زنان امروز، در بخش‌هایی مانند مهندسی، علوم داده، رصد زمین، هوش مصنوعی، مدیریت پروژه، عملیات ماهواره‌ای و حتی مأموریت‌های پیچیده خارج از ایستگاه‌های فضایی فعالیت می‌کنند؛ با این حال، آمارها نشان می‌دهد فاصله میان ظرفیت زنان و سهم واقعی آنها از صنعت فضا همچنان قابل توجه است. با حضور «سوفی آدنو»، فضانورد فرانسوی آژانس فضایی اروپا در مأموریت ۱۸ اوت ۲۰۲۶ در ایستگاه فضایی بین‌المللی، باز هم نگاه‌ها به سوی زنان و توانمندی آنها برای شرکت در مأموریت‌های فضایی رفت و امیدها برای حضور زنان در مأموریت‌هایی مانند پیاده‌روی فضایی قوت گرفت.

گذشت 6 دهه از حضور زنان در فضا
از زمانی که «والنتینا ترشکوا» در سال ۱۹۶۳ به‌عنوان اولین زن تاریخ به فضا رفت، بیش از شش دهه گذشته است اما در سال ۲۰۲۱ تنها حدود ۲۰ درصد نیروی انسانی صنعت فضایی را زنان تشکیل می‌دادند؛ نسبتی که در حدود سه دهه تغییر چشمگیری نکرده است. تاریخ حضور زنان در فضا نشان می‌دهد یکی از مهم‌ترین موانع، نه کمبود توانایی‌های علمی و جسمی زنان، بلکه نگاه جنسیتی و ساختارهای محدودکننده بوده است؛ در حالی که طبق پژوهش‌ها، زنان در پرواز فضایی با همان آثار فیزیولوژیکی مواجه می‌شوند که مردان تجربه می‌کنند. البته موضوع حضور زنان در فضا تنها به تعداد فضانوردان زن محدود نمی‌شود، بلکه به ساختار نیروی انسانی، فرصت‌های شغلی، مسیرهای ارتقا و دسترسی زنان به جایگاه‌های مدیریتی و تصمیم‌گیری نیز مرتبط است. اما به نظر می‌رسد شرایط در حال تغییر است، هرچند در موضوع حضور زنان در فضا توازن جغرافیایی دیده نمی‌شود. به‌عنوان مثال طبق آمار، از میان بیش از 70 زن که تا اکتبر 2021 راهی فضا شدند، بخش عمده آنها شهروندان آمریکایی بوده‌اند.

افزایش امید به تغییر نگاه جنسیتی در صنعت فضا
حالا موضوع حضور فضانورد زن فرانسوی، امیدها به تغییر نگاه جنسیتی و عدم توازن جغرافیایی را افزایش داده است. «سوفی آدنو»، همراه با «آنیل منون» از فضانوردان ناسا، در یک پیاده‌روی فضایی ۶ ساعت و ۲۳ دقیقه‌ای، قصد داشتند تجهیزات این ایستگاه را تعمیر و یک آنتن معیوب را تعویض کنند. فضانوردان توانستند آنتن خراب را از پایه جدا کنند، اما به دلیل محدودیت زمانی موفق نشدند اتصالات الکتریکی آن را قطع و آنتن جدید را نصب کنند، در نتیجه ادامه عملیات به یک پیاده‌روی فضایی دیگر موکول شد. با وجود ناتمام ماندن بخشی از عملیات، این مأموریت اهمیت تاریخی داشت چراکه او به اولین زن فرانسوی تبدیل شد که در یک پیاده‌روی فضایی مشارکت کرده است. اهمیت این رویداد فقط در ثبت یک رکورد خلاصه نمی‌شود. حضور «آدنو» در چنین عملیات پیچیده‌ای نشان می‌دهد زنان از مرحله «مسافر فضا» عبور کرده و به بخشی از نیروی تخصصی مورد نیاز برای نگهداری و توسعه زیرساخت‌های فضایی تبدیل شده‌اند.
یکی دیگر از نشانه‌های تغییر تصویر زنان در فعالیت‌های فضایی، پرواز کاملاً زنانه شرکت «بلو اوریجین» بود. موشک «نیو شپرد» در مأموریتی زیرمداری، شش زن را به مرز شناخته‌ شده فضا برد و پس از حدود ۱۰ دقیقه به زمین بازگرداند. در این پرواز «لورن سانچز»، «کیتی پری» خواننده، «گیل کینگ» مجری تلویزیونی و سه سرنشین زن دیگر حضور داشتند. این مأموریت به‌عنوان اولین پرواز فضایی سرنشین‌دار با خدمه کاملاً زنانه شناخته شد و یازدهمین پرواز سرنشین‌دار زیرمداری «بلو اوریجین» محسوب می‌شد.
اهمیت چنین مأموریت‌هایی، فراتر از حضور چند چهره مشهور زن در یک پرواز است. این تصاویر به‌تدریج تصور سنتی از فضانوردان مرد را تغییر می‌دهند؛ تصویری که برای دهه‌ها عمدتاً با مردان خلبان، مهندس و نظامی گره خورده بود.

