بازسازی شهر پس از جنگ، فقط بالا بردن دیوارهای فروریخته نیست، بلکه تصمیمی است که باید همزمان خانه آسیب‌دیده را به زندگی برگرداند و مراقب بود بار تازه‌ای برای شهر پرهزینه‌ای چون تهران نباشد. این دوگانه، محور جلسه اخیر شورای‌عالی شهرسازی و معماری بود. جلسه‌ای که به بررسی روند استفاده شهرداری تهران از مشوق‌های تراکمی برای تأمین منابع بازسازی اختصاص یافت. در این نشست، نه اصل ضرورت بازسازی محل اختلاف بود و نه نقش مدیریت شهری در روزهای دشوار خدمت‌رسانی به مردم. پرسش اصلی، چگونگی ادامه این مسیر بود: مشوقی که برای شرایط اضطراری و بازسازی املاک کاملاً تخریب‌شده طراحی شده، چگونه اجرا می‌شود و برای ادامه آن چه سازوکاری باید در نظر گرفت تا هم سرعت بازسازی حفظ شود و هم قواعد شهرسازی و منافع بلندمدت پایتخت آسیب نبیند؟

مشوقی برای خانه‌های ویران‌شده
مصوبات ۷۱۲ و ۷۱۶ کمیسیون ماده ۵ تهران، در پی جنگ ۱۲ روزه و با هدف تسهیل بازسازی املاک کاملاً تخریب‌شده صادر شد. بر اساس این مصوبات، امکان بهره‌گیری از تراکم تشویقی تا سقف ۵۰ درصد تراکم مجاز برای پلاک آسیب‌دیده پیش‌بینی شده بود. در مواردی نیز که به دلایل فنی و شهرسازی، امکان استفاده از این ظرفیت در همان محل وجود نداشت، انتقال آن به پلاکی مشخص به‌عنوان مقصد قابل بررسی بود.
این تصمیم در اصل یک راه‌حل اضطراری برای جلوگیری از معطل‌ماندن خانوارهای آسیب‌دیده و ایجاد منابع لازم برای بازسازی بود. با این همه، تجربه تهران نشان می‌دهد هر ابزار شهرسازی، حتی اگر از دل یک ضرورت فوری بیرون آمده باشد، باید با دقت و اطلاعات روشن اجرا شود؛ چراکه تراکم صرفاً یک عدد در پروانه ساختمانی نیست و با ظرفیت آب، برق، ترافیک، حمل‌ونقل عمومی، مدرسه، درمان و کیفیت زندگی در محله‌ها پیوند دارد.

