مناسبات ایران و اعراب در جنگ رمضان
در ادامه، گزارش نشست «مناسبات ایران و اعراب در جنگ رمضان» با حضور سیدعبدالامیر نبوی و سیدحمزه صفوی، استادان علوم سیاسی دانشگاه تهران و اللهکرم مشتاقی، کارشناس مسائل بینالملل برگزار شد.
نبوی: عربستان و مصر نمیخواهند ایران بیش از حد قدرتمند شود
در ابتـــــــــــدای این نشســـــــت، سیدعبدالامیـــــــر نبوی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، با اشاره به تحولات جنگ ۴۰روزه، گفت: «برای درک رویکرد کشورهای عربی، بهویژه مصر و عربستان، نسبت به تحولات جاری، باید این رویدادها را در متن روندها و تحولاتی بررسی کرد که طی سالهای گذشته در سطوح بینالمللی و منطقهای شکل گرفتهاند.»
او افزود: «این تحولات حوزههای مختلفی را دربرمیگیرد؛ از تحولات اقتصادی، بهویژه در حوزه اقتصاد سیاسی بینالملل و اقتصاد سیاسی خاورمیانه تا تحولات نسلی در سطح جوامع و رهبران منطقه، تغییرات اجتماعی و دگرگونی در بافت اجتماعی خاورمیانه.»
نبوی با بیان اینکه خاورمیانه در حال پوستاندازی است، گفت: «رویدادها با شتاب در حال وقوع هستند و آثار خود را بر منطقه بر جای میگذارند.» به گفته او، بهزودی با خاورمیانهای مواجه خواهیم شد که آرایش نیروهای سیاسی در آن متفاوت خواهد بود.
این استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران ادامه داد: «مجموعه این تغییرات، آرایش نیروهای سیاسی منطقه را دستخوش تحول کرده و کشورهای مختلف، از جمله کشورهای عربی، تلاش میکنند در این اقیانوس طوفانی، لنگرهای بیشتری برای ایجاد ثبات و اطمینان پیدا کنند و جایگاه خود را در موازنههای جدید منطقهای تثبیت کنند. از این منظر، به گفته نبوی، بررسی سیاستهای عربستان و مصر و نگاه آنها به تحولات یک سال اخیر اهمیت ویژهای
دارد.»
نبوی با اشاره به برداشت مصر و عربستان از نقش منطقهای ایران گفت: «بر اساس نوع بازیگری ایران در منطقه، از نگاه مصریها و سعودیها، تلاش ایران برای تبدیل شدن به هژمون منطقه مطرح است.» او تأکید کرد: «تمایل به هژمون شدن محدود به ایران نیست و کشورهایی مانند ترکیه و عربستان و رژیم اسرائیل نیز در دورههای مختلف چنین ایدهای را دنبال کردهاند.» به گفته او، امارات و قطر نیز طی سالهای اخیر با سرمایهگذاری در حوزههای مختلف تلاش کردهاند نقش فعالتری در تحولات منطقه ایفا کنند.
او افزود: «به همین دلیل، کشورهای عربی از تلاشهایی که با هدف جلوگیری از رشد و گسترش قدرت ایران در منطقه صورت میگیرد، لزوماً رویگردان نبودهاند و نگرانی از شکلگیری یک ایران قدرتمند همواره وجود داشته است.» به گفته نبوی، رویکرد عربستان و مصر بهطور خاص و کشورهای عربی بهطور عام، همواره این بوده که ایران بیش از اندازه قدرتمند نشود. با این حال، نبوی تأکید کرد: «از سوی دیگر، اگر این رقیب مهم از میدان منطقهای خارج شود، پیامدهای آن برای خاورمیانه میتواند بسیار سنگین باشد.» او گفت عربستان و مصر این نگرانی را نیز داشتهاند که تضعیف ایران میتواند زمینه مناسبی برای افزایش نفوذ و هژمونیک شدن اسرائیل در منطقه فراهم کند؛ هدفی که به گفته او، اسرائیل از دیرباز دنبال کرده است.
