تولید، مصرف، ذخیرهسازی و انتقال؛ چهار جبهه همزمان در تأمین سوخت
کارنامه دوساله حساسترین حلقه زنجیره انرژی
گروه اقتصادی/ شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، دولت چهاردهم را در شرایطی آغاز کرد که همزمان با رشد تقاضا برای بنزین و سوخت نیروگاهها، سطح ذخایر برخی فرآوردههای کلیدی بهویژه نفتگاز در وضعیت مطلوبی نبود. ناترازی میان تولید و مصرف، فشار بر شبکه توزیع و نگرانی از تأمین سوخت در ماههای سرد سال، موضوع را از یک مسأله صرفاً عملیاتی به چالشی در سطح امنیت انرژی تبدیل کرده بود. در چنین فضایی، سیاست شرکت از تمرکز صرف بر افزایش عرضه فاصله گرفت و به سمت ترکیبی از افزایش تولید، کنترل مصرف، بازسازی زیرساخت و توزیع متوازنتر ذخایر در نقاط مختلف کشور حرکت کرد. این تغییر رویکرد، بهویژه در جریان دو دوره تنش و حمله به زیرساختها، اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ دورههایی که شبکه سوخت با جهش تقاضا، آسیب به بخشی از تأسیسات و محدودیت در تأمین خوراک مواجه شد.
افزایش تولید
اما نه فقط با ساخت پالایشگاه
بخش اول برنامه شرکت ملی پالایش و پخش، حفظ تولید موجود و رفع گلوگاههایی بود که مانع استفاده کامل از ظرفیت پالایشگاهها میشدند. بر اساس آمار اعلامشده، خوراک نفت خام و میعانات گازی پالایشگاهها در دوره فعالیت دولت چهاردهم حدود ۴ درصد افزایش یافته است. این افزایش در شرایطی رخ داد که بخشی از زنجیره تأمین، بهویژه در دوره جنگ، با محدودیتهایی روبهرو بود.
اصلاح فرآیندهای عملیاتی و رفع موانع تولید نیز به افزایش پایدار تولید بنزین و نفتگاز کمک کرده است. تولید بنزین نسبت به ۱۸ ماه پایانی دولت سیزدهم حدود ۳ میلیون لیتر در روز و تولید نفتگاز حدود ۴ میلیون لیتر در روز افزایش یافته است. این ارقام شاید در مقایسه با مصرف روزانه کشور بزرگ به نظر نرسند، اما در بازاری که هر افزایش تقاضا میتواند به واردات یا فشار بر ذخایر منجر شود، اهمیت قابل توجهی دارند.
در کنار افزایش حجم تولید، کیفیت فرآوردهها نیز در دستور کار قرار گرفته است. چهار طرح کیفیسازی به ارزش مجموع ۸۷۵ میلیون دلار در پالایشگاههای آبادان، اصفهان و شیراز به بهرهبرداری رسیدهاند. این پروژهها شامل تولید نفتگاز با استانداردهای یورو ۴ و یورو ۵ در آبادان و شیراز، بهبود کیفیت نفت سفید در اصفهان و ارتقای بنزین در پالایشگاه شیراز است.
کیفیسازی فقط یک عنوان فنی نیست. کاهش گوگرد در نفتگاز و بهبود کیفیت بنزین، علاوه بر اثرات زیستمحیطی، امکان تأمین سوخت مناسبتر برای ناوگان حملونقل و نیروگاهها را فراهم میکند. با این حال، میزان اثرگذاری این طرحها در کاهش آلودگی هوا، به نحوه مصرف سوخت و وضعیت خودروها و نیروگاهها نیز وابسته است.
