عبور از نگاههای کلیشهای
گفتوگو با امیر مازیار درباره مجموعه اقلیم هنر
بخش بزرگی از متون تاریخ هنر ما، فرسنگها با روششناسی مدرن فاصله دارد، همین فقدان، انگیزه اصلی برای شکلگیری مجموعه «اقلیم هنر» در نشر نی بوده است. در گفتوگویی که با امیر مازیار، عضو هیأت علمی دانشگاه هنر و دبیر این مجموعه داشتیم، او معتقد است مجموعه «اقلیم هنر» تلاش کرده با گردآوری پژوهشهای غنی، متونی را ارائه دهد که تاکنون جایشان خالی بوده است. در نهایت «اقلیم هنر» قصد دارد خوانشی تازه از هنر اسلامی را منتشر کند؛ خوانشی که به جای تکرار کلیشهها، آثار هنری و بناهای تاریخی را در بستر واقعیتهای سیاسی و اجتماعی عصر خود بازخوانی میکند تا درکی عمیقتر از میراث هنری ایران و همسایگانش فراهم آورد.
غزل رضایی ثانی
گروه کتاب
مجموعه «اقلیم هنر» نشر نی که به سرپرستی شما منتشر میشود با چه هدفی راهاندازی شده و قرار است چه موضوعاتی در این مجموعه پوشش داده شود؟ آیا کتابهای این مجموعه ترجمه یا گزینشی از یک مجموعه خارجی است یا اینکه توسط شما و برای انتشار توسط نشر نی برنامهریزی شده است؟
هدف ما از انتشار این مجموعه فراهم آوردن متون تراز اول و روزآمد آکادمیک در حوزه تاریخ هنر ایران است تا با در اختیار قرارگرفتن این متون، شکاف موجود میان فضای آموزشی و پژوهشی ایران و فضای آکادمیک معاصر جهان در این حوزه اندکی ترمیم شود. در فضاهای آموزشی و پژوهشی ایران الگوهایی در حوزه تاریخنگاری هنر رایجاند که به دههها پیش تعلق دارند و هم به لحاظ روشی و هم به لحاظ الگوهای مفهومی و نظری تا حدود زیادی ناروزآمدند. عمده منابعی که درباره تاریخ هنر ایران وجود دارند، ترجمه کتابهای کلی و عمومی تاریخ هنر ایران یا تاریخ هنر اسلامی هستند که مروری کلی به این حوزه دارند و کتابها و مقالههای برجسته پژوهشی کمتر ترجمه شدهاند. معمولاً رویکردهای تجربهگرایانه یا فرمالیستی و سبکشناسانه محض در این آثار رایجاند یا از طرف دیگری رویکردهای سنتگرایانه غالباند که صرفاً در جستوجوی نوعی زمینه دینی یا معنوی در این آثار هستند و دیگر وجوه مهم این آثار را نادیده میگیرند. این مجموعه به این صورت پیشتر در جایی منتشر نشده بلکه ما آثاری را انتخاب میکنیم و آنها را برای چاپ در این مجموعه قرار میدهیم.
معیار انتخاب کتاب برای انتشار در مجموعه «اقلیم هنر» چیست؟ آیا قرار است همه عنوانهای آن ترجمه باشد یا عنوانهای تألیفی هم دارید؟
در این مجموعه در وهله اول ما بر ترجمه آثار مورخان برجسته هنر ایران یا هنر اسلامی متمرکزیم. کتابهای برجسته یا مقالات شاخص و مهم و تأثیرگذار. به طور خاص ترجمه مقالات هم مد نظر ما بوده است. هم به لحاظ حجم مطالب که بتوان در فضای اقتصادی نشر امروز آثاری تولید کرد که با سرعت بیشتر و امکان دسترسی عمومیتر فراهم شوند و هم خصوصاً به این جهت که بسیاری از رویکردها و مفاهیم نو و برجسته و روشهای ممتاز تاریخنگاری هنر در مقالات تخصصی ارائه میشوند. عموم آثاری که در این مجموعه منتشر خواهند شد به بعد از سال ۲۰۰۰ اختصاص دارند و حاوی ایدهها و رویکردهایی نو هستند. همچنین امکان چاپ آثار تألیفی هم در این مجموعه وجود دارد اگر با شرطهای کلی این مجموعه همخوان باشند.
