱۲۵ آتش‌نشانی، ۱۱۰ نیروی انتظامی و ۱۳۷ شهرداری برای دریافت گزارش‌ها فعال‌اند. مردم نباید با مشاهده یک حادثه دچار نگرانی مضاعف شوند؛ چراکه پایش نقاط پرخطر به صورت مستمر انجام شده و برنامه‌های پیشگیرانه برای کنترل مخاطرات در حال اجراست.» شیشه‌فروش در پایان با اشاره به پیش‌بینی بارش‌های پاییزی و ضرورت آمادگی در برابر سیلاب تصریح کرد: «کشور سال‌هاست از سیلاب خسارت می‌بیند و تجربه سیلاب سال ۱۳۹۸ و آسیب به ده‌ها هزار واحد مسکونی نشان داده است که هزینه پیشگیری بسیار کمتر از هزینه بازسازی پس از بحران است. اکنون که پیش‌بینی بارش‌های قابل توجه در برخی مناطق کشور مطرح شده، دولت باید پیش از وقوع بحران، اعتبار ویژه‌ای برای اقدامات پیشگیرانه در اختیار استان‌ها قرار دهد.» وی افزود: «سازمان منابع طبیعی باید اجرای طرح‌های آبخیزداری و پخش سیلاب را سرعت داده و وزارت نیرو نیز ساماندهی و لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح سازه‌های پرخطر و پل‌های فاقد ظرفیت لازم و آزادسازی بستر رودخانه‌ها را دنبال کند. مطالعات و تجربه کافی در کشور وجود دارد و اکنون زمان اجرای اقدامات پیشگیرانه است.»