تعمیرات اساسی برای جلوگیری
از افت تولید
یکی دیگر از محورهای کمتر دیدهشده در تأمین سوخت، تعمیرات اساسی پالایشگاههاست. در این دوره، ۲۲ واحد پالایشی تحت تعمیرات اساسی قرار گرفتهاند تا از توقفهای ناخواسته و افت تولید در ماههای اوج مصرف جلوگیری شود. اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر میشود که پالایشگاهها با تجهیزات پیچیده و فرسودهای کار میکنند و عقبانداختن تعمیرات میتواند در نهایت به توقف طولانیتر یک واحد تولیدی منجر شود. گزارش شرکت حاکی از آن است که با وجود آسیب به برخی تأسیسات ذخیرهسازی و همچنین کاهش بخشی از خوراک میعانات گازی ناشی از صدمات واردشده به تأسیسات پارس جنوبی، تولید بنزین پالایشگاهی در سطح مورد نیاز حفظ شده است. در مقاطعی نیز پالایشگاه لاوان و زیرساختهای تأمین خوراک با مشکل مواجه شدند. برای جلوگیری از اختلال در فرآیند پالایش، بخشی از میعانات گازی با نفتا جایگزین شد و میزان خوراک نفت خام پالایشگاهها افزایش یافت. این جابهجاییها نشان میدهد پایداری زنجیره سوخت تنها به ظرفیت اسمی پالایشگاهها متکی نیست، بلکه انعطافپذیری در تأمین خوراک و امکان تغییر سریع آرایش عملیاتی نیز نقش تعیینکننده دارد.
محدود کردن سهمیه
و تغییر سبد سوخت
افزایش تولید، به تنهایی پاسخگوی ناترازی نیست؛ بهخصوص در بازاری که مصرف سوخت سالها با نرخ بالا رشد کرده است. شرکت پالایش و پخش در این دوره، مجموعهای از اقدامات را برای کنترل تقاضا و هدفمندتر کردن یارانه سوخت در دستور کار قرار داده است.
یکی از مهمترین تغییرات، کاهش حجم سهمیه روزانه تخصیصیافته به کارتهای سوخت شخصی است؛ رقمی که از ۱۷۲ میلیون لیتر در روز به ۱۱۵ میلیون لیتر رسیده است. همچنین مدت ذخیره سهمیه اول بنزین در کارتها از شش ماه به سه ماه کاهش یافته است. هدف از این سیاست، جلوگیری از انباشت سهمیه و مدیریت دقیقتر مصرف عنوان شده، هرچند اثربخشی آن در بلندمدت به توسعه حملونقل عمومی، کیفیت خودروها و وجود گزینههای جایگزین برای مردم وابسته است. اصلاح تدریجی قیمت و سازوکار یارانهای بنزین، نفتگاز، نفت سفید و سوخت هواپیما نیز بخشی دیگر از برنامه بوده است. در کنار آن، واردات و عرضه بنزین سوپر با قیمت تمامشده و از طریق بخش خصوصی آغاز شد؛ اقدامی که قرار است بخشی از تقاضای خودروهای نیازمند سوخت با کیفیت بالاتر را از شبکه یارانهای جدا کند.
توسعه استفاده از LPG و CNG نیز در همین چارچوب دنبال شده است. طبق آمار شرکت، تولید کارخانهای تجهیزات تبدیل خودروها به دوگانهسوز، تبدیل کارگاهی و تعویض مخازن فرسوده CNG نسبت به دولت سیزدهم ۴۶ درصد افزایش یافته است. همچنین ۴۴ میلیون دلار از مطالبات پیمانکاران صنعت CNG از طریق اوراق صرفهجویی گاز پرداخت شده است. این اقدامات در صورتی میتواند به کاهش واقعی مصرف بنزین منجر شود که جایگاههای عرضه و شبکه خدمات CNG نیز متناسب با آن توسعه پیدا کند.
نفتگاز؛ از واردات تا افزایش
ذخایر نیروگاهی
نفتگاز در سالهای اخیر یکی از حساسترین حلقههای زنجیره انرژی بوده است، زیرا کاهش تحویل گاز به نیروگاهها در زمستان، مصرف سوخت مایع را بالا میبرد. شرکت پالایش و پخش اعلام کرده است که با کاهش حدود ۴ میلیون لیتری مصرف نفتگاز در بخشهای مختلف، واردات این فرآورده در سال ۱۴۰۴ به صفر رسیده است.
