کرمانشاه - در استانی که رودخانه‌ها، سدها و منابع آب سطحی بخش مهمی از ظرفیت‌های طبیعی آن را تشکیل می‌دهند، هنوز تأمین آب شرب پایدار برای بخشی از روستاها به یکی از مسائل جدی مدیریت منابع آب تبدیل شده است. افت آبدهی چاه‌ها، خشکسالی‌های متوالی، فرسودگی برخی تأسیسات و وابستگی شبکه‌های روستایی به منابع زیرزمینی، باعث شده است تأمین آب در برخی مناطق با شکنندگی مواجه باشد؛ وضعیتی که در فصل گرم سال و همزمان با افزایش مصرف، بیشتر خود را نشان می‌دهد. چالش اصلی آب شرب روستاهای کرمانشاه، صرفاً کمبود آب نیست؛ بلکه ناپایداری منابع تأمین و وابستگی به چاه‌ها در کنار فرسودگی زیرساخت‌های آبرسانی است؛ مشکلی که در مجموع ۸۶۰ روستا را در برنامه‌های رفع تنش آبی استان قرار داده است.اکنون مسئولان استان بر ضرورت عبور از راهکارهای مقطعی و حرکت به سمت منابع پایدار تأکید دارند؛ رویکردی که استاندار کرمانشاه نیز در آیین آبگیری سد آناهیتا (کبوترلانه) بر آن تأکید کرد و خواستار توجه ویژه وزارت نیرو به تأمین آب شرب روستاها و کاهش سهم منابع زیرزمینی در سبد تأمین آب استان شد.

دغدغه‌ای فراتر از یک شیر آب
برای روستاهای کرمانشاه، مسأله آب فقط به دسترسی خانوارها به آب شرب محدود نمی‌شود. آب، بخشی از زیرساخت ماندگاری جمعیت، سلامت، دامداری، کشاورزی و اشتغال روستایی است و هرگونه اختلال در تأمین آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک مشکل خدماتی داشته باشد.
در سال‌های اخیر، اجرای پروژه‌های مختلف آبرسانی در استان تلاش کرده است فاصله میان روستاهای برخوردار و کم‌برخوردار از آب پایدار را کاهش دهد. با این حال، تجربه برخی مناطق نشان داده است که رساندن آب به یک روستا با ایجاد یک منبع جدید یا اجرای خط انتقال، پایان مسأله نیست؛ بلکه پایداری منبع، ظرفیت مخزن، کیفیت شبکه توزیع، تجهیزات پمپاژ و امکان تأمین آب در سال‌های خشک، حلقه‌های ضروری این زنجیره هستند.
در یکی از نمونه‌های اخیر، کاهش آبدهی چاه مجتمع آبرسانی زالواب، ۱۴ روستا در شهرستان روانسر را با تنش آبی مواجه کرد؛ روستاهایی که بیش از ۸۰۰ خانوار را دربرمی‌گرفتند. با تعویض پمپ و شناور و افزایش آبدهی چاه، مشکل برطرف شد. این نمونه نشان می‌دهد که وابستگی شبکه‌های روستایی به منابع زیرزمینی، در صورت کاهش آبدهی یا بروز نقص در تجهیزات، می‌تواند جمعیت قابل توجهی را تحت تأثیر قرار دهد.
 
۸۶۰ روستا در مسیر آبرسانی
برای کاهش این مشکلات، طرح‌های گسترده‌ای در حوزه آبرسانی روستایی استان در حال اجراست. بر اساس برنامه‌های اعلام‌شده، ۸۶۰ روستای دارای تنش آبی در قالب پروژه‌های آبرسانی قرار گرفته‌اند که شامل دو قرارداد برای پوشش ۳۴۹ و ۵۱۱ روستا است. در کنار توسعه شبکه‌های انتقال و توزیع، اجرای مجتمع‌های آبرسانی نیز یکی از راهکارهای اصلی برای تأمین آب روستاهاست. در مجتمع آبرسانی ۱۰ روستایی سراب نیلوفر نیز با اجرای یک حلقه چاه، مخزن ۵۰۰ مترمکعبی، موتورخانه و ۱۴ کیلومتر خط انتقال، زمینه دسترسی بیش از ۲۳۰۰ نفر به آب شرب پایدار فراهم شده است.
