در حافظه موقت ذخیره شد...
برای مترجمان جوان
به مناسبت برگزاری مراسم پایانی نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی و به یاد استاد موسی اسوار
عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی
«جایزه ابوالحسن نجفی» به دبیری علیاصغر محمدخانی و با پشتیبانی شهر کتاب به ریاست مهدی فیروزان، از سال 1395 تا به امروز، هر ساله برگزار میشود. این جایزه به منظور احترام و پاسداشت خدمات استاد ابوالحسن نجفی (1306-1394) به فرهنگ و ادب و عرصه ترجمه رمان و داستان کوتاه در ایران، به بهترین ترجمه رمان و مجموعه داستان کوتاهی که در هر سال منتشر شده، اهدا میشود. در این مختصر درباره ویژگیهای جایزه نجفی، علت اهمیت و اعتبار آن، نحوه انتخاب آثار برگزیده و شایسته تقدیر و مسائلی از این دست سخن میگویم. این گزارش کوتاه را تقدیم میکنم به یاد و خاطره استاد موسی اسوار (1332-1404) که از دوره دوم در هیأت داوران این جایزه حاضر بود و تا پایان عمر پربارش، نظارت جدی و شرکت بسیار فعال در انتخاب آثار برگزیده و شایسته تقدیر در جایزه ابوالحسن نجفی داشت.
برای برگزاری هر دوره جایزه ابوالحسن نجفی ابتدا طی فراخوانی از مترجمان و ناشران علاقهمند به شرکت در جایزه خواسته میشود که آثار خود را به دبیرخانه جایزه در شهر کتاب ارسال کنند و سپس تمام آثار به دقت توسط اعضای هیأت داوران بررسی و طی چند دور داوری میشود و پس از اتمام داوری ابتدا نام نامزدهای راه یافته به دور پایانی بهصورت عمومی اعلام میشود. سپس از میان این آثار، اثر یا آثار برگزیده و شایسته تقدیر توسط هیأت داوران انتخاب میشود و نهایتاً طی مراسمی ویژه جایزه و نشان ابوالحسن نجفی به برندگان اعطا میشود.
به باور نگارنده، دشوارترین مرحله از مراحل فوق، به انتخاب اثر یا آثار برگزیده و شایسته تقدیر از میان نامزدهای راه یافته به مرحله پایانی مربوط میشود، زیرا تمام آثار راه یافته به این مرحله بهطور بالقوه شایستگی انتخاب شدن به عنوان اثر برگزیده یا شایسته تقدیر را دارند، اما از آنجا که طبق اساسنامه جایزه، باید فقط یک یا دو اثر از آن میان برگزیده شود، داوران به ناچار و بنا به معیارهای گوناگون دست به انتخاب یک یا دو اثر میزنند. به این دلیل فهرست دهها کتابی که طی این 9 دوره به مرحله پایانی رسیدهاند، خود راهنمای بسیار مفید و ارزشمندی است برای کسانی که در جستوجوی بهترین رمانها و مجموعهداستانهای ترجمه شده برای مطالعه هستند (برای مشاهده فهرست این آثار رجوع شود به مدخل «جایزه ابوالحسن نجفی» در تارنمای ویکی پدیا).
این جایزه در همان نخستین دوره خود اهمیت بسیاری در میان دوستداران رمان و داستانهای کوتاه یافت و به سرعت مورد توجه جامعه ادبی کشور و مخصوصاً مترجمان واقع شد. اهمیت و اعتبار آن به حدی است که ناشران به هنگام تجدید چاپ آثار مترجمان خود، به انحای گوناگون متذکر این نکته میشوند که آن اثر برنده جایزه ابوالحسن نجفی شده است. برخی از مهمترین دلایل اهمیت و اعتبار این جایزه را میتوان به شرح زیر بیان کرد:
اول اینکه جایزه نجفی طی این 9 دوره همواره استمرار و مداومت داشته و غالباً مراسم پایانی خود را هر سال در بهمنماه، یعنی ماه وفات استاد نجفی، برگزار کرده است. البته دوره چهارم و دوره حاضر (نُهم) در این میان استثنائاً با اندکی تأخیر برگزار شدند، اولی به علت همهگیری کرونا و دومی به علت بروز جنگ.
دوم اینکه هیأت داورانِ این جایزه، همگی خود از مترجمان و نویسندگان صاحبنام جامعه روشنفکری ایران بودهاند. تنها با نگاهی به فهرست نام داوران این جایزه درمییابیم که چرا این افراد نقش مهمی در اعتبار بخشیدن به جایزه نجفی داشتهاند: موسی اسوار، مهستی بحرینی، منوچهر بدیعی، محمدرضا ترک تتاری، ابوالفضل حری، محمود حسینیزاد، مژده دقیقی، فرزانه دوستی، سعید رضوانی، امید طبیبزاده، نرگس قندیل زاده، عبدالله کوثری، آبتین گلکار، حسین معصومیهمدانی و ضیاء موحد.
