طی چند روز گذشته، بنزین بار دیگر به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات اقتصادی کشور تبدیل شده است؛ نه به این دلیل که نرخ رسمی بنزین تغییر کرده باشد، بلکه به‌خاطر طرحی که قرار بود به‌صورت آزمایشی در کرمان اجرا شود و همچنین اظهارات مقام‌های دولتی درباره گزینه‌های پیش‌روی دولت برای مدیریت مصرف و واردات سوخت.
عدد 87200 تومانی، که در توضیحات مربوط به طرح کرمان مطرح شد، موجی از واکنش‌های انتقادی را به دنبال داشت. با این حال، این عدد نه قیمت عمومی بنزین است و نه به معنای افزایش نرخ بنزین برای همه مصرف‌کنندگان. بر اساس اطلاعات منتشرشده، این نرخ قرار بود برای مصرفی اعمال شود که پس از پایان سهمیه‌های مشخص‌شده انجام می‌گرفت. طرحی که اجرای آن فعلاً متوقف شده و هنوز هیچ تصمیم نهایی برای تغییر قیمت بنزین در دولت گرفته نشده است.

ماجرای بنزین ۸۷ هزار تومانی 
چه بود؟
طبق توضیحات رضا سپهوند، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی پیشنهادی را برای اجرای آزمایشی در استان کرمان مطرح کرده بود. در این مدل، سهمیه‌های موجود تغییر نمی‌کرد و برای هر کارت سوخت در مجموع ۱۵۰ لیتر بنزین با سه نرخ در نظر گرفته می‌شد: ۶۰ لیتر با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان، ۵۰ لیتر با نرخ سه هزار تومان و ۴۰ لیتر با نرخ پنج هزار تومان. نقطه تغییر، پس از عبور از سقف ۱۵۰ لیتر بود. قرار بود بنزین مصرفی بیشتر از این میزان با نرخی نزدیک به قیمت فوب خلیج فارس و هزینه تولید پالایشگاهی عرضه شود؛ رقمی که ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان اعلام شد. همین رقم، اگرچه برای مصرف مازاد و در قالب یک طرح آزمایشی مطرح شده بود، با واکنش‌های انتقادی گسترده مواجه شد. نمایندگان کرمان نیز اعلام کردند سهمیه ۱۵۰ لیتری برای استانی پهناور که فاصله شهرها و مناطق آن زیاد است، لزوماً کافی نیست. از نگاه آنها، الگوی مصرف در کرمان را نمی‌توان با استان‌های متراکم کشور یکسان دانست. مدیر شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی منطقه کرمان نیز از توقف موقت عرضه سوخت با نرخ پالایشگاهی خبر داد. سپهوند دلیل توقف را، از جمله، رقم بالای نرخ اعلام‌شده و بازخورد منفی جامعه عنوان کرد.

دولت چه می‌گوید؟
در واکنش به این حاشیه‌ها، محمدرضا سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، تأکید کرد که تاکنون هیچ تصمیمی برای تغییر نرخ بنزین در دولت گرفته نشده است. با این حال، او گفت: «دولت در روزهای پایانی بررسی سه برنامه جدی برای آینده بنزین قرار دارد.   هر کدام از این برنامه‌ها که نهایی شود، چند هفته پیش از اجرا برای مردم توضیح داده خواهد شد و قرار نیست تصمیمی ناگهانی به شهروندان اعلام شود.» 
با این حال باید توجه داشت که تجربه طرح کرمان نشان داد حتی انتشار ناقص یک مدل قیمتی می‌تواند افکار عمومی و بازار را به‌سرعت تحت تأثیر قرار دهد.
 
سه سناریو روی میز
به گفته معاون رئیس‌جمهوری، اولین سناریو جیره‌بندی بنزین بدون تغییر قیمت است. در این مدل، قیمت ثابت می‌ماند اما عرضه محدود می‌شود. سقاب اصفهانی در توضیحی کوتاه گفته است «ممکن است کسی که دیر به جایگاه مراجعه کند، دیگر نتواند بنزین دریافت کند.» هنوز مشخص نیست سقف عرضه، شیوه توزیع و نحوه مدیریت صف‌ها در این سناریو چگونه خواهد بود.
سناریوی دوم، الگویی مشابه طرح کرمان است. در این مدل، بنزین تولیدشده میان خودروها سهمیه‌بندی می‌شود و مصرف بیشتر از سهم تعیین‌شده با قیمت تمام‌شده عرضه خواهد شد. هنوز رقم نهایی این قیمت مشخص نیست و دولت نیز اعلام نکرده است که آیا عدد ۸۷ هزار و ۲۰۰ تومان در این مدل مبنا قرار خواهد گرفت یا نه. سناریوی سوم، «بنزین سرانه» است؛ یعنی سهمیه به جای خودرو، به افراد اختصاص پیدا کند. بر اساس توضیحات ارائه‌شده، حدود ۳۰ میلیون لیتر بنزین روزانه برای حمل‌ونقل عمومی کنار گذاشته می‌شود و بر مبنای پیمایش تخصیص می‌یابد. حدود ۹۰ میلیون لیتر باقی‌مانده نیز میان افراد توزیع خواهد شد. میزان سهم هر فرد، امکان انتقال سهمیه و سازوکار استفاده از آن هنوز اعلام نشده است.

مدیریت مصرف بنزین
مسأله پشت تصمیم‌ها
دولت این سناریوها را در شرایطی بررسی می‌کند که به گفته رئیس سازمان بهینه‌سازی، مصرف روزانه بنزین به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده، در حالی که تولید داخلی حدود ۱۲۱ میلیون لیتر است. کسری ۱۴ میلیون لیتری از طریق واردات تأمین می‌شود. 
برآورد دولت این است که مصرف تا پایان سال به ۱۳۹ تا ۱۴۴ میلیون لیتر در روز برسد. اگر تولید در سطح ۱۲۱ میلیون لیتر باقی بماند و واردات نیز قرار باشد به صفر برسد، کسری روزانه می‌تواند به ۱۸ تا ۲۳ میلیون لیتر افزایش پیدا کند. این ارقام، فشار بر سیاست فعلی بنزین را توضیح می‌دهد؛ اما هنوز پاسخ نمی‌دهد که هزینه اصلاح این ناترازی را چه کسی و با چه سازوکاری باید بپردازد. منتقدان می‌گویند افزایش هزینه مصرف، بدون توسعه حمل‌ونقل عمومی، اصلاح بازار خودرو و شفاف‌سازی نحوه محاسبه قیمت تمام‌شده، ممکن است بیش از آنکه مصرف را کاهش دهد، فشار بیشتری بر خانوارها وارد کند.
در حال حاضر، نه قیمت عمومی بنزین تغییر کرده، نه مدل کرمان به اجرا درآمده و نه دولت از میان سه سناریوی مطرح‌شده گزینه‌ای را انتخاب کرده است. آنچه فعلاً روشن است، ورود پرونده بنزین به مرحله نهایی تصمیم‌گیری و وعده دولت برای توضیح جزئیات، چند هفته پیش از هرگونه اجراست.