تنش میان ناتو و روسیه چگونه از مرزهای اوکراین فراتر رفته است؟
جنگ نزدیک دروازه اروپا
علیرضا محمدی
گروه بینالملل
«آنها کوسههای امپریالیسم هستند» این تعبیری است که ولادیمیر پوتین در حاشیه نشست اجلاس شانگهای برای غرب به کار برد. پوتین به خبرنگاران گفت اگر کسی سعی کند مارا ببلعد، سیلی محکمی خواهد خورد و روسیه آماده انجام این کار است.
این واکنشی است که رئیس جمهوری روسیه در واکنش به دور جدید تنشها میان مسکو و غرب بعد از ماجرای حمله پهپادی در لایپزیگ آلمان ابراز کرده است. تنشی که به ادعای
DIE ZEIT آلمان، برلین را تا آستانه درگیری با روسیه پیش برد و دولت مرتس احتمال فعالسازی ماده ۴ پیمان ناتو را در نظر گرفت، اما در لحظه آخر تصمیم گرفت این کار را انجام ندهد.
در چنین شرایطی روزنامه بیلد هم گزارش داد فرانسه، بریتانیا و دبیرکل ناتو قرار است از یک واکنش هماهنگ حمایت کنند. واکنشی که شامل تحریمهای جدید، اقداماتی علیه ناوگان روسیه، قوانین سختگیرانهتر برای ورود شهروندان روسی و محدودیتهای دیپلماتیک بیشتر است. صدراعظم آلمان اتفاقات فرودگاه لایپزیگ را به عنوان یک تشدید جدی ارزیابی کرده و هشدار دادکه آلمان باید برای حملات ترکیبی بیشتر آماده شود.
همه این رویدادها شاید در حال تکمیل تصویر بزرگتری از جنگ اوکراین هستند، تصویری که از همان آغاز عملیات نظامی روسیه در واکنش به تشدید راهبرد «گسترش ناتو به شرق»، بیم فراتر رفتن مرز درگیری از کییف را به وجود آورد و زنگ خطر بازگشت جنگ به قاره سبز بعد از 80 سال را به صدا درآورد.
بیش از چهار سال از آغاز جنگی میگذرد که اکنون دیگر محدود به خطوط مقدم نیست. از انبارهای فروشگاهها تا پالایشگاههای نفت، از بنادر صادرات غله اوکراین تا پایگاههای مخفی پهپادی در مرزهای ناتو، دامنه درگیری به گونهای گسترش یافته که تحلیلگران بینالمللی آن را هشداری جدی برای فروپاشی نظم پساجنگ سرد و شکلگیری نظام نوین جهانی میدانند؛ نظمی که در آن امنیت غذایی، انرژی و مرزهای اروپا همگی بر سر یک میز قمار قرار گرفتهاند. برای ناظران تحولات جاری یادآور صفکشیهای شرق و غرب پیش از جنگهای جهانی است.
از خط مقدم تا قفسه فروشگاه
در ماههای اخیر علیرغم پیشروی کند در خطوط مقدم و میدان نبرد، دو طرف اقدام به گسترش سطح حملات هوایی خود به عمق خاک یکدیگر و کشاندن جنگ به عرصههای عمومی زندگی از طریق حملات به مراکز غیر نظامی و تجاری نمودهاند. کییف با حمله به انبارهای فروشگاههای زنجیرهای وایلدبری و اوزون، بزرگترین پلتفرمهای تجارت آنلاین روسیه و حملات متعدد به پالایشگاهها این پیغام را به مسکو ارسال میکند که توانایی کشاندن جنگ به زندگی روزمره شهروندان روسیه را دارد.
علاوه بر این کییف با حملات پهپادی بیسابقهای به خاک روسیه، نشان داده که توانایی ضربه زدن به اهدافی در عمق خاک روسیه و در فواصلی دور از مرز را دارد. ولودیمیر زلنسکی رئیس جمهوری اوکراین، سهشنبه اول سپتامبر برگ جدیدی روی میز جنگ گذاشت و مدعی شد: «ما میخواهیم به هر شرکت هواپیمایی که از حریم هوایی روسیه استفاده میکند، هر شرکت بیمه و هر کسی که هنوز از فرودگاههای کلیدی روسیه استفاده میکند، هشدار دهیم حریم هوایی روسیه کاملاً ناامن میشود.»
در مقابل، روسیه با توجه به ضعف و کمبود شدید سامانههای پدافندی اوکراین در رهگیری موشکهای بالستیک حملات موشکی و پهپادی خود را تشدید کرده است. پوتین در حاشیه اجلاس شانگهای تهدید جدید اوکراین در رابطه با حریم هوایی روسیه را نمونه تروریسم دولتی خواند و گفت: «ما با تروریستها مذاکره نمیکنیم.»
