بازنگری در قواعد صدور پروانه ساخت و نمایش، این هفته به فصل مشترک دو نشست مهم سینمایی تبدیل شد؛ نشانه‌ای از اینکه فاصله میان سازوکارهای رسمی و واقعیتِ متحولِ صنعت تصویر، دیگر قابل انکار نیست. همایون اسعدیان، مدیرعامل خانه سینما، با انتقاد از ماندن قوانین در گذشته گفت: «صنعت تصویر، صنعت تصویر سابق نیست» و تأکید کرد: «آیین‌نامه‌ها و سیاستگذاری‌ها باید با این تغییرات همقدم شوند.» یک روز بعد نیز رائد فریدزاده، رئیس سازمان سینمایی به‌روزرسانی نظام تنظیم‌گری را ضرورتی ناگزیر دانست؛ ضرورتی که به گفته او، جلسات مربوط به آن با همراهی صنوف در حال برگزاری است. این هم‌صدایی، از یک گره قدیمی در سینمای ایران خبر می‌دهد: وقتی بخش قابل‌توجهی از تجربه‌های زیسته و مسائل واقعی جامعه مجال بازتاب در سینمای رسمی پیدا نمی‌کنند، پرده سینما نیز به‌تدریج از زندگی تماشاگر فاصله می‌گیرد. بازنگری در مقررات نظارتی می‌تواند مسیر تولید و نمایش روایت‌های متنوع‌تر را هموار کند و چنانکه اسعدیان گفته، فعالیت‌هایی را که بیرون از سازوکار رسمی شکل گرفته‌اند، از زیرزمین به سطح بیاورد؛ جایی که امکان گفت‌وگو درباره چارچوب و مدیریت آنها وجود دارد. خانه سینما و سازمان سینمایی حالا برای باز کردن گرهی قدیمی دورخیز کرده‌اند؛ گرهی که از عقب ماندن قواعد رسمی از تجربه‌های واقعی جامعه و شکل‌های تازه تولید و تماشای فیلم‌ها به‌وجود آمده است. با این حال، فریدزاده در پاسخ به پرسشی درباره حذف پروانه ساخت، این نکته را هم یادآوری کرد که همه اجزای این تغییر در اختیار سازمان سینمایی نیست و باید فرآیندهای لازم، با مشارکت صنوف و در سطوح دیگر طی شود. مسیر اصلاح آغاز شده است، اما رسیدن به نتیجه، همان‌طور که رئیس سازمان سینمایی تأکید دارد، زمان می‌خواهد.
فریدزاده در اولین نشست خبری خود پس از نزدیک به دو سال حضور در رأس سازمان سینمایی، تصویری از اولویت‌ها و گره‌های باقی‌مانده در حوزه‌های اکران، جشنواره‌ها، شفافیت مالی و مناسبات بین‌المللی ارائه کرد. رئیس سازمان سینمایی در ابتدای نشست، اقدامات این سازمان را ذیل چهار کلان‌برنامه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، از جمله پاسداشت هویت ایرانی-اسلامی و عدالت‌طلبی توضیح داد. او نزدیک شدن به سینماگران و تقویت ارتباط با صنوف را از اولین اولویت‌های این دوره دانست و گفت تلاش شده با حضور نمایندگان صنفی، فاصله میان سازمان و بدنه سینما کمتر شود.
یکی از محورهای مورد تأکید فریدزاده، ایجاد توازن در سبد اکران بود؛ موضوعی که در سال‌های گذشته، با غلبه کمدی‌ها بر برنامه نمایش فیلم‌ها، به یکی از نقدهای جدی سینماگران و مخاطبان بدل شده بود. او با اشاره به تلاش سازمان برای متنوع‌تر شدن اکران‌ها، طرح بلیت شناور را نیز بخشی از تغییرات در سیاست‌گذاری سینمایی خواند. در کنار این موارد، او از برگزاری جلسات شورای سینما در ۹ استان، پیگیری صندوق توسعه سینما در برخی استان‌ها و جذب نیروهای بومی خبر داد. فریدزاده آماری هم از مجوزهای صادرشده ارائه کرد: «۱۸۰ پروانه فیلمسازی سینمایی، ۳۴۷ پروانه غیرسینمایی و حدود ۹۰ پروانه نمایش سینمایی» در این دوره صادر شده است. این آمار، در کنار تأکید او بر ضرورت گسترش زیرساخت‌ها در استان‌ها، نشان می‌دهد سازمان سینمایی همچنان توسعه تولید را جدا از مسأله سالن‌سازی و امکان نمایش در شهرهای فاقد سینما نمی‌بیند.
با این حال، مهم‌ترین ابهام‌های نشست به سرنوشت جشنواره‌ها بازمی‌گشت. رئیس سازمان سینمایی درباره تأسیس نهاد یا سازمان جشنواره‌ها گفت برای اداره جشنواره‌های ملی و جهانی فجر به چنین ساختاری نیاز است، اما قرار نیست الزاماً مؤسسه‌ای تازه و موازی شکل بگیرد: «باید از ظرفیت‌های موجود سازمان بهره برد.» به گفته او، جلسات کارشناسی در این‌باره برگزار شده و طرح، موافقان و مخالفانی دارد؛ با این امید که تکلیف آن زودتر روشن شود. او اعلام دبیران جشنواره‌ها، از جمله دبیر جشنواره ملی فیلم فجر را نیز به مشخص شدن همین نهاد منوط کرد. سرنوشت جشنواره جهانی فیلم فجر نیز هنوز قطعی نیست. فریدزاده با اشاره به دشواری برگزاری جشنواره در زمان پیشین خود در آذرماه، از مکاتبه با فیاپف (فدراسیون بین‌المللی انجمن تهیه‌کنندگان فیلم) برای جابه‌جایی زمان برگزاری و موکول شدن آن به سال آینده خبر داد: «منتظر پاسخ هستیم.»
او در پاسخ به پرسشی درباره فیلم‌های زیرزمینی نیز گفت: «قطعاً هر فیلمی که از ایران قرار باشد در جشنواره شرکت کند باید فرآیند قانونی را طی کند ولی به هرحال چنین فیلم‌هایی (زیرزمینی) هستند هرچند قاطبه فیلمسازان خواهان دیده شدن فیلم‌هایشان توسط مخاطب ایرانی هستند. اگر شرایط برای ساخت بهتر فراهم شود، قطعاً این فاصله هم کم می‌شود.» رئیس سازمان سینمایی همچنین انتشار عملکرد پنج‌ساله سازمان و حسابرسی جشنواره‌ها را گامی ضروری در مسیر شفافیت دانست و درباره انتقادها از رانت در حمایت‌های سینمایی هم اجرای پیچینگ در بنیاد فارابی را نمونه‌ای از تلاش برای شفاف‌تر شدن فرآیندها معرفی کرد و گفت: «اگر نهادهای دیگر نیز به این روند بپیوندند، شاید بخشی از دغدغه دوستان برای حمایت از عده‌ای خاص برطرف شود.» تغییر سیاست‌ها و آداب حکمرانی سینما با وجود اتفاق‌ها و حوادث سال‌های اخیر جامعه و نیز وقوع جنگ به عنوان مطالبه جدی برخی سینماگران در این نشست مطرح شد و رئیس سازمان سینمایی در پاسخ به این سؤال که او در چه بخش‌هایی سیاست‌گذاری‌ها را تغییر داده است، گفت: «اگر به سبد اکران و تلاش برای توازن در اکران یا طرح بلیت شناور رجوع شود بخشی از تغییرات در آنها ایجاد می‌شود. در کنار اینها یکسری چارچوب قانونی وجود دارد و در مواردی گاهی پیش می‌آید با همفکری و مشارکت می‌توان مسائل را پیش برد. اما به هر حال تغییرات زمانه و تکنولوژیک ما را فرامی‌خواند که پیش‌دستانه برای برخی تغییرات اقدام کنیم.»