سوم اینکه دستاندرکاران جایزه نجفی توجه خاص به مترجمان جوان یا تازهکار داشتهاند. گرچه در مراسم پایانی بسیاری از دورهها از مترجمان قدیمی و پیشکسوت تقدیر به عمل آمده است، اما جایزه نجفی از ابتدا برای مترجمان جوان یا تازهکار طراحی شده است؛ مثلاً فهرست زیر شامل آثار برگزیده هشت دوره جایزه نجفی است که تمام مترجمان آنها جزو مترجمان جوان و تازهکار کشور بودهاند:
دوره اول (1395): «آشیانه اشراف»، نوشته ایوان تورگنیف، ترجمه آبتین گلکار، نشر ماهی
دوره دوم (1396): «مارش رادتسکی»، نوشته یوزف روت، ترجمه محمد همتی، نشر نو
دوره سوم (1397): «زلیخا چشمهایش را باز میکند»، نوشته گوزل یاخینا، ترجمه زینب یونسی، انتشارات نیلوفر
دوره چهارم (1398 و 1399): «استاد پترزبورگ»، نوشته جی.ام.کوتسی، ترجمه محمدرضا ترک تتاری، نشر ماهی
دوره پنجم (1400): «ﻫﻫﺣﻫ»، نوشته لوران بینه، ترجمه احمد پرهیزی، نشرماهی
«بیداری»، نوشته کیت شوپن، ترجمه فرزانه دوستی، نشر بیدگل
دوره ششم (1401): «دروازه خورشید»، نوشته الیاس خوری، ترجمه نرگس قندیلزاده، نشر نی
دوره هفتم (1402): «در امریکا»، نوشته سوزان سانتاگ، ترجمه نیلوفر صادقی، نشر برج
دوره هشتم (1403): «همنوایی در پاییز»، نوشته باربارا پیم، ترجمه مزدک بلوری، نشر بیدگل
و چهارم این نهاد برگزارکننده جایزه یعنی «شهر کتاب»، نهادی است که در عمل نشان داده است وابسته به هیچ جناح و نهاد خاصی نبوده و در تصمیمگیریهای خود برای انتخاب داوران و آثار مورد بررسی خود، همواره جانب بیطرفی را نگاه داشته و فقط به ارزش ادبی و زبانی آثار توجه داشته است. همانطور که گفتیم، برگزاری هر دوره جایزه نجفی با اعلام یک فراخوان آغاز میشود اما برخی ناشران یا مترجمان در این میان به هر دلیل مایل به شرکت در جایزه نیستند، یا گاه فراموش میکنند آثار خود را بهموقع برای دبیرخانه جایزه ارسال کنند. بدیهی است که این آثار جایی در جایزه نجفی نداشته باشند، اما بارها شاهد بودهام که در مورد برخی آثار خاص و برجسته که به دبیرخانه ارسال نشده، داوران خود نسبت به افزودن آن آثار به فهرست آثار مورد بررسی اقدام کرده و آن آثار را نیز در مسابقه شرکت دادهاند. البته بدیهی است که این امر شامل حال آثار برخی ناشرانی نمیشود که مترجمان خود را از فرستادن آثارشان به دبیرخانه نهی میکنند؛ آثار این ناشران طبعاً در فرآیند داوری قرار نمیگیرند، مگر اینکه مترجم خود جرأت کند و بهرغم نهی ناشر کتابش را برای دبیرخانه ارسال کند که در این صورت آن کتاب قطعاً در فرآیند داوری قرار خواهد گرفت و بررسی خواهد شد!
اما در پایان بد نیست چند کلمه هم درباره معیار داوران در انتخاب آثار برگزیده و شایسته تقدیر بگویم. تا آنجا که بنده دریافتهام، داوران جایزه نجفی همواره دو معیار اصلی و چند معیار فرعی را مد نظر داشتهاند. معیارهای اصلی عبارتند از اولاً کیفیت ادبی اثر مورد بررسی در زبان اصلی و در جهان، و ثانیاً کیفیت زبانی آن در ترجمه فا رسی. بنابراین آثار کلاسیک هیچ مزیتی بر آثار مدرن ندارند و آثار مدرن نیز برتر از آثار کلاسیک محسوب نمیشوند. هرچه کیفیت ادبی اثری در زبان مبدأ بالاتر و کیفیت زبانی ترجمه آن در فارسی بهتر و نزدیکتر به اصل باشد، امکان راهیابی آن اثر به دورهای بعد بیشتر و بیشتر میشود. اما چند معیار فرعی هم وجود دارد که در تعیین آثار برگزیده و شایسته تقدیر نقش مهمی دارند، مثلاً اینکه آیا کتاب ترجمه مجدد است؟ آیا ترجمه از زبان واسط (و نه اصلی) صورت گرفته است؟ آیا کتاب فاقد ویراستار حرفهای بوده است؟ آیا کیفیت چاپ آن ضعیف است؟ و غیره. اگر پاسخ به هریک از سؤالات فوق مثبت باشد، خودبهخود از اهمیت و ارزش آن کتاب کاسته میشود و امکان راهیابی آن به دوره بعد کاهش مییابد.
امیدواریم بهرغم تمام مشکلاتی که در راه برگزاری جایزه نجفی وجود دارد، هم مترجمان و ناشران بتوانند آثار ادبی مهم جهان را به فارسی ترجمه و منتشر کنند و هم «جایزه ابوالحسن نجفی» بتواند به رسالت خود در تعالی بخشیدن به زبان و ادبیات فارسی ادامه دهد و در کار خود مثمر ثمر باشد.