منظور از ایدهها و رویکردهای نو چیست؟
منظور از ایدهها و رویکردهای نو تحولاتی است که هم در حوزه کلی تاریخنگاری هنر و هم به طور خاص در حوزه تاریخنگاری هنر ایران و هنر اسلامی اتفاق افتاده است. از اواخر دهه ۷۰ و در دهه ۸۰ میلادی در علوم انسانی تحولات مهمی رخ داد و رویکردهای پوزیتیویستی غالب جای خود را به رویکردهایی متنوعتر و نظریتر همچون پدیدارشناسی، ساختارگرایی، نشانهشناسی، هرمنوتیک، تحلیل گفتمان و نظایر آن دادند. از سوی دیگر رویکردهای مستشرقانه هم موضوع نقد جدی قرار گرفتند؛ رویکردهایی که مبنای آنها این بود که نوعی دوگانگی بین مطالعه تاریخ هنر اروپا و تاریخ هنر اسلامی یا هنر ایران ایجاد کنند و با نوعی نگرش غیرتاریخی یا ذاتگرا با این هنرها مواجه شوند که نتیجه آنها این بود که هنر ایرانی و اسلامی را یکسره غیردنیوی و معنویتگرا و غیرتاریخی قلمداد کنند. در دو سه دهه اخیر با به کاربستن رویکردهای جدید و فرا رفتن از نگاههای ذاتی و غیرتاریخی به هنر ایرانی یا هنر اسلامی، منظرهای جدیدی برای نگریستن به این هنرها و برهههای خاص آنها پیدا شده است؛ مثلاً یافتن نسبت پیچیدهای که بین اقتصاد و سیاست در دورهها و جغرافیاهای گوناگون با آثار هنری برقرار بوده یا نقشی که آثار هنری در اعمال قدرت و ایجاد مشروعیت بازی میکردند یا ربط هنر به عقاید دینی و نظایر آن. این مجموعه به انتشار چنین آثاری اهتمام دارد. متونی که آثار هنری گذشته ما را در متن تاریخ بسیار پیچیده و پرماجرا و متغیر خود قرار میدهند و لایههای جدیدی از این آثار را بر خواننده و پژوهشگر میگشایند.
علاوه بر کتاب «اکتشاف هنراسلامی» تاکنون دو جلد دیگر از مجموعه «اقلیم هنر» منتشر شده، این دو جلد چه ویژگیهایی دارند؟
علاوه بر کتاب «اکتشاف هنراسلامی» دو کتاب دیگر هم در این مجموعه چاپ شده است، یکی «قاببستن نگاه خیره در کاخهای عثمانی، صفوی و گورکانی» به قلم خانم گلرو نجیباوغلو و با ترجمه نسترن نجاتی که به بررسی رابطه میان سیاست و معماری در دوران صفویه و نسبت آن با ایدههای معمارانه در امپراطوریهای رقیب، یعنی گورکانیان هند و عثمانیان میپردازد. این اثر نشان میدهد پشتصحنه معماریهای باشکوه آن روزگار، چه مقاصد سیاسیای در کار بوده و چگونه تفاوت ایدئولوژهای سیاسی این سه امپراطوری بر ساخت و سازهای معمارانه خصوصاً معماری کاخها اثرگذار بوده است. کتاب دیگری که در این مجموعه به چاپ رسیده، کتاب «کاخ مدحتسرایی و شاهمیوههای روزگار» است که ترجمه دو مقاله به قلم پی ال. لزنسکی با ترجمه مژده مخلصی است و به واکاوی رابطه میان ادبیات و تاریخ هنر اختصاص دارد. این اثر به ما نشان میدهد چگونه میتوان از متون ادبی، اشعار و نوشتارهایی که تاکنون بهعنوان اسناد و منابع تاریخنگاری هنر مورد استفاده قرار نگرفتهاند برای دستیابی به درکی عمیقتر از بناهای معماری گذشته بهره برد. لزنسکی در این کتاب، با استناد به منابع ادبی به تبیین و تشریح چند بنای شاخص پرداخته است، از جمله کاخهای شاه طهماسب در قزوین (سعادتآباد) و پل خواجو در اصفهان. در این مقالات لزنسکی تجربه مخاطبان این بناها و حضور این بناها در میانه عرصههای واقعی زندگی روزانه را از متون ادبی بیرون میکشد و به این بناهای تاریخی جان میبخشد.