او همچنین دستور حملات گسترده به زیرساختهای انرژی اوکراین در پاسخ به حملات کییف را اعلام کرد. اوکراین به دلیل کاهش ذخایر تجهیزات پدافندی، از جمله سامانههای پاتریوت ساخت آمریکا، در رهگیری موشکهای بالستیک روسیه ناتوان شده و این امر زنگ خطری جدی برای کییف و متحدانش را به صدا درمیآورد. زلنسکی چندی قبل در گفتوگو با سیانان اذعان کرد که اگر تنها ۱۰ درصد از ذخایر رهگیرهای پاتریوت آمریکا را در اختیار داشت، میتوانست تمامی حملات موشکی روسیه را دفع کند و با ۵ درصد آن از زمستان عبور کند؛ اما در حال حاضر تنها حدود یک درصد از این ذخایر را در اختیار دارد. این در حالی است که طبق گزارش کارشناسان نظامی، ایالات متحده در جریان درگیریها در خاورمیانه و بعد از حملات علیه ایران بخش بزرگی از ذخایر سامانههای رهگیر پاتریوت خود را مصرف کرده و جایگزینی سریع آنها میسر نیست.
سایه جنگ فراتر از اوکراین
اقدامات اخیر اروپا در توقیف کشتیهای تجاری روسیه موسوم به «ناوگان سایه» واکنش شدید کرملین را به همراه داشته است. وزارت دفاع بریتانیا 14 ژوئن اعلام کرد نیروی دریایی این کشور کشتی باری متعلق به ناوگان روسی در کانال مانش را توقیف کرده است. در واکنش به این اتفاق، ولادیمیر پوتین در دیدار با فرماندهان ناوگان دریای روسیه هشدار داد: «این قطعاً چیزی کمتر از دزدی دریایی و سرقت نیست. اگر چنین سیاستی در عمل اجرا شود، ما مجبور خواهیم شد واکنشهای مشابهی نشان دهیم و نه لزوماً در آبهایی که کشتیهای ما مورد حمله قرار میگیرند.
ما این کار را در هر کجا و هر زمان که مناسب بدانیم، انجام خواهیم داد.» همزمان، مسکو هشدارهای شدیدی به لندن در واکنش به ارسال پهپادهای تهاجمی بریتانیا به اوکراین داده و انگلستان را به دلیل مشارکت مستقیم در حملات، به مواجهه با عواقب سخت تهدید کرده است. اندی برنهام، نخست وزیر جدید انگستان در سفر اخیر خود به کییف به مناسبت روز استقلال اوکراین، مجوز دسترسی این کشور به فناوری ساخت موشکهای کروز اسکالپ را داده است. دیمتری پسکوف سخنگوی کرملین، اما در واکنش گفت: «بریتانیا به طور روشمند و منظم به آتش [منازعه اوکراین] دامن میزند. و به طور روشمند و منظم برای جلوگیری از هرگونه پیشرفت در روند حل و فصل مسالمتآمیز، توطئه میکند.»
بر اساس گزارش نشریه تلگراف، روسیه در حال ساخت و توسعه پایگاههای مخفی پهپادی در نزدیکی مرزهای ناتو است که توانایی هدف قرار دادن ورشو و سایر اعضا را دارند. همچنین این مجله گزارش دادهاست که مسکو ناو «کاساتونوف» مجهز به موشکهای هایپرسونیک «زیرکن» را در نزدیکی جزیره فهمارن آلمان در دریای بالتیک مستقر کرده که نشاندهنده عزم روسیه برای مقابله با تهدیدات دریایی اروپاست. اندری فدروف، معاون سابق وزارت خارجه روسیه روز 25 آگوست در مصاحبهای با بیبیسی گفت بریتانیا ممکن است با واکنش نیمه نظامی علیه کارخانههای پهپادسازی خود توسط منابع ناشناس روبهرو شود. این درحالی است که در ماههای اخیر اروپا شاهد ورود پهپادهای ناشناس به خاک اعضای ناتو و آتشسوزیها و انفجارهای مشکوکی در مراکز تسلیحاتی که مهمات مورد نیاز اوکراین را تأمین میکنند بوده است. روز سهشنبه وزارت کشور آلمان، روسیه را مسئول حمله پهپادهای ناشناس به فرودگاه لایپزیگ در 4 آگوست دانست و دستور تعطیلی کنسولگری روسیه در شهر بن را صادر کرد و اقدامات شدید اروپا در تقابل با روسیه را خواستار شد.
مسکو تمامی این اتهامات را رد کرده و آن را بهانهای برای افزایش تنش از سمت اروپا میداند. پوتین این اقدام آلمان را ناشی از مشکلات سیاسی و اقتصادی دولت مرتس در آستانه انتخابات این کشور دانست. همچنین ماریا زاخارووا سخنگوی وزارت خارجه روسیه، این اقدام آلمان را با حمله آلمان نازی در
1 سپتامبر 1939 به لهستان مقایسه کرد و گفت: «به طور آیینی نیات خود را نشان میدهند.»
افزون بر این، ارزیابیهای اطلاعاتی ایالات متحده که توسط والاستریت ژورنال منتشر شده، از احتمال عزم روسیه برای گشودن جبههای جدید علیه یکی از اعضای شرقی ناتو بین پاییز امسال تا سال ۲۰۲۹ حکایت دارد؛ تهدیدی که در میانه بحرانهای فرامنطقهای در خاورمیانه و شرق آسیا، نگرانیهای شدیدی را در میان مقامات اروپایی ایجاد کرده است.
