دولت هوشمند؛ از تابآوری در بحران تا حکمرانی دادهمحور
محمدمحسن صدر
معاون وزیر ارتباطات
و رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران
تحولات چند سال اخیر بیش از هر زمان دیگری نشان داده که فناوری اطلاعات دیگر صرفاً یک حوزه فنی و تخصصی نیست بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی کشور و یکی از ارکان تداوم خدمترسانی به مردم محسوب میشود. شاید در شرایط عادی، سرعت و کیفیت یک خدمت الکترونیکی صرفاً به میزان رضایت شهروندان مرتبط دانسته شود، اما در شرایط بحرانی، استمرار دسترسی مردم به خدمات هوشمند به مسألهای ملی و مرتبط با تابآوری کشور تبدیل میشود.
تجربه جنگ در ماههای اخیر، نمونهای روشن از همین واقعیت بود. با وجود محدودیتهایی که در مقاطعی در دسترسی به اینترنت بینالملل ایجاد شد، خدمات الکترونیکی دستگاههای اجرایی کشور بیوقفه ادامه یافت. در همین دوره، بیش از یک میلیارد تراکنش بر بستر دولت الکترونیکی انجام شد؛ رقمی که صرفاً یک آمار فنی نیست، بلکه نشانهای از نقش زیرساختهای دیجیتال در حفظ جریان خدمات عمومی در دشوارترین شرایط است.
از همین منظر، دسترسی مردم به خدمات هوشمند و الکترونیکی، همواره یکی از خطوط قرمز دولت و حاکمیت بوده است. هدف ما این است که شهروند برای دریافت خدمت، فارغ از محدودیتهای زمانی و مکانی، بتواند با حداقل مراجعه حضوری و کوتاهترین زمان انتظار و کمترین هزینه، بهترین تجربه را داشته باشد.
پنجره ملی خدمات دولت هوشمند؛ نقطه عطف تحول دیجیتال
یکی از مهمترین زیرساختهای تحقق این هدف، پنجره ملی خدمات دولت هوشمند است که در سالهای اخیر تلاش شده از یک درگاه صرف دسترسی به خدمت، به بستری واقعی برای تعامل مردم با دولت تبدیل شود. برنامه هفتم توسعه نیز دستگاههای اجرایی را مکلف کرده سالانه ۲۰ درصد از خدمات خود را هوشمندسازی کنند؛ تکلیفی که مسیر حرکت دستگاهها را روشنتر از گذشته کرده است.
امروز بیش از ۶۹ میلیون کاربر احراز هویتشده سطح دو وارد پنجره واحد خدمات دولت هوشمند شدهاند که ۴۳ میلیون نفر از آنان در دولت چهاردهم به این بستر پیوستهاند و بدین ترتیب رشد ۶۰.۵ درصدی در شمار کاربران رقم خورده است. همچنین تعداد خدمات الکترونیکی این بستر به ۷۰۴۹ خدمت رسیده که از این میان، ۱۷۰۳ خدمت در دولت چهاردهم به مجموعه افزوده شده و این به معنای رشد ۳۱.۸۶ درصدی در تعداد خدمات است.
البته توسعه دولت هوشمند به افزایش شمار کاربران و خدمات محدود نمیشود و کیفیت و عمق خدمات نیز اهمیت دارد. امکان احراز هویت سطح سه (شامل زندهسنجی و تطبیق عکس) در اپلیکیشن پنجره ملی فراهم شده است. صدور گواهی دیجیتال و امضای اسناد، ورود یکپارچه به سامانهها با استفاده از فناوری FIDO و همچنین امکان تعیین محل اقامت اصلی بر پایه دادههای سامانه املاک و اسکان، بخشی از قابلیتهای اضافه شده به این مجموعه است.
زیستبومهای دیجیتال، یک پروژه راهبردی
اما مسأله مهمتر، مرحله بعدی تحول دیجیتال دولت است که در آن دیگر صرفاً از «الکترونیکی کردن خدمات» سخن نمیگوییم، بلکه هدف، بازطراحی نحوه ارائه خدمات دولت بر مبنای داده، یکپارچگی و نیاز واقعی مردم است که مهمترین نمونه آن، طرح «زیستبومهای دیجیتال دولت» به عنوان یکی از پروژههای راهبردی دولت چهاردهم است که با تأکید رئیسجمهوری و به عنوان یکی از طرحهای پرچمدار وزارت ارتباطات در حوزه تحول دیجیتال دنبال میشود.واقعیت این است که در سالهای گذشته، هرچند بسیاری از خدمات از مراجعات حضوری و پروندههای کاغذی فاصله گرفتهاند، اما در مقابل، سامانههای مستقل و پراکنده زیادی ایجاد و نتیجه، این شده که شهروند یا فعال اقتصادی برای دریافت یک خدمت، ناچار است به چندین سامانه متفاوت مراجعه کند، اطلاعات مشابه را بارها وارد و مدارکی را که پیشتر در اختیار دولت قرار داده، دوباره بارگذاری کند؛ در برخی فرآیندها حتی مراجعه به بیش از ۱۷ دستگاه مختلف ضروری بوده است. بنابراین دیجیتالیشدن به تنهایی کافی نیست و اگر فرآیند ناکارآمد را صرفاً از روی کاغذ به سامانه منتقل کنیم، مسأله حل نشده، بلکه فقط شکل آن تغییر کرده است.زیستبومهای دیجیتال دولت برای پاسخ به همین چالش و ساماندهی سامانههای متعدد، حذف مراجعات غیرضروری، کاهش بارگذاری تکراری مدارک و یکپارچهسازی خدمات، طراحی شدهاند. نتیجه مورد انتظار نیز روشن است: افزایش رضایت مردم، کاهش هزینهها و حرکت به سوی حکمرانی دادهمحور.