بــــرش

سینما بدون بازسازی، در دایره تکرار می‌افتد

رائد فریدزاده در حاشیه نشست و در پاسخ به پرسش «ایران»، بازسازی مداوم سینما و اتکا به ظرفیت‌های روایی تاریخ، فرهنگ و تجربه زیسته را راه خروج این هنر از چرخه تکرار دانست و تغییر قواعد سینمایی را منوط به اصلاحات در سطح قانونگذاری عنوان کرد.

 به نظر می‌رسد میان تجربه زیسته و مسائل واقعی جامعه با تصویری که در بخش مهمی از سینمای امروز روی پرده می‌بینیم، فاصله‌ای ایجاد شده است؛ فاصله‌ای که می‌تواند در کاهش احساس ارتباط مخاطب با سینما مؤثر باشد. سازمان سینمایی برای نزدیک‌تر شدن سینما به واقعیت‌های فردی و اجتماعی مردم چه برنامه عملی و مشخصی دارد؟
اگر سینما به یک جریان پویا متصل نشود و دائم خود را بازسازی نکند، در یک دایره بسته تکرار می‌افتد. ما در تاریخ و فرهنگ‌مان به اندازه کافی قدرت روایی داریم و به‌ویژه اتفاقات اخیر در دو جنگ تحمیلی، منبعی برای بیان روایت‌های تازه‌ای است که با تجربه زیسته ما بسیار نزدیک‌اند. این نگاه تازه می‌تواند از طریق مدیوم سینما به جریان فرهنگ و هنر و خود سینما جان تازه‌ای ببخشد؛ نه‌فقط در عرصه ملی، بلکه روایت‌های گوناگون و متنوع می‌توانند در عرصه جهانی نیز حضور داشته باشند و بخشی از این وقایع را بازنمایی کنند.

لزوم بازنگری در قوانین کهنه پروانه ساخت و نمایش که به آن اشاره کردید، اقدامی زمانبر است که امیدواریم مشمول زمان نشود؛ اما با توجه به شرایط اضطراری سینما -و این نگرانی که برخی سینماگران مطرح می‌کنند که اگر اقدامی صورت نگیرد، از سینما فقط یک لاشه می‌ماند- آیا اقدام عاجل‌تری برای حمایت از روایت‌های تازه دارید؟
 سینما قطعاً ادعای بازنمایی کل واقعیت را ندارد؛ بلکه فیلمساز برشی از واقعیت و تجربه‌ای را که با آن مواجه است، منعکس می‌کند. آن بخش از مسأله که در حوزه اختیارات سازمان سینمایی است، بر اساس قواعد و قوانین بالادستی پیش می‌رود. اگر قرار باشد تغییراتی در این مسیر صورت بگیرد، همان‌طور که در نشست مطبوعاتی هم اشاره کردم، این تغییرات باید به‌صورت کلی در ساحت دیگری، یعنی حوزه قانونگذاری، انجام شود. اگر آن تغییرات در سطح قانونگذاری رخ دهد، تأثیراتش را بعدها در آیین‌نامه‌ها، قوانین و قواعد سازمان سینمایی و به‌طور کلی در فرآیند فیلمسازی ایران مشاهده خواهیم کرد.