شکاف در جبهه غربی
گزارشهای متعدد از فساد گسترده مالی در میان مقامات ارشد دولت اوکراین و عزل و نصبهای پیاپی زلنسکی و موجی از اعتراضها و مخالفتهای داخلی با دولت کییف، اروپاییها را با تردیدهای جدی در تداوم حمایتهای مالی مواجه کرده است. از سوی دیگر، تحولات سیاست خارجی آمریکا و رویکردهای متفاوت دونالد ترامپ از جمله تمایل به تعامل مستقیم با رهبران روسیه، چین و کرهشمالی و موضعگیری علیه ناتو در موضوع ایران، ادعای حاکمیت بر گرینلند و خروج غیرمنتظره بخشی از نیروهای آمریکایی از آلمان احساس بیاعتمادی عمیقی را نسبت به چتر حمایتی واشنگتن ایجاد کرده است. سفر غیر اعلامی جان راتکلیف، رئیس سازمان سیا، در 25 آگوست گمانهزنیهایی را درباره وضعیت تنشها و نقش ایالاتمتحده در این میان به وجود آورده است.
برخی از کارشناسان این سفر را با دیدار ویلیام برنز، رئیس سابق این سازمان، در سال 2021 و قبل از حمله روسیه به اوکراین مقایسه کردند و آن را نشانهای از هشدار واشنگتن به کرملین با بالا رفتن سطح تنشها میدانند. از سوی دیگر برخی از صاحبنظران معتقدند، این سفر مقدمه ایجاد سازوکاری برای از سرگیری مذاکرات و تلاش دولت ترامپ برای بازسازی نقش سیاست خارجی خود در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکاست و نگرانیهایی از کنار گذاشته شدن اروپا و منافع اعضای ناتو در مذاکرات دربرداشته است. این بیاعتمادی به آمریکا، کشورهای اروپایی را به سمت خوداتکایی دفاعی و افزایش بودجههای نظامی (بویژه در آلمان) سوق داده که این موضوع به ایجاد نگرانیها از شکلگیری مسابقه تسلیحاتی در اروپا و سست شدن اتحادها و همکاریهای دفاعی منجر شده است.
در کنار این عوامل، موج ناخرسندی از پذیرش مهاجران اوکراینی که مشکلات اقتصادی و امنیتی را به دنبال داشته؛ موجب تقویت احزاب راستگرای ملیگرا در اروپا شده است؛ احزابی که در صورت دستیابی به قدرت، پشتیبانی یکپارچه اروپا از کییف را با چالش جدی مواجه خواهند کرد.
بــــرش
بحران جهانی غذا و انرژی
حملات پیاپی به بنادر و کشتیهای تجاری در دریای سیاه، ترانزیت باری در این منطقه استراتژیک را بشدت مختل کرده است. حمله پهپادی اوکراین به بندر سواستوپل با پاسخ سنگین روسیه و حملات موشکی به بنادر «ایزمائیل» و «رِنی» (قطبهای اصلی صادرات غله اوکراین) همراه شد. با توجه به سهم بالای روسیه و اوکراین در تأمین گندم جهان، افزایش درگیریها در آغاز فصل برداشت، صادرات غلات را مختل کرده است. به گزارش بلومبرگ به نقل از وزارت کشاورزی اوکراین، صادرات محصولات کشاورزی در سالجاری حدود 29.6 ملیون تن خواهد بود که 54 درصد کمتر از پیشبینی قبلی است. همزمانی این مسأله با بحران کمبود کودهای شیمیایی (ناشی از چالشهای تنگه هرمز)، گرمای شدید تابستان و کاهش منابع آبی، خطر بروز یک بحران غذایی بینالمللی را تقویت کرده است. به گزارش رویترز، واردکنندگان جهانی گندم خود را برای کاهش عرضه و جایگزینی گندم دریای سیاه آماده میکنند. حملات متعدد اوکراین به پالایشگاهها و بندرهای صادرات انرژی روسیه، عرضه انرژی در این کشور را با اختلال مواجه کرده است؛ صفهای طولانی جایگاههای سوخت و ممنوعیت صادرات انرژی روسیه در کنار بسته شدن تنگه هرمز و بالا رفتن قیمت انرژی و نیز کاهش چشمگیر ذخایر گاز اروپا، زنگ خطر یک بحران اقتصادی فراگیر را به صدا درآورده است.
جنگ اوکراین در تابستان ۲۰۲۶ به نقطهای رسیده که دیگر صرفاً درگیری نظامی نیست؛ یک سیستم پیچیده از بحرانهای بههمپیوسته است که امنیت غذایی، انرژی، مرزهای اروپا و نظم بینالمللی را هدف گرفته است. در این میان، تنها نقطه امید، احیای کانالهای دیپلماتیک است. اما تا زمانی که اراده سیاسی برای توقف این چرخه مخرب وجود نداشته باشد، جهان باید خود را برای فصلهای تاریک پیشرو آماده کند.