برای تدوین اسناد هفت زیستبوم دولت دیجیتال، بیش از ۹۰ هزار نفرساعت کار تخصصی و همکاری با دانشگاهها صورت گرفته است. این اسناد اکنون به مراحل نهایی رسیدهاند و ارائه مدل زیستبومهای دولت دیجیتال ایران در اجلاسهای بینالمللی مرتبط با هوش مصنوعی، جامعه اطلاعاتی جهان و توسعه دیجیتال در ژنو نیز با استقبال و توجه روبهرو شده است. این تجربه نشان میدهد ایران میتواند در حوزه دولت دیجیتال، از «مصرفکننده فناوری» به «ارائهدهنده مدل و تجربه» تبدیل شود.
فناوری در خدمت حل مسائل کلان کشور
فناوری اطلاعات البته نباید صرفاً برای بهبود فرآیندهای اداری دولت به کار گرفته شود؛ یکی از وظایف مهم ما استفاده از این ظرفیت برای حل مسائل کلان کشور ازجمله انرژی است.
در سالهای گذشته، نبود زبان مشترک میان دادهها و سامانههای مختلف، یکی از موانع اصلی مدیریت منابع کشور بوده است. در حوزههای آب، برق و گاز، دادهها عمدتاً بهصورت جداگانه و در دستگاههای متفاوت نگهداری میشوند و بدون یکپارچگی آنها، تحلیل جامع و تصمیمگیری دقیق دشوار خواهد بود.
در همین راستا، ایجاد داشبورد ملی کنترل مصرف هوشمند ساختمانهای دولتی و تعریف مجموعهای از طرحهای هوشمندسازی مدیریت مصرف انرژی در دستور کار قرار گرفته است. همچنین اولین پروژه مشارکت عمومی ـ خصوصی سازمان فناوری اطلاعات با شرکت گاز، با مجوز سازمان برنامه و بودجه در حال پیگیری است.
نمونه دیگر، پنجره واحد زمین است؛ سامانهای که توانسته زمان رسیدگی به پروندههای این حوزه را از حدود ۹۰ روز به ۲۱ روز کاهش دهد. طی سه سال گذشته، یک میلیون و ۳۵۴ هزار نفر درخواست خود را در این سامانه ثبت کردهاند و در همین مدت، بیش از پنج همت از هزینههای ثبت درخواستهای مرتبط با تغییر کاربری کاسته شده است.
در لایه زیرساختی نیز مرکز تبادل داده کشور (NIX) نقشی اساسی در اتصال دستگاهها و تبادل اطلاعات ایفا میکند. تاکنون بیش از ۴۷.۷۸ میلیارد تراکنش در این بستر انجام شده که ۲۳.۳ میلیارد تراکنش آن متعلق به سه سال گذشته است؛ رشدی ۹۳ درصدی که نشاندهنده افزایش چشمگیر تبادل داده میان دستگاههای دولتی است. اکنون ۱۲۸۹ دستگاه سرویسگیرنده و ۲۳۸ دستگاه سرویسدهنده بر این بستر فعال هستند.
استمرار خدماترسانی هوشمند در شرایط بحران
تمام این اعداد، در نهایت باید به یک هدف مشترک منتهی شوند یعنی دولت برای مردم سادهتر، سریعتر، کمهزینهتر و دسترسپذیرتر شود. دولت هوشمند زمانی معنا پیدا میکند که شهروند برای دریافت خدمت، دولت را در قالب انبوهی از سامانهها و فرآیندهای پیچیده نبیند، بلکه یکپارچگی را تجربه کند. همچنین در شرایط بحران، همین فناوری باید بتواند استمرار خدمترسانی را تضمین کند.
مسیر پیش رو، گذار از دولت الکترونیکی به دولت هوشمند و از دولت هوشمند به حکمرانی دادهمحور است. در این مسیر، فناوری هدف نهایی نیست؛ ابزاری قدرتمند برای حل مسائل واقعی مردم و کشور است. آنچه اهمیت دارد این است که این تحول دیجیتال در زندگی روزمره شهروندان ملموس باشد و حتی در سختترین شرایط، خدمترسانی دولت متوقف نشود.