این پروژه‌ها اگرچه گام مهمی برای رفع تنش آبی هستند، اما چالش اصلی در سال‌های آینده، حفظ پایداری منابع تأمین خواهد بود؛ بویژه آنکه تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی و افزایش دما می‌تواند فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد کند. استاندار کرمانشاه در آیین آبگیری سد آناهیتا (کبوترلانه) به همین مسأله اشاره کرد و گفت کاهش وابستگی آب شرب استان به منابع زیرزمینی باید با جدیت دنبال شود. منوچهر حبیبی با تأکید بر ضرورت توسعه منابع آب سطحی و استفاده از ظرفیت سدها، تصریح کرد که میزان برداشت از منابع آب سطحی در مقایسه با منابع زیرزمینی کمتر است و همین مسأله نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از نیازهای آبی همچنان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود.
به گفته وی، باید با استفاده از ظرفیت سدها و سایر منابع آب سطحی، سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب شرب کاهش پیدا کند. این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که آب زیرزمینی اگرچه در بسیاری از مناطق یک منبع مطمئن برای تأمین آب به شمار می‌رود، اما برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیری می‌تواند ذخایر این منابع را در بلندمدت با مشکل مواجه کند. بنابراین انتقال تدریجی اتکای شبکه‌های آبرسانی به منابع سطحی پایدار، در کنار حفاظت از سفره‌های زیرزمینی، می‌تواند بخشی از راه‌حل آینده باشد.
 سدها؛ ظرفیتی 
برای تأمین آب پایدار
آبگیری سد آناهیتا در کنگاور را می‌توان بخشی از همین مسیر دانست؛ مسیری که در آن توسعه زیرساخت‌های ذخیره و مهار آب، در کنار تکمیل شبکه‌های انتقال و تصفیه، می‌تواند ظرفیت بیشتری برای تأمین آب شرب و کشاورزی ایجاد کند.
البته استفاده از ظرفیت سدها زمانی می‌تواند مشکل آب روستاها را به صورت پایدار حل کند که شبکه‌های انتقال و تصفیه نیز متناسب با آن توسعه یابد. وجود منبع آب به تنهایی به معنای دسترسی روستاها به آب شرب نیست و فاصله میان «آب موجود در مخزن» و «آب قابل شرب در شبکه روستایی» نیازمند سرمایه‌گذاری و زیرساخت است.
اهمیت مدیریت آب در کرمانشاه به حوزه شرب محدود نمی‌شود. این استان سالانه حدود ۶ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی تولید می‌کند و یکی از استان‌های مهم کشور در تأمین امنیت غذایی است.
بر اساس اعلام استاندار، تاکنون حدود ۷۱ هزار هکتار از شبکه‌های آبیاری استان به بهره‌برداری رسیده و حدود ۷ هزار هکتار دیگر نیز در دست اجراست. توسعه این شبکه‌ها می‌تواند به مدیریت بهتر مصرف آب در بخش کشاورزی کمک کند، اما همزمان باید میان توسعه کشاورزی و ظرفیت واقعی منابع آب استان تناسب برقرار باشد. در واقع، تأمین آب شرب روستایی، توسعه کشاورزی، حفاظت از منابع زیرزمینی و مدیریت مصرف، چهار ضلع یک مسأله واحد هستند. هر برنامه‌ای که یکی از این اضلاع را نادیده بگیرد، ممکن است در کوتاه‌مدت نتیجه‌بخش باشد اما در بلندمدت با محدودیت مواجه شود.