منابع بازسازی از کجا تأمین شد؟
نمایندگان شهرداری تهران در جلسه شورای‌عالی شهرسازی، گزارشی از اقدام‌های انجام‌شده برای بازسازی و تأمین مالی آن ارائه کردند. مجتبی طبقی، مدیرکل تدوین ضوابط، نظارت و صدور پروانه شهرداری تهران، توضیح داد که در گام نخست، تأمین تسهیلات بانکی و جلب مشارکت سازندگان برای بازسازی دنبال شده اما این مسیرها به نتیجه مورد انتظار نرسیده است؛ بنابراین شهرداری از ظرفیت مصوبات کمیسیون ماده ۵ استفاده کرده است.
بر پایه آمار ارائه‌شده در جلسه، هزینه‌های بازسازی تا پایان بهمن ۱۴۰۴ حدود ۸ هزار میلیارد تومان بوده و درآمد ناشی از اجرای مصوبه تا ۲۶ فروردین ۱۴۰۵ به حدود ۸.۹ هزار میلیارد تومان رسیده است. همچنین شورای شهر تهران نیز ۸ هزار میلیارد تومان اعتبار برای جبران خسارت‌های ناشی از جنگ تصویب کرده است.
این ارقام نشان می‌دهد بازسازی تهران، پروژه‌ای محدود و صرفاً عمرانی نبوده و نیازمند تجهیز منابع قابل‌توجهی بوده است. شهرداری نیز در گزارش خود بر اقدام‌های خدماتی و حمایتی انجام‌شده در دوره جنگ و پس از آن تأکید کرد؛ از تداوم خدمات حمل‌ونقل عمومی تا تلاش برای بازگرداندن چهره عادی به مناطق آسیب‌دیده.
درخواست شورا؛ جزئیات برای تصمیم دقیق‌تر
اما شورای‌عالی شهرسازی و معماری معتقد است برای ارزیابی کامل این تجربه، اطلاعات دقیق‌تری لازم است. دبیرخانه شورا در جلسه اخیر خواستار ارائه گزارش روشن از تعداد پلاک‌های بهره‌مند از مشوق، میزان تراکم اختصاص‌یافته، محل پلاک‌های مقصد و انطباق فرآیند اجرا با سقف‌های پیش‌بینی‌شده در مصوبات شد.
در این جلسه غلامرضا کاظمیان معاون شهرسازی و معماری وزیر راه و شهرسازی و دبیر شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران، ضمن قدردانی از تلاش‌های شهرداری در بازسازی، تأکید کرد که پیگیری شورا ناظر بر وظیفه قانونی آن در نظارت بر اجرای ضوابط شهرسازی است. به گفته او، هدف از درخواست مستندات، ایجاد مانع در مسیر بازسازی یا نادیده گرفتن خدمات مدیریت شهری نیست؛ بلکه باید روشن باشد ظرفیت‌های تشویقی در چه محدوده‌ای و با چه آثار بلندمدتی به کار گرفته شده‌اند. این تأکید از آن جهت اهمیت دارد که تهران پیش از جنگ نیز با مسأله تمرکز جمعیت، فشار بر زیرساخت‌ها و کمبود برخی سرانه‌های خدماتی روبه‌رو بوده است. بنابراین هر تصمیمی برای افزایش ظرفیت ساخت‌وساز، باید در کنار نیاز فوری به بازسازی، پاسخ روشنی برای نیازهای فردای شهر نیز داشته باشد.

از تجربه اضطراری تا الگوی پایدار
در جلسه شورای‌عالی، موضوع تعمیم مشوق‌های پیش‌بینی‌شده برای جنگ ۱۲ روزه به آسیب‌های ناشی از جنگ ۴۰ روزه نیز مطرح شد. شهرداری تهران معتقد بود توقف در انتظار مصوبات جدید می‌توانست روند خدمت‌رسانی و بازسازی را با وقفه مواجه کند. در مقابل، دبیرخانه شورای‌عالی بر این نکته دست گذاشت که گسترش دامنه یک مصوبه اضطراری، نیازمند بررسی مجدد و اخذ تصمیمی روشن در مرجع قانونی است.
در واقع، بحث اصلی نه بر سر توقف بازسازی، بلکه بر سر تبدیل یک تجربه اضطراری به سازوکاری منظم، شفاف و قابل تکرار است. سازوکاری که در بحران‌های احتمالی آینده نیز بتواند بدون ابهام، با سرعت و در عین حال با رعایت منافع عمومی عمل کند. در این جلسه همچنین مقرر شد شهرداری تهران در نشست آینده کمیسیون ماده ۵، گزارش جامع‌تری از روند اجرای مشوق‌های تراکمی ارائه کند و همزمان، ارزیابی خود از آثار مثبت و چالش‌های این روش و پیشنهادهایش برای ادامه بازسازی را در اختیار شورا بگذارد. تهران برای ترمیم زخم‌های جنگ، به سرعت عمل نیاز دارد. اما این سرعت، زمانی به سرمایه‌ای برای شهر تبدیل می‌شود که با شفافیت، هماهنگی میان دستگاه‌ها و نگاه به ظرفیت‌های محدود پایتخت همراه باشد.