صفوی: قطر میتواند الگویی
برای حفظ همزمان دیپلماسی
و امنیت باشد
در ادامه، حمزه صفوی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، به ارائه تحلیل گفتمان سه کشور کویت و قطر درباره جنگ آمریکا علیه ایران پرداخت. مواضع رسمی کویت را میتوان از انکار مشارکت تا بازنگری امنیتی رصد کرد. به گفته صفوی، در شروع حملات، موضع رسمی دولت کویت این بود که هیچگونه مشارکت مستقیم در حملات علیه ایران نداشته است. او گفت: «کلیدواژه بعدی که محور دوم مورد تأکید کویت است، تأکید بر حق دفاع از حاکمیت و امنیت ملی در برابر آنچه حملات ایران به خاک کویت خوانده شد، است.» صفوی با اشاره به گزارش والاستریت ژورنال گفت: «این روزنامه گزارشی مبسوط منتشر کرده که اساساً نقش کویت را مشارکت فعال تلقی میکند.» به باور او، گزارش والاستریت ژورنال، گزارش معتبرتری از موضعگیریای است که سفیر کویت در واشنگتن انجام میدهد. این استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران در ادامه گفت: «در سطح نیمهرسمی و میان افراد، شاهد دو دسته موضعگیری هستیم.» به گفته او، یک دسته معتقد است جنگ و حملات آمریکا به ایران، ضعف کشورهایی شبیه کویت را در دفاع از خودشان برجسته میکند و نشان میدهد رویکرد سنتی این کشورها در قبال خرید امنیت از آمریکا کفایت نمیکند. صفوی افزود: «بر اساس این دیدگاه، کشورهای منطقه باید به سمت بازنگری در چینش امنیتی خود پیش بروند؛ از جمله با تقویت زیرساختهای پدافندی و دفاعی.»
وی همچنین به شکلگیری یک رویکرد انتقادی در کویت اشاره کرد و گفت: «برای اولینبار این پرسش مطرح شده است که نیروهای آمریکایی که برای میزبانی از آنها و تأمین امنیت کویت هزینه شده، در روز واقعه کارآمدی مورد انتظار را از خود نشان ندادهاند.» صفوی در ادامه با اشاره به مواضع قطر گفت: «این کشور در سطح رسمی، برخلاف کویت، بر نقش دائمی خود بهعنوان میانجی تأکید میکند و حاضر نیست وارد وضعیت تقابلی، بهخصوص در عرصه دشمنانگاری ایران شود.»
او افزود: «قطر تا پایان، نقش خود را بهعنوان تسهیلگر یا میانجی میان ایران و آمریکا حفظ کرده و تأکید داشته که این نقش را در کنار پاکستان بر عهده گرفته است.» به گفته صفوی، قطر همچنین بر این موضوع تأکید دارد که پیامدهای جنگ، هم برای منطقه و هم برای کل جهان، میتواند فاجعهبار باشد و خواستار بازگشت وضعیت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ است.
این استاد دانشگاه در ارتباط با امارات متحده عربی هم گفت که رفتار این کشور را میتوان از تقابل آشکار تا تنشزدایی محاسبهشده توصیف کرد. صفوی افزود: «برخلاف دو دولت قبلی که تقریباً از یک سیر همگن و یک سیر یکسان برخوردار بودند، در موضعگیری امارات متحده، ما شاهد سه نوع موضعگیری هستیم.»
وی ادامه داد: «از اسفند ماه تا اردیبهشت، موضع سرسختانه که شامل فراخوانی سفیر از تهران بود و تقریباً یک فضای کاملاً خصمانه، حداقل در سطح گفتمانی و دیپلماتیک رقم زد.»