معیار انتخاب کتاب «اکتشاف هنر اسلامی» به عنوان جلد اول در این مجموعه بر چه اساسی بوده؟
علت انتخاب این کتاب برای این مجموعه اهمیت بالای آن در حوزه تاریخِ تاریخنگاری هنر اسلامی است. این کتاب بیان میکند که جریان تاریخنگاری هنر اسلامی از چه زمانی آغاز شد، چه کسانی دستاندرکار آن بودهاند و چه ایدهها، رویکردها و پیشفرضهایی در آن جریان داشته است. در این زمینه منابع پژوهشی اندکی در دسترس است. کتاب «اکتشاف هنر اسلامی» از مهمترین آثاری است که تلاش کرده تاریخ و تاریخنگاری هنر اسلامی را با مقالههایی تخصصی تبیین کند. این کتاب به جریانها، نهادها و شخصیتهای نخستین در این حوزه میپردازد. همچنین به جریانهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعیای میپردازد که در مسیر تاریخنگاری هنر اسلامی نقش مؤثری داشتهاند. از این جهت، «اکتشاف هنر اسلامی» یکی از کتابهای بسیار مهم و پرارجاع در حوزه هنر اسلامی است و به همین دلیل نیز برای انتشار انتخاب شد. این کتاب دورنمایی از روشها، رویکردها و پیشفرضهایی که در حوزه تاریخ هنر وجود داشته را برای مخاطبان آن آشکار میکند.
این کتاب چقدر توانسته در ارائه شناخت بهتر نسبت به جایگاه هنر اسلامی موفق بوده باشد؟
از آنجا که کتاب «اکتشاف هنراسلامی» بهتازگی منتشر شده و پس از انتشار نیز بلافاصله شرایط خاصی مانند جنگ و محدودیتهای ناشی از آن پیش آمد، شاید اکنون برای ارزیابی تأثیرگذاری آن زود باشد. با این حال، این اثر میتواند منبعی ارزشمند برای تحقیقات دانشگاهی باشد. به این دلیل که در دانشگاهها دروسی با عنوان «تاریخِ تاریخنگاری هنر اسلامی» و عناوینی نزدیک به آن وجود دارد. همچنین در فضاهای مربوط به تاریخنگاری هنر گذشته ما اکنون سؤالهای مهمی درباره انواع روشهای تاریخنگاری و بسترهای شکلگیری آنها وجود دارد که این کتاب میتواند برای یافتن آنها بسیار مفید باشد.