آینده فضایی بدون زنان کامل نیست
حل شکاف جنسیتی در صنعت فضایی با اعزام چند زن به مدار یا ثبت رکوردهای تاریخی امکان‌پذیر نیست و برای تغییر پایدار، باید از اولین مراحل آموزش تا بالاترین سطوح مدیریتی، فرصت‌های برابر ایجاد شود. تشویق دختران به تحصیل در رشته‌های علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره است. دختران باید بدانند صنعت فضایی فقط به فضانورد شدن محدود نیست و فرصت‌های شغلی گسترده‌ای در مهندسی، برنامه‌نویسی، هوش مصنوعی، تحلیل داده، رصد زمین، مدیریت و کارآفرینی در این صنعت وجود دارد.
صنعت فضایی جهان نیاز فزاینده‌ای به نیروی متخصص دارد و در چنین شرایطی، کنار گذاشتن بخشی از ظرفیت نیروی انسانی به دلیل موانع جنسیتی، نه‌تنها یک مسأله اجتماعی، بلکه یک هزینه اقتصادی و فناورانه است.
 بنابراین آینده صنعت فضایی به مجموعه‌ای از اقدامات همزمان از جمله آموزش مناسب، استخدام منصفانه، فرصت برابر برای ارتقا، برنامه‌های مربیگری و حمایت شغلی، امکان رسیدن به مدیریت و ایجاد محیط‌های کاری انعطاف‌پذیر و پایدار نیاز دارد.
داستان زنان در فضا از پرواز تاریخی ترشکوا آغاز شد، اما امروز به مرحله‌ای رسیده است که یک زن می‌تواند صدها کیلومتر دورتر از زمین در عملیات تعمیر یکی از پیچیده‌ترین سازه‌های ساخته ‌شده توسط بشر مشارکت کند. پیاده‌روی فضایی «سوفی آدنو» اگرچه به دلیل محدودیت زمانی تمام اهداف فنی خود را محقق نکرد، اما یک واقعیت مهم را به نمایش گذاشت؛ زنان دیگر صرفاً مسافر فضا نیستند؛ آنها بخشی از نیروهایی هستند که در عملیات فضایی نقش کلیدی خواهند داشت.
اگر بشر بخواهد روی ماه و مریخ قدم بگذارد یا به شبکه‌های عظیم ماهواره‌ای برسد، نمی‌تواند نیمی از ظرفیت انسانی خود را نادیده بگیرد. آینده فضا شاید الزاماً «زنانه» نباشد، اما بدون حضور پررنگ‌تر زنان، قطعاً کامل نخواهد بود.
منبع: یونیورز تودی