به گفته صفوی مرحله دوم رفتار اماراتیها مشارکت غیرمستقیم علیه ایران و ترغیب واشنگتن به کنترل تنگه هرمز و اتخاذ مواضع خصمانهتر بود بهطوری که حتی منابعی ذکر کردند که امارات، واشنگتن را به مداخله نظامی بیشتر و آوردن نیروهای زمینی به خاک ایران ترغیب کرده است. در این خصوص ما دو گزارش مهم فایننشال تایمز و والاستریت ژورنال را داشتیم که در هر دو، نقش لابیگری امارات در حملات آمریکا به ایران، شدت و امتداد آن برجسته است.
این کارشناس روابط بینالملل مرحله سوم مواضع ابوظبی را از تابستان و شروع دور جدید درگیریها ارزیابی کرد. صفوی تصریح کرد: «امارات وقتی دید دو مسیر اول به نتیجه نرسیده، به بازگشایی کانالهای دیپلماتیک با تهران برگشت و به موازات آن همراهی با فشار حداکثری آمریکا را ادامه داد. در همین هفته گذشته، قبل از اینکه آمریکا دور جدید کارزار فشار حداکثری علیه ایران را رسماً اعلام کند، ابتدا امارات بود که تمامی روابط اقتصادی خود با ایران را تعلیق کرد.»
وی سپس به ارائه پیشنهادهایی برای سیاست خارجی ایران پرداخت و گفت: «اولین پیشنهاد این است که گفتمان ایران باید به سمت مدیریت نگرانی همسایگان تغییر کند.» صفوی تأکید کرد: «نکته بعدی این است که نباید دیپلماسی را از امنیت جدا کرد.» او با اشاره به الگوی قطر گفت این کشور حتی زمانی که ایران موشک و پهپاد به سمت قطر میفرستاد، کانالهای دیپلماتیک خود را در سطوح رسمی، نیمهرسمی و غیررسمی بهطور فعال با ایران حفظ کرد و این الگو میتواند برای ایران نیز مفید باشد. وی افزود: «به هیچ وجه نباید درهای دیپلماتیک را با این کشورها در هیچ شرایطی ببندیم؛ زیرا در صورت چنین اقدامی، اسرائیل و آمریکا از این وضعیت منتفع
خواهند شد.»
مشتاقی: باید تنگه هرمز را به اهرم فعال سیاست خارجی تبدیل کنیم
اللهکرم مشتاقی، کارشناس مسائل بینالملل نیز در ادامه این نشست گفت: «جنگ اخیر زنگ خطر بزرگی است و باید نسبت به برخی عرفها و حقوق بینالملل یا قواعد بینالمللی حقوقی تجدیدنظر
کرد.» مشتاقی افزود: «جنگ منطقهای را باید جدی گرفت.»
به گفته او، هراسهایی که پیش از ۹ اسفند وجود داشت و سیاست خارجیکشور را تحت تأثیر قرار داده بود، پس از جنگ نشان داد که برخی از این خطوط قرمز آنقدر پررنگ و وحشتناک نبودهاند و میشد از آنها عبور کرد. وی تأکید کرد: «باید مدیریت جنگ منطقهای را در دستور کار قرار داد.» به گفته مشتاقی، جنگ منطقهای باید فراتر از زد و خورد و پایینتر از جنگ بزرگ باشد و دیپلماتها، سیاستمداران و بهویژه نظامیان باید تلاش کنند سطح جنگ در همین حد حفظ شود، زیرا پایینتر یا بالاتر رفتن آن میتواند به زیان ایران
باشد. مشتاقی ادامه داد : «تبدیل تنگه هرمز و بابالمندب به اهرم فعال سیاست خارجی و سیاست امنیتی ایران، مستلزم حمایت ویژه از متحدان ایران در یمن است.» وی با رد واژه نیابتی، بر حمایت از حزبالله لبنان تأکید کرد و گفت: « منافع ملی، امنیت خارجی و امنیت داخلی شوخیبردار نیست.»
وی در پایان گفت: «نباید گرایش و نگاه ایران به شرق را به معنای پیروی از شرق دانست.»