واکاوی سیر شکلگیری هنر اسلامی
کتاب «اکتشاف هنر اسلامی»، نخستین مجلد از مجموعه «اقلیم هنر» است که با دبیری امیر مازیار، به قلم استیون ورنوا و با ترجمه ولیالله کاووسی توسط نشر نی منتشر شده است. این اثر به واکاوی سیر شکلگیری مطالعات هنر اسلامی از منظر جهان غرب میپردازد. نسخه اصلی و ترجمه فارسی این کتاب میتواند به عنوان منبعی غنی و معتبر برای جامعه دانشگاهی مورد استفاده قرار گیرد. ساختار محتوایی برخی از فصلهای کتاب به این شرح است: فصل اول به هنر و معماری اسلامی و مروری بر پژوهشگری و مجموعهسازی اختصاص دارد؛ فصل دوم به مجموعهسازی هنر اسلامی در روسیه قرن نوزدهم میپردازد؛ فصل چهارم بر گردآوری هنر گورکانیان هند در موزه ویکتوریا و آلبرت تمرکز دارد؛ فصل پنجم، گردآوری فرشهای ایرانی و ترکی در موزه کنزینگتون جنوبی را واکاوی میکند؛ فصل ششم به فعالیتهای اوگاستس وولاستن فرنکس و نمایش هنر اسلامی در موزه بریتانیا اختصاص یافته است؛ فصل هفتم، شکوفایی تاریخ هنر اسلامی در آلمانِ اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم را بررسی میکند؛ فصل نهم به موضوع یونانیان در شرق، اسکندریه و اسلامی میپردازد؛ فصل چهاردهم، موضوع اخلاق جمهوری خواهانه و آلبوم خانواده: منظرهای گردآوری را ارئه میدهد و در فصل پانزدهم به نکتههای مجموعهسازی هنر اسلامی اشاره میکند. در مقدمه کتاب آمده است: «مروری بر تاریخچه پژوهشگری و مجموعهسازی که آغازگر کتاب است، به 9 بخش تقسیم میشود. این بخشها به نوبهخود پژوهشهای آغازین در هنر و معماری اسلامی، شکلگیری مجموعهها، هنر اسلامی در نمایشگاههای بینالمللی، نمایشگاههای هنر اسلامی، هنر اسلامی در موزهها و کتابخانهها، عرصه تجاری، گسترش زمینههای پژوهشی، سالهای بین دو جنگ و جنگ جهانی دوم و پیامدهای آن را روایت میکند.»
مطالعه تاریخ هنر ایران همواره تحتتأثیر دگرگونیهای نظری و پژوهشی متعددی بوده است. در مجموعه «اقلیم هنر» که به تاریخ هنر ایران و فرهنگهای همبسته با آن اختصاص دارد، تأکید میشود که تاریخ هنر، تنها به مرزهای شرقی و غربی جهان محدود نمیشود و ابعادی جهانیتر یافته است.
این کتاب همچنین رویکردهای متمایز، از جمله نگاههای عرفانی به هنر اسلامی را دربر دارد. به گفته ولیالله کاووسی، مترجم اثر، این کتاب در واقع «پشت صحنه هنر اسلامی» است. به این معنا که اگر هنر اسلامی را یک فیلم در نظر بگیریم، این اثر، اتفاقات و سیر شکلگیری پشت صحنه آن را به نمایش میگذارد. اینکه چه بازیگرانی در این عرصه حضور داشتهاند و کارگردان چگونه آنان را هدایت کرده است، در قالب یک پژوهش منسجم در این کتاب قابل مشاهده است. شاید بتوان این اثر را به نوعی طولانیترین مقاله یا مجموعهای از مقالات کلیدی در حوزه هنر اسلامی قلمداد کرد. اگر مخاطبان دغدغه عبور از کلیشههای شرقشناسانه و نقد نگاه سنتی به هنر اسلامی را دارند، این کتاب گزینهای مناسب برای آنهاست. نویسنده در این اثر، مخاطب را از دانشجوی تاریخ هنر گرفته تا علاقهمند به دنیای موزهها به چالشی فکری برای بازخوانی تحولات نظری هنر دعوت میکند. «اکتشاف هنر اسلامی» فراتر از یک متن مطالعاتی، نقشه راهی برای پژوهشگران تاریخ هنر، شرقشناسان و متخصصان موزهداری است تا ابعاد مختلف و کمتر دیدهشده تاریخ هنر اسلامی را مشاهده و تحلیل کنند. این کتاب به خواننده کمک میکند تا فراتر از زیباییشناسی صرف آثار هنری، لایههای پنهان «معناسازی» در نهادهای غربی را بشناسد و دریابد که چطور تاریخنگاری هنر، همواره پیوندی ناگسستنی با تحولات سیاسی و اجتماعی داشته است.