همزمان، متوسط مصرف گاز مایع ۱۱ درصد و مصرف نفتگاز غیرنیروگاهی حدود یک درصد نسبت به دولت سیزدهم کاهش یافته است. این کاهش عمدتاً به اصلاح سازوکار تخصیص و کنترل مصرف نسبت داده شده است.
مهمترین اقدام اما افزایش ذخایر نیروگاهی پیش از زمستان بود. موجودی نفتگاز نیروگاهها در آغاز دوره سوخت زمستانی سال ۱۴۰۴ به ۳.۴ میلیارد لیتر رسید؛ سطحی که از آن بهعنوان رکورد تاریخی یاد شده است. متوسط تحویل روزانه نفتگاز به نیروگاهها نیز در فاصله آبان تا بهمن ۱۴۰۳، ۵۱ درصد بیشتر از دوره مشابه سال ۱۴۰۲ گزارش شده است.
به موازات آن، بیش از ۴۲۰ میلیون لیتر نفت کوره کمگوگرد برای چهار نیروگاه بخاری منتخب توزیع شد؛ اقدامی که با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست انجام شد تا استفاده از سوخت مایع، آثار آلایندگی کمتری اشته باشد.
فشار ۲۰۰ میلیون لیتری بر شبکه در روزهای بحرانی
آزمون اصلی شبکه سوخت، نه در روزهای عادی، بلکه در زمان بحران رخ میدهد. طبق گزارش شرکت، در روزهای اول دو دوره جنگ و تنش، تقاضای روزانه سوخت تا سطح ۲۰۰ میلیون لیتر افزایش یافت. مدیریت چنین جهشی نیازمند آن است که پالایشگاه، انبار، خط لوله، نفتکش و جایگاه سوخت همزمان و بدون وقفه کار کنند. در چهار ماه اول سال ۱۴۰۵ نیز متوسط تولید بنزین ۱۰ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل اعلام شده است؛ افزایشی که هدف آن جبران فشار بر عرضه در شرایط محدودیت واردات عنوان شده است.
برش
تغییر نقشه انتقال سوخت
توسعه خطوط لوله، بخش دیگری از برنامه شرکت برای کاهش اتکا به حمل جادهای و افزایش امنیت انتقال سوخت بوده است. نزدیک به هزار کیلومتر خط لوله نفت خام و فرآورده در این دوره وارد مدار شده است. خط لوله ۴۵۶ کیلومتری بندرعباس ـ رفسنجان، خط ۳۳۰ کیلومتری انتقال نفت خام سبزآب ـ شازند، انشعاب خوراک پالایشگاه بندرعباس از خط گوره ـ جاسک و خط تبریز ـ خوی ـ ارومیه به طول ۲۲۰ کیلومتر، مهمترین پروژههای این بخش هستند. همچنین شش نیروگاه به خطوط انتقال فرآورده متصل شدهاند تا رساندن سوخت مایع به نیروگاهها از مسیر پایدارتر و قابلکنترلتری انجام شود و احتمال انحراف در شبکه توزیع کاهش یابد. تصویر کلی این اقدامات نشان میدهد شرکت پالایش و پخش در دولت چهاردهم تلاش کرده است مسأله سوخت را از زاویه تولید، مصرف، ذخیرهسازی و انتقال بهصورت همزمان ببیند. با این همه، پایداری این دستاوردها به ادامه سرمایهگذاری در پالایشگاهها، نوسازی ناوگان، کاهش مصرف سوخت خودروها و اصلاح تدریجی سازوکارهای یارانهای گره خورده است؛ مسائلی که فراتر از توان یک شرکت، به تصمیمهای کلان اقتصادی و انرژی کشور وابستهاند.
